Adhyaya 22
रामस्य हिमवद्गमनम् (Rama’s Journey to Himavat)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਖ੍ਯਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਲਿੰਗਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਹਿਮਵਤ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਜੰਗਲ, ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਲੰਘ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਹਿਮਾਲਯ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਵਤ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੁਹਿੰਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਧਾਤੂ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਢਲਾਨ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾ-ਘਰਸ਼ਣ, ਸੂਰਜ-ਤਾਪ, ਬਰਫ਼-ਪਿਘਲਾਵ, ਜੰਗਲ-ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਖਮ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਅਕਸ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਯਕਸ਼-ਸਾਨ্নਿਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे एकविंशति तमौध्यायः // २१// वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तो भृगुणा तथेत्युक्त्वा प्रणम्य च / रामस्तेनाभ्यनुज्ञातश्चकार गमने मनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਦਾ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ‘ਤਥੇਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।
Verse 2
भृगुं ख्यातिं च विधिवत्परिक्रम्य प्रणम्यच / परिष्वक्तस्तथा ताभ्यामाशीर्भिराभिनन्दितः
ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਖਿਆਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਨੰਦਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 3
मुनींश्च तान्नमस्कृत्य तैः सर्वैरनुमोदितः / निश्चक्रमाश्रमात्तस्मात्तपसे कृतनिश्चयः
ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 4
ततो गुरुनियोगेन तदुक्तेनैव वर्त्मना / हिमवन्तं गिरिवरं ययौ रामो महामनाः
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਹੀ ਰਾਹ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਹਿਮਵਾਨ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 5
सो ऽतीत्य विविधान्देशान्पर्वतान्सरितस्तथा / वनानि मुनिमुख्यानामावासांश्चात्यगाच्छनैः
ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 6
तत्रतत्र निवासेषु मुनीनां निवसन्पथि / तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु निवसन्वा ययौ शनैः
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ, ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।
Verse 7
अतीत्य सुबहून्देशान्पश्यन्नपि मनोरमान् / आससादच लश्रेष्ठं हिमवन्तमनुत्तमम्
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੋਹਰ ਦੇਸ਼ ਲੰਘ ਕੇ, ਵੇਖਦਾ-ਵੇਖਦਾ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਅਨੁੱਤਮ ਹਿਮਵਾਨ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 8
स गत्वा पर्वतवरं नानाद्रुमलतास्थितम् / ददर्श विपुलैः शृङ्गैरुल्लिखन्तमिवांबरम्
ਉਹ ਨਾਨਾ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ।
Verse 9
नानाधातुविचित्रैश्च प्रदेशैरुपशोभितम् / रत्नौषधीभिरभितः स्फुरद्भिरभिशोभितम्
ਉਹ ਨਾਨਾ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਰਤਨ-ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਪਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 10
मरुत्संघट्टनाघृष्टनीरसांघ्रिपजन्मना / सानिलेनानलेनोच्छैर्दह्यमानं नवं क्वचित्
ਕਿਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਘਿਸ ਕੇ ਸੁੱਕੇ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਦਾਵਾਗਨੀ, ਪਵਨ ਨਾਲ ਭੜਕਦੀ ਹੋਈ ਨਵੇਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਉੱਚਾ-ਉੱਚਾ ਸਾੜ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 11
क्वचिद्रविकरामर्शज्वलदर्केपलाग्निभिः / द्रवद्धिमाशिलाजातुजलशान्तदवानलम्
ਕਿਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਰਕ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਪਿਘਲਦੀਆਂ ਹਿਮ-ਚਟਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦਾਵਾਗਨੀ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
Verse 12
स्फटिकाञ्जनदुर्वर्णस्वर्णराशिप्रभाकरैः / स्फुरत्परस्परच्छायाशरैर्द्दीप्तवनं क्वचित्
ਸਫਟਿਕ, ਅੰਜਨ ਵਰਗੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ; ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਛਾਂ-ਤੀਰ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਜੰਗਲ ਦਿੱਪਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Verse 13
उपत्यकशिलापृष्ठवालातपनिषेविभिः / तुषारक्लिन्नसिद्धौघौरुद्भासितवनं क्वचित्
