Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु / देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः / उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੰਸ਼ਾਨੁਕੀਰਤਨ’ ਨਾਮ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत / अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਅਰੁੰਧਤੀ, ਵਸੁ, ਜਾਮਾ, ਆਲੰਬਾ, ਭਾਨੁ ਅਤੇ ਮਰੁਤਵਤੀ।

Verse 3

संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च / धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ

ਸੰਕਲਪਾ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਸਾਧਿਆ, ਵਿਸ਼ਵਾ ਆਦਿ— ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਦਸ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 4

साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे / देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते

ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਧਿਆ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਧਿਆ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ; ਦੈਵਜ੍ਞ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਏ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ‘ਜਯਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 6

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् / वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च

ਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸ, ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਿਹਦ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰ; ਅਤੇ ਵਿਤ্তਿ, ਵਿਵਿਤ্তਿ, ਆਕੂਤੀ ਤੇ ਕੂਤੀ—ਇਹ ਵੀ (ਯਜਨਾਂ ਦੇ) ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 7

विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च / नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च

ਵਿਜ्ञਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਜ्ञਾਤ, ਅਤੇ ਮਨੋਯਜ੍ਞ ਵੀ; ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 8

ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः / स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਜਹੀਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਤੁਸ਼ਿਤ’ ਕਹਲਾਏ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ‘ਸਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।

Verse 9

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे / ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः

ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਹਰਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਰੇਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਕੁੰਠ’ ਕਹਲਾਏ। ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਸਾਧ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਛੰਦ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 10

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः / पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਭਾਗ ਵਾਲੇ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਧ੍ਯ ਅਮਰ—ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 11

स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः / तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे

ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ‘ਤੁਸ਼ਿਤ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਬੋਲੇ।

Verse 12

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् / एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै

ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਚ ਗਿਆ, ਤਦ ਤੁਸ਼ਿਤ ਦੇਵ ਬੋਲੇ—‘ਹੇ ਮਹਾਭਾਗਾ, ਅਸੀਂ ਸਾਧ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।’

Verse 13

मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति / एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

‘ਅਸੀਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗੇ; ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੋਵੇਗਾ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ।

Verse 14

तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः / नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि

ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਜਣੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਫਿਰ ਜਨਮੇ।

Verse 15

विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ / स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ

ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਹਰਿ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।

Verse 16

तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते / मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्

ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਦੇ ਸਾਧ੍ਯ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ— ਮਨ, ਅਨੁਮੰਤਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਨਰ ਅਤੇ ਵੀਰਯਵਾਨ ਅਪਾਨ।

Verse 17

वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा / विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे

ਵਿਤੀ, ਨਯ, ਹਯ, ਹੰਸ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਤੇ ਵਿਭੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਧ੍ਯ ਜਨਮੇ।

Verse 18

स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः / नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत

ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ— ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਦੇ ਉਹੀ ਨਾਮ ਮੁੜ ਸਨ; ਇਹ ਜਾਣੋ।

Verse 19

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च / चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ; ਅਤੇ ਚੱਖੁ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ, ਰਸਨਾ, ਘ੍ਰਾਣ, ਸਪਰਸ਼, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ।

Verse 20

नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च / वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः

ਇਹ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਸੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਸਵ ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਦੇ ਅਨੁਜ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 21

धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः / प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

ਧਰ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਆਯੁ, ਅਨਲ, ਅਨਿਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਸੂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 22

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा / ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः

ਧਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਣ, ਹੁਤਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਰਜਸ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਤਾਤ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲ ਜੰਮਿਆ।

Verse 23

सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः / धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः

ਸੋਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨਵਰਚਾ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਧ, ਅਤੇ ਧਰੋਰਮੀ ਤੇ ਕਲਿਲ—ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

Verse 24

आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च / स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः

ਆਯੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤੰਡ੍ਯ, ਸ਼ਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਤੇਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸਕੰਦ ਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੰਮੇ।

Verse 25

अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् / तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः

ਅੱਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਕ, ਵਿਸ਼ਾਖ ਅਤੇ ਨੈਗਮੇਯ (ਪ੍ਰਸ਼ਟਜ) ਹੋਏ।

