Sukta 10
Rishi: Traditionally attributed within AV 9 as speculative seers (often Angiras/Atharvanic attribution in anukramaṇī traditions; exact r̥ṣi assignment depends on the AV anukramaṇī).
Devata: Gopā (cosmic guardian; interpreted as Sūrya/Brahman).
Chandas: Triṣṭubh-like cadence (as transmitted; metrical classification varies by pada-count and edition).
AV 9.10 ਇੱਕ ਤੱਤਵਚਿੰਤਨਾਤਮਕ–ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ “ਗੋਪਾ” (ਝੁੰਡ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ/ਸੰਰਖਕ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਹਰ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿਕਾਲੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ—ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਗਤੀ, ਯਜ್ಞ ਦਾ ਧੂੰਆ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮਾਂ—ਦੀ ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਯਜ્ઞ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਉੱਤੇ ਤ-ਰਖਵਾਲੀ (ਕ੍ਰਮ-ਪਾਲਕ ਸੁਰੱਖਿਆ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
आत्मा। यद् गा॑य॒त्रे अधि॑ गाय॒त्रमाहि॑तं॒ त्रैष्टु॑भं वा॒ त्रैष्टु॑भान्नि॒रत॑क्षत । यद् वा॒ जग॒ज्जग॒त्याहि॑तं प॒दं य इत् तद् वि॒दुस्ते अ॑मृत॒त्वमा॑नशुः
ਆਤਮਾ: ਜੋ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰ ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਾਂ ਜੋ ਤ੍ਰੈਸ਼ਟੁਭ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਤ੍ਰੈਸ਼ਟੁਭ ਘੜ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਾਂ ਜੋ ਪਦ (ਕਦਮ) ਜਗਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਗਤ-ਰੂਪ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।
Mantra 2
गा॒य॒त्रेण॒ प्रति॑ मिमीते अ॒र्कम॒र्केण॒ साम॒ त्रैष्टु॑भेन वा॒कम्। वा॒केन॑ वा॒कं द्वि॒पदा॒ चतु॑ष्पदा॒क्षरे॑ण मिमते स॒प्त वाणीः॑
ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕ् (ਸਤੁਤੀ) ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ; ਕ् ਨਾਲ ਸਾਮ ਨੂੰ; ਤ੍ਰੈਸ਼ਟੁਭ ਨਾਲ ਵਾਣੀ (ਬੋਲ) ਨੂੰ। ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ (ਮਾਪਦਾ ਹੈ); ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਦੋ-ਪਦ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ-ਪਦ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਵਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਪਦੇ ਹਨ।
Mantra 3
जग॑ता॒ सिन्धुं॑ दि॒व्यऽस्कभायद् रथंत॒रे सूर्यं॒ पर्य॑पश्यत्। गा॒य॒त्रस्य॑ स॒मिध॑स्ति॒स्र आ॑हु॒स्ततो॑ म॒ह्ना प्र रि॑रिचे महि॒त्वा
ਜਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੁ (ਪ੍ਰਵਾਹ/ਹੜ੍ਹ) ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ; ਰਥੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਗਾਇਤ੍ਰ ਦੇ ਸਮਿਧ (ਇੰਧਨ-ਲੱਕੜ) ਤਿੰਨ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਥੋਂ ਹੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਉੱਛਲ ਕੇ ਵਹਿ ਪਿਆ।
Mantra 4
उप॑ ह्वये सु॒दुघां॑ धे॒नुमे॒तां सु॒हस्तो॑ गो॒धुगु॒त दो॑हदेनाम्। श्रेष्ठं॑ स॒वं स॑वि॒ता सा॑विषन्नो॒ऽभीऽद्धो घ॒र्मस्तदु॒ षु प्र वो॑चत्
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਸੁਦੂਘਾ—ਚੰਗਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ—ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਹੱਥਾ ਗੋਧੁਗੁ (ਗਾਂ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ) ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹੇ। ਸਵਿਤ੍ਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ; ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਘਰਮ (ਘਰਮ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਤਪਤ ਪਾਤ੍ਰ/ਅਰਘ੍ਯ) ਇਹੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰੇ।