ਵਾਦੀ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧੁੱਪ ਸੇਕਦੇ ਅਤੇ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਜੰਗਲ ਅਲੌਕਿਕ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ।
Verse 14
क्वचिदर्काशुसंभिन्नश्चामीकरशिलाश्रितैः / यक्षौघैर्भासितोपान्तं विशद्भिरिवपावकम्
ਕਿਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਸਾਫ਼ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ।
Verse 15
दरीमुखविनिष्क्रान्ततरक्षूत्पतनाकुलैः / मृगयूथार्त्तसन्नादैरापूरितगुहं क्वचित्
ਕਿਤੇ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਤਰਕਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਅਤੇ ਮਿਰਗ-ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਬੇਚੈਨ ਆਰਤ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੁਫ਼ਾ ਭਰ ਗਈ।
Verse 16
युद्ध्यद्वराहशार्दूलयूथपैरित स्तेरम् / प्रसभोन्मृष्टकान्तोरुशिलातरुतटं क्वचित्
ਕਿਤੇ ਲੜਦੇ ਵਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦੂਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਕਿਨਾਰਾ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰਗੜੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਤਟ ਸਨ।
Verse 17
कलभोन्मेषणाकृष्टकरिणीभिरनुद्रुतैः / गवयैः खुरसंक्षुण्णशिलाप्रस्थतटङ्क्वचित्
ਕਿਤੇ ਬੱਛਿਆਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਹਥਿਨੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਗਵਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨੀ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 18
वासितर्थे ऽभिसंवृद्धमदोन्मत्तमतङ्गजैः / युद्ध्यद्भिश्चूर्णितानेकगण्डशैलवनं क्वचित्
ਕਿਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਰਸ ਨਾਲ ਵਧੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਲੜਦੇ ਲੜਦੇ ਅਨੇਕ ਗੰਡ-ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 19
बृंहितश्रवणामर्षान्मातं गानभिधावताम् / सिंहानां चरणक्षुण्णनखभिन्नोपरं क्वचित्
ਕਿਤੇ ਗੱਜਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨਾਂ ਕੁਚਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਉਪਰਲਾ ਪੱਥਰ ਚਿਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 20
सहसा निपतत्सिंहनखनिर्भिन्नमस्तकैः / गजैराक्रन्दनादेन पूर्यमामं वनं क्वचित्
ਕਿਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗੂੰਜ ਉਠਦਾ ਸੀ।
Verse 21
अष्टपादबलाकृष्टकेसरा दारुणाखैः / भेद्यमानाखिलशिलागंभीरकुहरं क्वचित्
ਕਿਤੇ ਭਿਆਨਕ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਰ, ਅੱਠ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਬਲ ਵਰਗੀ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਕੇਸਰ ਸਮੇਤ, ਸਾਰੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਗਹਿਰੇ ਗੁਫ਼ਾ-ਮੁਹਾਨੇ ਚੀਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 22
संरब्धा नेकशबरप्रसक्तैरृयूथपैः / इतरेतरसंमर्दं विप्रभग्नदृषत्क्वचित्
ਅਨੇਕ ਸ਼ਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਯੂਥਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਉਠੇ; ਆਪਸੀ ਟੱਕਰ ਤੇ ਘਸਮਸ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੋੜੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਲੱਗੀ।
Verse 23
गिरिकुञ्जेषु संक्रीडत्करिणीमद्विपं क्वचित् / करेणुमाद्रवन्मत्तगजाकलितकाननम्
ਕਿਤੇ ਪਹਾੜੀ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਹਾਥਣੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਸੀ; ਕਿਤੇ ਮੱਤੇ ਗਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜੰਗਲ ਹਾਥਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।
Verse 24
स्वपत्सिंहमुखश्वासमरुत्पुर्मदरीशतम् / गहनेषु गुरुत्राससाशङ्कविहरन्मृगम्
ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿੰਘ-ਮੁਖ ਵਰਗੇ ਸਾਹ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਮਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿਰਗ ਭਾਰੀ ਡਰ ਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 25
कण्टाकश्लिष्टलाङ्गूललोमत्रुटनकातरैः / क्रीडितं चमरीयूथैर्मन्दमन्दविचारिभिः
ਕੰਟਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿਪਕੀ ਪੂੰਛ ਦੇ ਵਾਲ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਕਾਤਰ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦੇ ਚਮਰੀ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੇਡ ਕੀਤੀ।
Verse 26
गिरिकन्दरसंसक्तकिन्नरीसमुदीरितैः / सतालनादैरुदिनैर्भृताशेषदिशामुखम्
ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਕਿੰਨਰੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਉਠੇ, ਤਾਲ-ਨਾਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 27