Verse 26

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः / अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च

ਅਨਿਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਵਾ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਮਨੋਜਵ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਅਨਿਲ ਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਅਵਿਜ਼ਿਆਨ ਅਤੇ ਗਤੀ।

Verse 27

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् / द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਲ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਖ਼ਿਮਾਵਾਨ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀ।

Verse 28

बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी / योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ਭੁਵਨਾ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦਿਨੀ ਸੀ। ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਰੋਕ ਟੋਕ ਵਿਚਰਦੀ ਸੀ।

Verse 29

प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह / विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः

ਉਹ ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਵਿਭੂ ਹਨ।

Verse 30

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः / क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा

ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਸ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ ਜਨਮੇ—ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਸ਼੍ਰਵ, ਸਤ੍ਯ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਆਦਿ।

Verse 31

पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश / धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः

ਪੁਰੂਰਵ, ਮਾਰਦ੍ਰਵਸ ਅਤੇ ਰੋਚਮਾਨ—ਉਹ ਦਸੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ।

Verse 32

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः / मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत

ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤਵੰਤ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਭਾਨੁਜਾ ਤੋਂ ਭਾਨਵ ਕਹੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਘੋਸ਼ਲੰਬਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

Verse 33

संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु / नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः

ਸੰਕਲਪਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਸੰਕਲਪ’ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਜਾਮਾ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਵੀਥੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕੀਆਂ।

Verse 34

पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत / एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः

ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਪૃਥਵੀ-ਲੋਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਯ ਜਨਮਿਆ; ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਉਂ ਹੀ ਕਹੀ ਹੈ।

Verse 35

मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः / नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ! ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ, ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 36

अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः / मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा

ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਸਭ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹੂਰਤ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੋਰਾਤ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 37

अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः / रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः

ਅਹੋਰਾਤ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਛਿਆਸੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु / अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः

ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹਿਤ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 39

रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च / आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः

ਰੌਦ੍ਰ, ਸਾਰਪ, ਮੈਤ੍ਰ, ਪਿਤ੍ਰ੍ਯ, ਵਾਸਵ, ਆਪ੍ਯ, ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ—ਇਹ (ਮੁਹੂਰਤ) ਮੱਧਿਆਹਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

Verse 40

प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा / वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਐਂਦ੍ਰ, ਇੰਦਰਾਗ੍ਨੀ, ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ, ਵਾਰੁਣ, ਅਰ੍ਯਮਨ ਅਤੇ ਭਗ—ਇਹ ਵੀ ਦਿਨ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ (ਮੁਹੂਰਤ) ਹਨ।

Verse 41

एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः / शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः

ਇਹ ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹਨ; ਸ਼ੰਕੂ ਦੀ ਛਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਤਰ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 42

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः / आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च

ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਪੂਸ਼ਾ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਅਤੇ ਯਮ—ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 43

सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः / सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः

ਸੌਮ੍ਯ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਬਾਰ੍ਹਸਪਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ; ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਤ੍ਵਾਸ਼ਟ੍ਰ, ਵਾਯਵ੍ਯ—ਇਹੀ ਸੰਖੇਪ ਸੰਗ੍ਰਹ ਹੈ।

Verse 44

एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च / इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा

ਇਹ ਰਾਤ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤ ਹਨ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੇ ਗਏ—ਪੰਦਰਾਂ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਉਦਯ ਤੋਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਡਿਕਾ ਵੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 45

कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः / सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च

ਇਹੀ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ-ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਹੀ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 46

दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् / स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜਾਰਦਗਵ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਐਰਾਵਤ (ਵੀਥੀ) ਹੈ।

Verse 47

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः / अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता

ਇੱਥੇ ਤੱਤਵਤಃ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਯਾਮ੍ਯ (ਦੱਖਣ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ‘ਨਾਗਵੀਥੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 48

ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता / पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता

ਬ੍ਰਾਹਮ, ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਆਰਦ੍ਰਾ—ਇਹ ‘ਗਜਵੀਥੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਤੇ ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਆਦਿਤ੍ਯ—ਇਹ ‘ਐਰਾਵਤੀ’ ਵੀਥੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 49

तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते / पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता

ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੀਥੀਆਂ ‘ਉੱਤਰਾ ਮਾਰਗ’ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਫਾਲਗੁਨੀ ਅਤੇ ਮਘਾ—ਇਹ ‘ਆਰ੍ਸ਼ਭੀ’ (ਵੀਥੀ) ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 50

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता / ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता

ਹਸਤ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਤੀ—ਇਹ ‘ਗੋਵੀਥੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਅਨੁਰਾਧਾ—ਇਹ ‘ਜਾਰਦਗਵੀ’ ਵੀਥੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 51

एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते / मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते

ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੀਥੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵੋੱਤਰਾਸ਼ਾਢਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੂਲ ਨਕਸ਼ਤਰ ‘ਅਜਵੀਥੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 52

श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा / वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता

ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਧਨਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਕ—ਇਹ ‘ਮਾਰਗੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰੀ ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 53

एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते / अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ

ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੀਥੀਆਂ ‘ਦੱਖਣ ਮਾਰਗ’ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਅਠਾਈ ਕਨਿਆਵਾਂ ਸਨ, ਉਹ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 54

सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः / तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः

ਨਕਸ਼ਤਰ-ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਹੋਈ।

Verse 55

यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः / चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਬਾਕੀ ਕਨਿਆਵਾਂ ਸਨ, ਉਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਮਹਾਭਾਗਣਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਹਨ।

Verse 56

अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा / सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा

ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਨੁ, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਅਨਾਯੁ, ਖਸ਼ਾ; ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ, ਵਿਨਤਾ, ਤਾਮਰਾ, ਮੁਨੀ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ (ਪ੍ਰਜਾਪਤਨੀ) ਸਨ।

Verse 57

कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत / स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः

ਕਦ੍ਰੂ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਤਾਤ! ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵ ਸਨ (ਉਹ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ)।

Verse 58

वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे / उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह

‘ਵੈਕੁੰਠ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਸਾਧ੍ਯ ਦੇਵ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् / एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै

ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ—“ਇਸ ਮਹਾਭਾਗਾ ਅਦਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ (ਅਸੀਂ ਜਨਮ ਲਵਾਂ)।”

Verse 60

वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा / गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति

ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ; ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 61

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा / जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः

ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ, ਉਸ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ; ਮਰੀਚੀ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੁਆਰਾ ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਜਨਮੇ।

Verse 62

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा

ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਜਨਮੇ; ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤਦ ਉਹ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਬਣੇ।

Verse 63

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते / यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ

ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਜਨਮ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉਦਯ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे / अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿੱਖੇ ਅਤੇ ਸੁਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਸਨ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਰ (ਦੇਵ) ਬਣ ਕੇ ਜਨਮੇ।

Verse 65

इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् / ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ‘ਜਯ’ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੇ ਗਏ (ਹਾਰ ਗਏ)।

Verse 66

स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः / तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै

ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤੁਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਦੇਵਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਕਹੇ ਗਏ। ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰਯ ਦੇਵ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਵੀ ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 67

वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः / धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा

ਆਸ਼੍ਰੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਦੇਵਗਣ ਸਨ; ਸੱਤਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਧਾਤਾ, ਅਰ੍ਯਮਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਭਗ—ਇਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹਨ।

Verse 68

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः / ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः

ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਪੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਰਜਨ੍ਯ—ਇਹ ਦਸਵਾਂ (ਆਦਿਤ੍ਯ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੁ; ਅਤੇ ਅਜਘਨ੍ਯ ਤੇ ਜਘਨ੍ਯਜ ਵੀ (ਉਲਲੇਖਿਤ) ਹਨ।

Verse 69

इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः / सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਿਭੂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮੇ।

Verse 70

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती / अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्

ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਸਤੀ (ਸੁਰਭੀ) ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਾਰਕ, ਸਰਪ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਦਸਤ੍ਪਤੀ ਨੂੰ (ਜਨਮ) ਦਿੱਤਾ।