Mantra 5
हि॒ङ्कृ॒ण्व॒ती व॑सु॒पत्नी॒ वसू॑नां व॒त्समि॒च्छन्ती॒ मन॑सा॒भ्यागा॑त्। दु॒हाम॒श्विभ्यां॒ पयो॑ अ॒घ्न्येयं सा व॑र्धतां मह॒ते सौभ॑गाय
‘ਹਿਙ’ ਕਰਦੀ ਰੰਭਦੀ, ਵਸੂਆਂ ਦੀ ਵਸੁਪਤਨੀ, ਮਨ ਨਾਲ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਇੱਥੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਘਨ੍ਯਾ (ਅਹਿੰਸ੍ਯ, ਅਸਪਰਸ਼੍ਯ) ਗਾਂ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਲਈ ਪਯਃ—ਦੁੱਧ—ਦੁਹੇ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਲਈ ਵਧੇ।
Mantra 6
गौर॑मीमेद॒भि व॒त्सं मि॒षन्तं॑ मू॒र्धानं॒ हिङ्ङ॑कृणो॒न्मात॒वा उ॑ । सृक्वा॑णं घ॒र्मम॒भि वा॑वशा॒ना मिमा॑ति मा॒युं पय॑ते॒ पयो॑भिः
ਹਿਲਦੇ-ਡੁੱਲਦੇ ਵੱਛੇ ਉੱਤੇ ਗਾਂ ਰੰਭੀ; ‘ਹਿਙ’ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ-ਵਾਂਗ ਸਿਰ (ਮੂਰਧਾ) ਜਿਹਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਟ ਕੇ, ਗਰਮੀ ਵੱਲ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੰਭਾਹਟ ਨੂੰ ਮਾਪਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਧਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਂਦੀ ਹੈ।
Mantra 7
अ॒यं स शि॑ङ्क्ते॒ येन॒ गौर॒भिवृ॑ता॒ मिमा॑ति मा॒युं ध्व॒सना॒वधि॑ श्रि॒ता। सा चि॒त्तिभि॒र्नि हि च॒कार॒ मर्त्या॑न् वि॒द्युद् भव॑न्ती॒ प्रति॑ व॒व्रिमौ॑हत
ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਛਿੜਕਦੀ ਹੈ: ਗਾਂ ਘੇਰ ਕੇ, ਥਾਂ (ਖੁਰਲੀ/ਬਾੜੇ) ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਰੰਭਾਹਟ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਬਿਜਲੀ ਬਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਘੇਰਣ ਵਾਲੇ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਉਲਟ ਵਾਰ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Mantra 8
अ॒नच्छ॑ये तु॒रगा॑तु जी॒वमेज॑द् ध्रु॒वं मध्य॒ आ प॒स्त्याऽनाम्। जी॒वो मृ॒तस्य॑ चरति स्व॒धाभि॒रम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः
ਅਨੱਛਯ (ਅਖ਼ਯ) ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਰਗ-ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਗ੍ਰਿਹ-ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਸਵਧਾ (ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ/ਵਿਧੀ) ਨਾਲ ਜੀਵਤ ਤੱਤ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ—ਅਮਰ, ਪਰ ਮਰਤਯ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਯੋਨੀ (ਇੱਕੋ ਮੂਲ) ਵਾਲਾ।
Mantra 9
वि॒धुं द॑द्रा॒णं स॑लि॒लस्य॑ पृ॒ष्ठे युवा॑नं॒ सन्तं॑ पलि॒तो ज॑गार । दे॒वस्य॑ पश्य॒ काव्यं॑ महि॒त्वाद्य म॒मार॒ स ह्यः समा॑न
ਸਲਿਲ (ਜਲ) ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਦੌੜਦਾ ਵਿਧੁ—ਜਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਪਲਿਤ (ਧੌਲੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ) ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਹੈ। ਦੇਵ ਦੇ ਕਾਵ੍ਯ (ਕਾਵ੍ਯ-ਕੌਸ਼ਲ) ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਵੇਖ: ਜੋ ਕੱਲ੍ਹ ਉਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ।
Mantra 10
य ईं॑ च॒कार॒ न सो अ॒स्य वे॑द॒ य ईं॑ द॒दर्श॒ हिरु॒गिन्नु तस्मा॑त्। स मा॒तुर्योना॒ परि॑वीतो अ॒न्तर्ब॑हुप्र॒जा निरृ॑ति॒रा वि॑वेश
ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਲੋ—ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਫਿਸਲ ਗਿਆ। ਮਾਤ੍ਰੁਯੋਨੀ (ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ) ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਪ੍ਰਜ (ਅਨੇਕ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲੀ) ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ—ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਹੈ।
Mantra 11
अप॑श्यं गो॒पाम॑नि॒पद्य॑मान॒मा च॒ परा॑ च प॒थिभि॒श्चर॑न्तम्। सस॒ध्रीचीः॒ स विषू॑ची॒र्वसा॑न॒ आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः
ਮੈਂ ਗੋਪਾ (ਪਾਲਕ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਕਦੇ ਢਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਨੇੜੇ ਵੱਲ ਵੀ ਤੇ ਦੂਰ ਵੱਲ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਤਿਰਛੀ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਲੁੜਕਦਾ-ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Mantra 12
द्यौर्नः॑ पि॒ता ज॑नि॒ता नाभि॒रत्र॒ बन्धु॑र्नो मा॒ता पृ॑थि॒वी म॒हीयम्। उ॒त्ता॒नयो॑श्च॒म्वो॒३र्योनि॑र॒न्तरत्रा॑ पि॒ता दु॑हि॒तुर्गर्भ॒माधा॑त्
ਦਿਉਲੋਕ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈ—ਜਨਕ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਡੀ ਨਾਭੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਬੰਧੂ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਪૃਥਵੀ ਸਾਡੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਦੋ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਮੂ (ਪਾਤਰਾਂ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯੋਨੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਧੀ ਦੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ ਹੈ।
Mantra 13
पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ पर॒मन्तं॑ पृथि॒व्याः पृ॒च्छामि॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ । पृ॒च्छामि॒ विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ नाभिं॑ पृ॒च्छामि॑ वा॒चः प॑र॒मं व्योऽम
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਪਰਮ ਅੰਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਵೃಷਣ (ਵੀਰਯਵਾਨ) ਅਸ਼ਵ ਦੇ ਰੇਤਸ (ਵੀਰਯ) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਸ ਸਮੂਹ ਭੁਵਨ ਦੀ ਨਾਭੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਵਾਚ (ਵਾਣੀ) ਦੇ ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ (ਉੱਚਤਮ ਆਕਾਸ਼) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 14
इ॒यं वेदिः॒ परो॒ अन्तः॑ पृथि॒व्या अ॒यं सोमो॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ । अ॒यं य॒ज्ञो विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ नाभि॑र्ब्र॒ह्मायं वा॒चः प॑र॒मं व्योऽम
ਇਹ ਵੇਦੀ ਪૃਥਵੀ ਦਾ ਪਰਮ ਅੰਤ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਮ ਵೃಷਣ ਅਸ਼ਵ ਦਾ ਰੇਤਸ (ਵੀਰਯ) ਹੈ। ਇਹ ਯਜ्ञ ਸਮੂਹ ਭੁਵਨ ਦੀ ਨਾਭੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਵਾਚ (ਵਾਣੀ) ਦਾ ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ (ਉੱਚਤਮ ਆਕਾਸ਼)।
Mantra 15
न वि जा॑नामि॒ यदि॑वे॒दमस्मि॑ नि॒ण्यः संन॑द्धो॒ मन॑सा चरामि । य॒दा माग॑न् प्रथम॒जा ऋ॒तस्यादिद् वा॒चो अ॑श्नुवे भा॒गम॒स्याः
ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ; ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੱਸ ਕੇ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਮਨ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਰਿਤ (ṛta) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮਿਆ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਤਦ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Mantra 16
अपा॒ङ् प्राङे॑ति स्व॒धया॑ गृभी॒तोऽम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः । ता शश्व॑न्ता विषू॒चीना॑ वि॒यन्ता॒ न्य॑१न्यं चि॒क्युर्न नि चि॑क्युर॒न्यम्
ਸ੍ਵਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਅਮਰ (ਅਮਰਤ੍ਯ) ਮਰਤ੍ਯ ਦੁਆਰਾ, ਇਕੋ ਯੋਨੀ/ਗਰਭ ਦਾ ਸਹਵਾਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਨੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ (ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।
Mantra 17
स॒प्तार्ध॑ग॒र्भा भुव॑नस्य॒ रेतो॒ विष्णो॑स्तिष्ठन्ति प्र॒दिशा॒ विध॑र्मणि । ते धी॒तिभि॒र्मन॑सा॒ ते वि॑प॒श्चितः॑ परि॒भुवः॑ परि॑ भवन्ति वि॒श्वतः॑