अरण्यदेवतानां च चरेतीनामितस्ततः / अलक्तकरसक्लिन्नचरणाङ्कितभूतलम्
ਅਰਣ੍ਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਚਰੇਤੀਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਲਕਤਕ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਅੰਕਿਤ ਸੀ।
Verse 28
मयूरकेकिरीवृन्दैः संगीत मधुरस्वरैः / प्रवृत्तनृत्तं परितो विततोदग्रबर्हिभिः
ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੇ ਚੌਫੇਰੇ ਨੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉੱਚੇ ਫੈਲੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 29
जलस्थलरुहानेककुसुमोत्करवर्षिभिः / गात्राह्लादकरैर्मन्दं वीज्यमानं वनानिलैः
ਜਲ ਤੇ ਥਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਮਾਨੋ ਵਰ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ; ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਦ ਜੰਗਲੀ ਹਵਾ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਪੱਖੇ ਵਾਂਗ ਝੱਲਦੀ ਸੀ।
Verse 30
भूतार्त्तवरसास्वादमाद्यत्पुंस्कोकिलारवैः / आकुलीकृतपर्यन्तसहकारवनान्तरम्
ਮਸਤ ਨਰ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਉਹ ਵਨ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਦਿਵਾਂਦਾ ਸੀ; ਆਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਕਲਰਵ ਨਾਲ ਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
Verse 31
नानापुष्पासवोन्माद्यद्भृङ्गसंगीतनादितम् / अनेकविहगारावबधिरीकृतकाननम्
ਵੱਖ ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਧੁਰਸ ਨਾਲ ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਨੇਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕਲਰਵ ਨੇ ਉਸ ਕਾਨਨ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਬਹਿਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 32
मधुद्रवार्द्राविरलप्रत्यग्रकुसुमोत्करैः / वनान्तमारुताकीर्णैरलङ्कृतमहीतलम्
ਮਧੁਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਵਿਰਲੇ ਨਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਅੰਦਰਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 33
उपरिष्टान्निपततां विषमोपलसंकटे / निर्झराणां महारावैः समन्ताद्बधिरीकृतम्
ਉੱਪਰੋਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੰਕਟਮਈ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਗੂੰਜ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰੇ ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰਾਪਨ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 34
विततानेकसंसक्तशाखाग्राविरलच्छदैः / पाटलैर्विटपच्छायैरुपशल्यसमुत्थितैः
ਫੈਲੀਆਂ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੀਆਂ ਅਨੇਕ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿੱਟੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਾਟਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਟਾਹਣੀ-ਛਾਂ ਉਪਸ਼ਲ੍ਯ ਘਾਹ ਵਿਚੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਸੀ।
Verse 35
कदंबनिंबहिन्तालसर्जबेधूकतिन्दुकैः / कपित्थपनसाशोकसहकारेगुदाशनैः
ਕਦੰਬ, ਨੀਮ, ਹਿੰਤਾਲ, ਸਰਜ, ਬੇਧੂਕ, ਤਿੰਦੁਕ, ਕਪਿੱਥ, ਪਨਸ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸਹਕਾਰ (ਆਮ) ਅਤੇ ਏਗੁਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਨ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 36
नागचंपकपुन्नागकोविदारप्रियङ्गुभिः / प्रियालनीपबकुलबन्धूकाक्षतमालकैः
ਨਾਗਚੰਪਕ, ਪੁੰਨਾਗ, ਕੋਵਿਦਾਰ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਨੀਪ, ਬਕੁਲ, ਬੰਧੂਕ, ਅਕਸ਼ਤ ਅਤੇ ਤਮਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਨ ਸੋਭਦਾ ਸੀ।
Verse 37
द्राक्षामधूकामलकजंबूकङ्कोलजातिभिः / बिल्वार्जुनकरञ्जाम्रबीजपूराङ्घ्रिपैरपि
ਉਹ ਦ੍ਰਾਖ਼, ਮਧੂਕ, ਆਂਵਲਾ, ਜਾਮੁਨ, ਕਂਕੋਲ ਆਦਿ ਅਤੇ ਬੇਲ, ਅਰਜੁਨ, ਕਰੰਜ, ਆਮ, ਬੀਜਪੂਰ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।
Verse 38
पिचुलांबष्ठकनकवैकङ्कतशमीधवैः / पुत्रजीवाभयारिष्टलोहोदुंबरपिप्पलैः
ਉਹ ਪਿਚੁਲ, ਅੰਬਸ਼ਠ, ਕਨਕ, ਵੈਕੰਕਤ, ਸ਼ਮੀ, ਧਵ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਜੀਵ, ਅਭਯ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਲੋਹ, ਉਦੁੰਬਰ, ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 39
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः समन्तादुपशोभितम् / निरन्तरतरुच्छायासुदूरविनिवारितैः
ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਲਗਾਤਾਰ ਘਣੀ ਛਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਹੀ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
Verse 40
समन्तादर्ककिरणैरनासादितभूतलम् / नानापक्वफलास्वादबलपुष्टैः प्लवेगमैः
ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਸਨ; ਨਾਨਾ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਵਾਨਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।
Verse 41
आक्रान्तचकितानेकवनपङ्क्तिशताकुलम् / तत्र तत्रातिरम्यैश्च शिलाकुहरनिर्गतैः
ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਜੰਗਲੀ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਥਾਂ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਜੀਵ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਚੌਂਕ ਪੈਂਦੇ; ਅਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਚੱਟਾਨੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਧਾਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 42
प्रतापविषमैराजन्ह्रास्यमानं सरिच्छतैः / सारोवरैश्च विपुलैः कुमुदोत्पलमण्डितैः
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਦੇਸ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਕਰਕੇ ਕਠਿਨ ਸੀ, ਦਰਿਆਈ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਘਟਦਾ ਜਾਪਦਾ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਉਤਪਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ ਸਨ।
Verse 43
नानाविहगसंघुष्टैः समन्तादुपशोभितम् / समासाद्यथ शैलेन्द्रं तुषारशिशिरं गिरिम्
ਉਹ ਥਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕੂਕਣ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਤੂਸ਼ਾਰ ਨਾਲ ਠੰਢੇ ਉਸ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 44
आरुरोह भगुश्रेष्ठस्तरसा तं मुदान्वितः / तस्य प्रविश्य गहनं वनं रामो महामनाः
ਤਦ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਰਾਮ) ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਉਸ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 45
विचचार शनै राजन्नुपशल्यमहीरुहम् / स तत्र विचरन्दिक्षु हरिणीभिः समन्ततः
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉੱਥੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਟੇ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 46
विक्ष्यमाणो मुदं लेभे साशङ्कं मुग्धदृष्टिभिः / स तत्र कुसुमामोदगन्धिभिर्वनवायुभिः
ਉਹ ਮੁਗਧ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ (ਹਰਣੀਆਂ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਝਿਜਕ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰੀ ਜੰਗਲੀ ਹਵਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 47
वीज्यमानो जहर्षे स वीक्ष्योदारां वनश्रियम् / विविधाश्च स्थरीः सूक्ष्ममुपरिक्रम्य भार्गवः
ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੁਲਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਭਾਰਗਵ ਉਸ ਉਦਾਰ ਵਨ-ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 48
द्वन्द्वांश्च धातून्विविधान्पश्यन्नेवमतर्कयत् / अहो ऽयं सर्वशैलानामाधिपत्ये ऽभिषेचितः
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—‘ਅਹੋ! ਇਹ ਤਾਂ ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਆਧਿਪਤ੍ਯ ਲਈ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੈ।’
Verse 49
ब्रह्मणा यज्ञभाक्चैव स्थाने संप्रतिपादितः / अस्य शैलाधिराजत्वं सुव्यक्तमभिलक्ष्यते
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਪਹਾੜ-ਰਾਜਪਨ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 50
रवैः कीचकवेणुनां मधुरीकृतकाननः / नितंबस्थलसंसक्ततुषारनिचयैग्यम्
ਕੀਚਕ ਵੇਣੂਆਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਜੰਗਲ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਮਰ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਕਸਾਰ ਚਿੱਟਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 51
विभातीवाहितस्वच्छपरीतधवलांशुकः / निबिडश्रितनीहारनिकरेण तथोपरि
ਉਹ ਮਾਨੋ ਸਾਫ਼ ਚਿੱਟਾ ਚੋਗਾ ਓੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਪਰ ਘਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੇ ਕੋਹਰੇ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਭਦਾ ਹੈ।
Verse 52
नानावर्णोत्तरासंगावृत्ताङ्ग इवल्क्ष्यते / चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुङ्कुमादिभिः
ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਕਪੂਰ, ਕਸਤੂਰੀ ਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 53
अलङ्कृतागः सुव्यक्तं दृश्यते ऽही विलासिवत् / मृगेन्द्राहतदन्तीन्द्रकुंभस्थलपरिच्युतैः
ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਲਾਸੀ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਗਜਰਾਜ ਦੇ ਕੁੰਭ-ਸਥਲ ਤੋਂ ਝੜੇ ਮੋਤੀ/ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ।