Verse 71

अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा / भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्

ਅਚੈਕਪਾਦ ਅਤੇ ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ—ਇਹ ਦੋ; ਅਤੇ ‘ਜ੍ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ। ‘ਭੁਵਨ’, ‘ਈਸ਼ਵਰ’, ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ’ ਅਤੇ ‘ਕਪਾਲੀ’—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 72

देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् / तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्

ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਉਹ ਏਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਤੀਖੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 73

ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत / रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्

ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੋ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਸੁਭਾਗੀ ਰੋਹਿਣੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਗਾਂਧਵੀ।

Verse 74

रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः / सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा

ਰੋਹਿਣੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਸੁਰੂਪਾ, ਹੰਸਕਾਲੀ, ਭਦਰਾ ਅਤੇ ਕਾਮਦੁਘਾ।

Verse 75

सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् / हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः

ਕਾਮਦੁਘਾ ਨੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਸੁਰੂਪਾ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਹੰਸਕਾਲੀ ਨੇ ਮਹਿਸ਼ ਜਣੇ; ਅਤੇ ਭਦਰਾ ਤੋਂ ‘ਅਵਿਜਾਤ’ (ਹੋਰ) ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 76

विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः / उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः

ਗਾਂਧਰਵੀ ਤੋਂ ਵਾਜਿਨ ਦੇ ਮਹਾਂਭਾਗ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ; ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੇਚਰ, ਮਨੋਵੇਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼ ਜਨਮੇ।

Verse 77

श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः / उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः

ਉਹ ਸਫੈਦ, ਲਾਲ, ਪਿਸ਼ੰਗ, ਸਾਰੰਗ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਤਾਰਜੁਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵਾਹਨ-ਯੋਗ, ਗਾਂਧਰਵੀ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਘੋੜੇ ਹਨ।

Verse 78

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः / स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः

ਫਿਰ ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਚੰਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਮਾਲਾ-ਧਾਰੀ, ਕਕੁਦਮਾਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਾਲਯ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 79

सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः / इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः

ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਧਵਜ ਵਜੋਂ ਦੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਰੁਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 80

धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा / यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्

ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਅਤੇ ਵਸੂ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇੰਧਨ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਅੱਗ ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 81

भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः / एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः

ਉਹ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜੋ ਇਕ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅੰਤਕ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः / ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः

ਸਵਯੰਭੂ ਦੀ ਇਕ ਹੀ ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਨੂਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਾਲਾਖਿਆ।

Verse 83

या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਤਨੂ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਲਾਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 84

सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता / राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्

ਜੋ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਤਨੂ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਤਨੂ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਰੀਚਿ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 85

तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते

ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਮਸੀ ਤਨੂ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 86

त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਨੂਆਂ ਪ੍ਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ‘ਕਾਲ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 87

सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः / एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਵਯੰਭੂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਨੂਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 88

प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा / एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने

ਉਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ—ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਰੌਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਨੂਆਂ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 89

सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः / अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਧੀਰ ਜਨ, ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਭਿਜਾਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀ (ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ)।

Verse 90

एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः / इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः

ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪૃਥਕਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ; ਭਿੰਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਇਹ ਪਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ’।

Verse 91

ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् / केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे

ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਈ ਲੋਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਈ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 92

अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः / सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च

ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ, ਪਰ ਆਸਕਤੀ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਡੋਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਤਵ, ਕਾਲ, ਦੇਸ, ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 93

कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः / एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति

ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਇੱਕ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 94

एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति / न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਇੱਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 95

न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः / एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः

ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 96

एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः / जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः

ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਫ਼ਰਕ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਜਿਗਿਆਸੂ ਵੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਸਕਤ, ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਚੰਚਲ-ਚਿੱਤ ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 97

इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः / यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्

‘ਇਹ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ’—ਇਸ ਹਠ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਤੁਧਾਨ ਤੇ ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਖਾਸ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ।

Verse 98

एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति / गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः

ਉਹ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣ-ਮਾਤ੍ਰ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 99

तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् / तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੇਵ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੋ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

Verse 100

तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् / अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति

ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾਪਣ ਜਾਂ ਏਕਤਾ, ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਗਣਨਾ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ, ਘੱਟਤਾ ਜਾਂ ਵੱਧਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੌਣ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 101

तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः / गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 102

रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् / देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः

ਰੁਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਲੋਕਪਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਕ ਦੇਵ ਨੂੰ ਦਵਿਜ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 103

प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी / मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਰੌਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਨੂ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 104

क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् / तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

ਇਸ ਵਿਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਤੇਜ, ਯਸ਼, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਬਲ ਸਮੇਤ।

Verse 105

जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत / राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्

ਉਸ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਰਾਜਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਮਰੀਚਿ ਕਸ਼੍ਯਪ ਬਣਿਆ।

Verse 106

तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते / सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत

ਉਸ ਦੇ ਤਾਮਸ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 107

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः / मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः

ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਤਨੂਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ; ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 108

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः / युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਪ੍ਰਜਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 109

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः / कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः

ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਕਲਪਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯੁਗ-ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 110

संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः / भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत

ਕਲਪਾਂਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿਵਾਕਰ ਸੰਵਰਤਕ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 111

विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः / तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 112

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः / तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे

ਜੋ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹੀ ਗਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਤਨੂ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ (ਪ੍ਰਕਟਤਾ) ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 113

आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः / ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे

ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹੀ ਦੇਵ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 114

तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह / औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः

ਤੁਸ਼ਿਤ ਦੇਵਗਣ ਵਿੱਚ ਅਜਿਤ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਔੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅਜਿਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 115

सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः / तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि

ਸਤਿਆ ਦੇਵਗਣ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ ਦੇਵ, ‘ਸਤ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਦੇਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 116

हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह / वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः

ਹਰਿਣਿਆ ਨਾਲ ਹਰਿਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਹੀ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਹਰਿ ਦੇਵੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਮੁੜ ਅਵਤਰੇ।

Verse 117

वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह / मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह

ਉਹ ‘ਵੈਕੁੰਠ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਰਜਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਜਨਮੇ। ਮਰੀਚੀ-ਵੰਸ਼ੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 118

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः / प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः

ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਬਣੇ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਸੌਂਪਿਆ।

Verse 119

इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु / मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਵਤਾਰ-ਤਨ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ।

Verse 120

यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः / यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः

ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸਭ ਅਮਰ, ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵ ਜਨਮਦੇ ਹਨ।

Verse 121

वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा

ਜੋ ਤੇਜ, ਬੁੱਧੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਭੂਤੀ-ਯੁਕਤ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਉਰਜਿਤ ਸੱਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 122

तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोंऽशसंभवम् / स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः

ਇਹੀ ਸਮਝੋ—ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 123

एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि / एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह

ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਿਵ੍ਯ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।

Verse 124

जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया

ਉਹ ਸ਼ੈਰੀਸ਼ਵਰ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ (ਜਗਤ ਨੂੰ) ਮੋਹਿਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 125

तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते / भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्

ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ-ਅਯੁਕਤ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਰਣ ਵਾਲੇ, ਮਦਿਰਾ-ਆਸਕਤ, ਅਤੇ ਭੂਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧਸਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 126

भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् / परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्

ਪ੍ਰਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਭੂਤ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਂਤ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਖ ਕੇ ਸੱਜਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 127

मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः / तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः

ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹਨ; ਉਹ ਐਸੇ ਆਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹਨ ਜੋ ਤੱਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 128

देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः / कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः

ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹਨ; ਉਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਉਹੀ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਹਨ।

Verse 129

श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः / बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः

ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਜਾਣੂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਚਾਰ ਕਾਰਣ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਗ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

Verse 130

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति / कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्

ਇੱਥੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਯੋਗ-ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰੇ।

Verse 131

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् / संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव

ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਤਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਹਾਰ ਲਏ।