ਸੱਤ, ਅਰਧ-ਗਰਭ ਰੂਪ, ਸਾਰੇ ਭੁਵਨ ਦਾ ਰੇਤ/ਬੀਜ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਹ ਧੀ (ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ—ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ (ਵਿਵੇਕੀ) ਬਣ ਕੇ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਰਿਭੁਵ (ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ) ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Mantra 18
ऋ॒चो अ॒क्षरे॑ पर॒मे व्योऽम॒न् यस्मि॑न् दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः । यस्तन्न वेद॒ किमृ॒चा क॑रिष्यति॒ य इत् तद् वि॒दुस्ते अ॒मी समा॑सते
ਚੋ (ਗਵੇਦੀ ਮੰਤ੍ਰ) ਅਕਸ਼ਰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਚ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਇਕ-ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਸਤੇ (ਸਹਿਮਤੀ/ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ) ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
Mantra 19
ऋ॒चः प॒दं मात्र॑या क॒ल्पय॑न्तोऽर्ध॒र्चेन॑ चाक्लृपु॒र्विश्व॒मेज॑त्। त्रि॒पाद् ब्रह्म॑ पुरु॒रूपं॒ वि त॑ष्ठे॒ तेन॑ जीवन्ति प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः
ਚਃ (ਗਵੇਦੀ ਚਾਂ) ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦ (ਸ਼ਬਦ-ਪੈਰ) ਨੂੰ ਘੜਦਿਆਂ, ਅੱਧੀ ਚਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਹਿਲਦੇ-ਡੁੱਲਦੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤ੍ਰਿਪਾਦ ਬ੍ਰਹਮ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜੀਵਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 20
सू॒य॒व॒साद् भग॑वती॒ हि भू॒या अधा॑ व॒यं भग॑वन्तः स्याम । अ॒द्धि तृण॑मघ्न्ये विश्व॒दानीं॒ पिब॑ शु॒द्धमु॑द॒कमा॒चर॑न्ती
ਸੁਯਵਸ (ਚੰਗੇ ਚਾਰੇ) ਤੋਂ, ਹੇ ਭਗਵਤੀ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਧਦੀ ਰਹੁ; ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭਗਵੰਤ (ਧਨਿਆ) ਹੋਈਏ। ਹੇ ਅਘਨਿਆ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ) ਸਰਵਦਾਨੀ ਗਾਂ, ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਤ੍ਰਿਣ ਖਾ; ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਪੀ।
Mantra 21
गौरिन्मि॑माय सलि॒लानि॒ तक्ष॒त्येक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी । अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी॑ स॒हस्रा॑क्षरा॒ भुव॑नस्य प॒ङ्क्तिस्तस्याः॑ समु॒द्रा अधि॒ वि क्ष॑रन्ति
ਉਜਲੀ ਗੌਰੀ ਨੇ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ ਵੰਡਿਆ; ਉਹ ਕਾਰੀਗਰਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੜਦੀ ਹੈ—ਇਕਪਦੀ, ਦੋਪਦੀ, ਉਹ ਚਤੁਸ਼ਪਦੀ; ਅੱਠਪਦੀ, ਨੌਂਪਦੀ ਵੀ ਬਣੀ; ਭੁਵਨ ਦੀ ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼ਰਾ ਪਙਕਤੀ ਬਣੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਫੈਲ ਕੇ ਵਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਢਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Mantra 22
कृ॒ष्णं नि॒यानं॒ हर॑यः सुप॒र्णा अ॒पो वसा॑ना॒ दिव॒मुत्प॑तन्ति । तं आव॑वृत्र॒न्त्सद॑नादृ॒तस्यादिद् घृ॒तेन॑ पृथि॒वीं व्यूऽदुः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਿਯਾਨ (ਕਾਲਾ ਰੋਕ) ਨੂੰ ਹਰਯਃ ਸੁਪਰਨਾਃ—ਤਾਂਬੇ-ਸੋਨੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਸੁੰਦਰ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬਲ—ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨ ਕੇ ਅਕਾਸ਼/ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਉੱਡਦੇ ਹਨ। ਤ ਦੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਕਾਲਾ ਬੰਧਨ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਘ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ।
Mantra 23
अ॒पादे॑ति प्रथ॒मा प॒द्वती॑नां॒ कस्तद् वां॑ मित्रावरु॒णा चि॑केत । गर्भो॑ भा॒रं भ॑र॒त्या चि॑दस्या ऋ॒तं पिप॒र्त्यनृ॑तं नि पा॑ति
ਪਦਵਤੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ? ਗਰਭ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਭਾਰ ਝੱਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Mantra 24
वि॒राड् वाग् विरा॑ट् पृ॑थि॒वी वि॒राड॒न्तरि॑क्षं वि॒राट् प्र॒जाप॑तिः । वि॒राण्मृ॒त्युः सा॒ध्याना॑मधिरा॒जो ब॑भूव॒ तस्य॑ भू॒तं भव्यं॒ वशे॒ स मे॑ भू॒तं भव्यं॒ वशे॑ कृणोतु
ਵਿਰਾਟ ਵਾਕ ਹੈ; ਵਿਰਾਟ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਵਿਰਾਟ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੈ; ਵਿਰਾਟ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਵਿਰਾਟ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਦਾ ਅਧਿਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਉਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Mantra 25
श॒क॒मयं॑ धू॒ममा॒राद॑पश्यं विषू॒वता॑ प॒र ए॒नाव॑रेण । उ॒क्षाणं॒ पृश्नि॑मपचन्त वी॒रास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन्
ਦੂਰੋਂ ਮੈਂ ਗੋਬਰ-ਇੰਧਨ ਦਾ ਧੂੰਆ ਵੇਖਿਆ—ਵਿਸ਼ੂਵਤ (ਮੋੜ ਦੇ ਸਮੇਂ), ਪਰੇ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ। ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤਰਾ ਬਲਦ ਪਕਾਇਆ; ਉਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮ (ਵਿਧੀਆਂ) ਸਨ।
Mantra 26
त्रयः॑ के॒शिन॑ ऋतु॒था वि च॑क्षते संवत्स॒रे व॑पत॒ एक॑ एषाम्। विश्व॑म॒न्यो अ॑भि॒चष्टे॒ शची॑भि॒र्ध्राजि॒रेक॑स्य ददृशे॒ न रू॒पम्
ਤਿੰਨ ਕੇਸ਼ਿਨ (ਦੀਰਘਕੇਸ਼) ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰੁੱਤ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੰਵਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ (ਆਪਣੇ) ਵਾਲ ਕਤਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਚੀਭਿਃ (ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ) ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਅਭਿਚਸ਼ਟੇ (ਨਿਹਾਰਦਾ/ਵੇਖਦਾ) ਹੈ; ਇੱਕ ਦਾ ਧ੍ਰਾਜਿਃ (ਚਮਕਦਾ ਤੇਜ) ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
Mantra 27
च॒त्वारि॒ वाक् परि॑मिता प॒दानि॒ तानि॑ विदुर्ब्राह्म॒णा ये म॑नी॒षिणः॑ । गुहा॒ त्रीणि॒ निहि॑ता॒ नेङ्ग॑यन्ति तु॒रीयं॑ वा॒चो म॑नु॒ष्याऽवदन्ति
ਵਾਕ ਦੇ ਚਾਰ ਪਰਿਮਿਤ ਪਦ (ਠਿਕਾਣੇ/ਪੜਾਅ) ਹਨ; ਇਹ ਮਨੀਂਸ਼ਿਣ (ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜ್ಞਾਵਾਨ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ (ਗੁਪਤ ਵਿੱਚ) ਨਿਹਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ; ਵਾਕ ਦਾ ਚੌਥਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ।
Mantra 28
इन्द्रं॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निमा॑हु॒रथो॑ दि॒व्यः स सु॑प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न्। ए॒कं सद् विप्रा॑ बहु॒धा व॑दन्त्य॒ग्निं य॒मं मा॑त॒रिश्वा॑नमाहुः
ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅਗਨੀ—ਇਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਪਰਨ, ਗਰੁਤਮਾਨ ਹੈ। ਸਤ ਇਕ ਹੀ ਹੈ; ਵਿਪ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Gopā is the cosmic “Herdsman/Guardian” who moves on every path and circulates within all worlds. Many traditions interpret this power as Sūrya-like (sun as overseer) or as Brahman-like (the inner regulator of reality).
It is primarily protective (shāntika): it stabilizes a space, reinforces right order (ṛta/dharma), and strengthens the effectiveness of a rite by aligning it with primordial precedent described in the hymn.
Not necessarily. The hymn works as a contemplative-protective recitation; optional supports include simple water-sprinkling for boundary-setting, or (if integrating with household ritual) fire with dung-fuel and/or milk as auspicious substances.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.