Verse 54
स्थूलमुक्तोत्करैरेष विभाति परितो गिरिः / नानावृक्षलतावल्लीपुष्पालङ्कृतमूर्द्धजः
ਇਹ ਪਹਾੜ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਵੱਡੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨਾਨਾ ਰੁੱਖਾਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ।
Verse 55
नीरन्ध्राञ्चितमे घौघवितानसमलङ्कृतः / नानाधातुविचित्राङ्गः सर्वरत्नविभूषितः
ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਨਾਨਾ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 56
कैलासव्याजविलसत्सितच्छत्रविराजितः / गजाश्वमुखयूथैश्च समन्तात्परिवारितः
ਕੈਲਾਸ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਆਦਿ ਮੁਖ ਯੂਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 57
रत्नद्वीपमहाद्वारशिलाकन्दरमन्दिरः / विविक्तगह्वरास्थानमध्यसिंहासनाश्रयः
ਰਤਨਦਵੀਪ ਦੇ ਮਹਾਦੁਆਰ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਗੁਫਾ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਇਕਾਂਤ ਗਹਿਰੇ ਥਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦਾ ਉਹ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 58
समन्तात्प्रतिसंसक्ततरुवेत्रवतां शनैः / दृष्ट्वा जनैरनासाद्यो महाराजाधिराजवत्
ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਘਣੇ ਘੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਵਾਂਗ ਅਪਹੁੰਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 59
दोधूयमानो विचरच्चमरीचा रुचामरैः / मयूरैरुपनृत्यद्भिर्गायद्भिश्चैव किन्नरैः
ਚੌਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਦਮਕਦਾ ਉਹ ਫਿਰਦਾ ਹੈ; ਮੋਰ ਨੱਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 60
सत्त्वजातैरनेकैश्च सेव्यमानो विराजते / व्यक्तमेवाचलेन्द्राणामधिराज्यपदे स्थितः
ਅਨੇਕ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਫ਼ ਹੀ ਪਹਾੜ-ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਰਾਜ ਪਦ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।
Verse 61
भुनक्त्याक्रम्य वसुधां समग्रां श्रियमोजसा / एवं संचिन्तयानः स हिमाद्रिवनगह्वरे
ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹਿਮਾਦ੍ਰੀ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਗਹਿਰੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 62
विचचार चिरं रामो मुदा परमया युतः / आससाद वने तस्मिन्विपुले भृगुपुङ्गवः
ਰਾਮ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਿਰ ਤੱਕ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 63
सरोवरं महाराज विपुलं विमलोदकम् / कुमुदोत्पलकह्लारनिकरैरुपसोभितम्
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਉੱਥੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਨਿਰਮਲ ਸੀ; ਕੂਮੁਦ, ਉਤਪਲ ਅਤੇ ਕਹਲਾਰ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 64
पङ्कजैरुत्पलैश्चैव रक्तपीतैः सितासितैः / अन्यैश्च जलचैर्वक्षैः सर्वतः समलङ्कृतम्
ਉਹ ਲਾਲ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਪਦਮ-ਉਤਪਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲਜ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰਿਆਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 65
हंससारसदात्यूहकारण्डवशतैरपि / जीवजीवकचक्राह्वकुररभ्रमरोत्करैः
ਉੱਥੇ ਹੰਸ, ਸਾਰਸ, ਦਾਤ੍ਯੂਹ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਾਰੰਡਵ; ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਜੀਵਕ, ਚਕ੍ਰਾਹ੍ਵ, ਕੁਰਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਸਨ।
Verse 66
संघुष्यमाणं परितः सेवितं मन्दवायुना / शफरीमत्स्यसंघैश्च विचरद्भिरितस्ततः
ਉਹ ਚੌਫੇਰਿਆਂ ਕਲਰਵ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੰਦ ਹਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਲਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਫਰੀ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 67
अन्तर्जनितकल्लोलैर्नृत्यमानमिवाभितः / आससाद भृगुश्रेष्ठस्तत्सरोवरमुत्तमम्
ਅੰਦਰੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰੇ ਨੱਚਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਰੋਵਰ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 68
नानापतत्र्रिविरुतैर्मधुरीकृतदिक्तटम् / स तस्य तीरे विपुलं कृत्वाश्रमपदं शुभम्
ਅਨੇਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਾਇਆ।
Verse 69
रामो मतिमतां श्रेष्ठस्तपसे च मनो दधे / शाकमूलफलाहारो नियतं नियतेन्द्रियः
ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜਿਆ; ਉਹ ਸਾਗ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
Verse 70
तपश्चचार देवेशं विनिवेश्यात्ममानसे / भृगूपदिष्टमार्गेण भक्त्या परमया युतः
ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵેશ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 71
पूजयामास देवेशमेकाग्रमनसा नृप / अनिकेतः स वर्षासु शिशिरे जलसंश्रयः
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਉਸ ਨੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਦੇਵেশ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਘਰ-ਠਿਕਾਣੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।
Verse 72
ग्रीष्मे पञ्जाग्निमध्यस्थश्चचारैवं तपश्चिरम् / रिपून्निर्जित्य कामादीनूर्मिषषट्कं विधूय च
ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਕਾਮ ਆਦਿ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਛੇ ਉਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਝਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 73
द्वन्द्वैरनुद्वेजितधीस्तापदोषैरनाकुलः / यमैः सनियमैश्चैव शुद्धदेहः समाहितः
ਦੁਆੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾ ਡੋਲਦੀ, ਤਾਪ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਯਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਸੀ।
Verse 74
वशी चकार पवनं प्राणायामेन देहगम् / जितपद्मासनो मौनी स्थिरचित्तो महामुनिः
ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਵਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਮੌਨੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਥਿਰ-ਚਿੱਤ ਸੀ।
Verse 75
वशी चकार चाक्षाणि प्रत्याहारपरायणः / धारणाभिः स्थिरीचक्रे मनश्चञ्चलमात्मवान्
ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ। ਆਤਮਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਧਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 76
ध्यानेन देवदेवेशं ददर्श परमेश्वरम् / स्वस्थान्तः करणो मैत्रः सर्वबाधाविवर्जितः
ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਖੀ, ਮੈਤਰੀ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਸਭ ਬਾਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ।
Verse 77
चिन्तयामास देवेशं ध्याने दृष्ट्वा जगद्गुरुम् / ध्येयावस्थि तचित्तात्मा निश्चलेद्रियदेहवान्
ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਗਦਗੁਰੂ ਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਧ੍ਯੇਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਟਿਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਦੇਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 78
आकालावधि सो ऽतिष्ठन्निवातस्थप्रदीपवत् / जपंश्च देवदेवेशं ध्यायंश्च स्वमनीषया
ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਹ ਨਿਰਵਾਤ ਥਾਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਜਪ ਵੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 79
आराधयदमेयात्मा सर्वभावस्थमीश्वरम् / ततः स निष्फलं रूपमैश्वरं यन्निरञ्जनम्
ਅਮੇਯ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਐਸ਼ਵਰਯ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 80
परं ज्योतिरचिन्त्यं यद्योगिध्येयमनुत्त मम् / नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम् / आनन्दमात्रमचलं व्याप्ताशेषचराचरम्
ਉਹ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਅਚਿੰਤ ਹੈ, ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਧ੍ਯੇਯ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਹੈ। ਉਹ ਨਿੱਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਅਚਲ, ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਚਰਾਚਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 81
चिन्तयामास तद्रूपं देवदेवस्य भार्गवः / नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम्
ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਉਸ ਰੂਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਨਿੱਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Rama, after honoring Bhṛgu and Khyāti and receiving blessings and communal assent from the sages, departs the āśrama under guru instruction and travels toward Himavat to undertake tapas.
It maps an āśrama-and-tīrtha landscape leading into the Himalayan sacral zone, portraying Himavat through peaks, caves, forests, minerals, gem-herbs, and climatic forces—an index of how cosmology becomes navigable terrain.
In the provided passage, the emphasis is not on lineage cataloging or Lalitopakhyana; it is a narrative-geography and tapas setup chapter centered on rishi protocol, pilgrimage movement, and the cosmographic grandeur of Himavat.