Adhyaya 24
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning administration into predictable throughput. Chapter 2.24 treats agriculture as a state-engineered system: land is to be intensively ploughed (bahu-hala), sown on crown territory using controlled labor (dāsa, karmakara) and obligated contributors, with a logistical backbone of implements, oxen, and specialist craftsmen. Kautilya then binds the human chain to measurable accountability: loss of crop-result triggers a compensatory penalty, making revenue leakage a punishable breach of trust. Next, he specifies rainfall norms by ecological region and seasonality, and even provides observational heuristics via celestial indicators (Bṛhaspati, Śukra, Sūrya) to time sowing and choose crop-types for high/low water availability. The pragmatic objective is yogakṣema through risk-managed grain security: stable harvests feed the army, stabilize prices, and fill the treasury. In the Saptāṅga organism, this chapter chiefly strengthens Janapada (productive countryside) and, by consequence, Kośa (fiscal capacity), enabling sustained conquest without internal famine or fiscal shock.
Sutras
Sutra 1
কZ_০২.২৪.০১ ॥
(ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਹਵਾਲਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।)
Sutra 2
बहुहलपरिकृष्टायां स्वभूमौ दासकर्मकरदण्डप्रतिकर्तृभिर्वापयेत् ॥ कZ_०२.२४.०२ ॥
ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਜੋ ਬਹੁਤੇ ਹਲਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਦਾਸਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਦੰਡ ਚੁਕਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ (ਸਜ਼ਾਈ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ) ਤੋਂ ਬਿਜਾਈ ਕਰਵਾਏ।
Sutra 3
कर्षणयन्त्रोपकरणबलीवर्दैश्चैषामसङ्गं कारयेत्कारुभिश्च कर्मारकुट्टाकमेदकरज्जुवर्तकसर्पग्राहादिभिश्च ॥ कZ_०२.२४.०३ ॥
ਉਹ ਹਲ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਬੈਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰੀਗਰ—ਲੋਹਾਰ/ਉਪਕਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਪੱਥਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਰੱਸਾ ਬਟਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਪ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਆਦਿ—ਲਗਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ।
Sutra 4
तेषां कर्मफलविनिपाते तत्फलहानं दण्डः ॥ कZ_०२.२४.०४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕੰਮ ਦੀ ਅਮਲਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਲ/ਉਤਪਾਦਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੰਡ ਉਹੀ ਫਲ-ਹਾਨੀ (ਉਹੀ ਲਾਭ ਜ਼ਬਤ) ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 5
षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥
ਵਰਖਾ ਦਾ ਮਿਆਰ (ਵਰ੍ਹਸ਼-ਪ੍ਰਮਾਣ) ਇਹ ਹੈ—ਜਾਂਗਲ (ਸੁੱਕੇ) ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 16 ਦ੍ਰੋਣ, ਆਨੂਪ (ਦਲਦਲੀ) ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 8½, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਪ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 12½, ਅਸ਼ਮਕ ਵਿੱਚ 13½, ਅਵੰਤੀ ਵਿੱਚ 23; ਅਤੇ ਅਪਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ (ਬਦਲਦਾ) ਹੈ। ਹੇਮੰਤ/ਸਰਦੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲਿਆ (ਨਹਿਰ/ਖੱਡ) ਸਿੰਚਾਈ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਬਿਜਾਈ (ਕੁਲਿਆ-ਵਾਪ) ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਰੁੱਤ/ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 6
वर्षत्रिभागः पूर्वपश्चिममासयोः द्वौ त्रिभागौ मध्यमयोः सुषमारूपम् ॥ कZ_०२.२४.०६ ॥
ਸੰਤੁਲਿਤ (ਸੁਸ਼ਮ) ਵਰਖਾ ਦਾ ਢਾਂਚਾ—ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਦਾ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ, ਅਤੇ ਵਿਚਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ।
Sutra 7
तस्योपलधिर्बृहस्पतेः स्थानगमनगर्भाधानेभ्यः शुक्रोदयास्तमयचारेभ्यः सूर्यस्य प्रकृतिवैकृताच्च ॥ कZ_०२.२४.०७ ॥
ਉਸ (ਰੁੱਤ/ਵਰਖਾ) ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ (ਗਰਭਾਧਾਨ) ਤੋਂ; ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਉਦਯ, ਅਸਤ ਅਤੇ ਗਤਿਚਾਲ ਤੋਂ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 8
सूर्याद्बीजसिद्धिः बृहस्पतेः सस्यानां स्तम्बकारिता शुक्राद्वृष्टिः । इति ॥ कZ_०२.२४.०८ ॥
ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬੀਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ (ਸਫਲ ਜਮਾਵ/ਅੰਕੁਰਣ); ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੰਠਲ/ਤਣਾ ਬਣਨਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਵਰਖਾ—ਇਹ (ਸਿਧਾਂਤ) ਹੈ।
Sutra 9
षष्टिरातपमेघानामेषा वृष्टिः समा हिता ॥ कZ_०२.२४.०९च्द् ॥
ਆਤਪ ਅਤੇ ਮੇਘ ਦੇ ਬਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ (ਆਤਪ-ਮੇਘ) ਸਾਠ (ਮਾਤਰਾ) ਵਾਲੀ ਇਹ ਵਰਖਾ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 10
त्रीन् करीषांश्च जनयंस्तत्र सस्यागमो ध्रुवः ॥ कZ_०२.२४.१०च्द् ॥
ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤਿੰਨ (ਮਾਤਰਾ/ਪਰਤਾਂ) ਕਰੀਸ਼ (ਖਾਦ) ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਆਉਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Sutra 11
ततः प्रभूतोदकमल्पोदकं वा सस्यं वापयेत् ॥ कZ_०२.२४.११ ॥
ਇਸ ਲਈ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 12
शालिव्रीहिकोद्रवतिलप्रियङ्गूदारकवरकाः पूर्ववापाः ॥ कZ_०२.२४.१२ ॥
ਸ਼ਾਲੀ, ਵ੍ਰੀਹਿ (ਚੌਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ), ਕੋਦ੍ਰਵ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬਾਜਰਾ/ਮਿਲੇਟ), ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ (ਕੰਗਣੀ/ਪੈਨਿਕ-ਸੀਡ), ਦਾਰਕ ਅਤੇ ਵਰਕ—ਇਹ ਪੂਰਵਵਾਪ (ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ) ਹਨ।
Sutra 13
मुद्गमाषशैम्ब्या मध्यवापाः ॥ कZ_०२.२४.१३ ॥
ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ), ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਅਤੇ ਸ਼ੈੰਬ੍ਯ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਾਲ/ਦਾਲਹਣ) ਮੱਧ ਬਿਜਾਈ ਹਨ।
Sutra 14
कुसुम्भमसूरकुलत्थयवगोधूमकलायातसीसर्षपाः पश्चाद्वापाः ॥ कZ_०२.२४.१४ ॥
ਕੁਸੁੰਭ (ਸੈਫ਼ਲਾਵਰ), ਮਸੂਰ, ਕੁਲੱਥ (ਹੋਰਸ-ਗ੍ਰਾਮ), ਯਵ (ਜੌ), ਗੋਧੂਮ (ਗੰਢਮ), ਕਲਾਯ (ਮਟਰ), ਅਤਸੀ (ਅਲਸੀ/ਲਿਨਸੀਡ) ਅਤੇ ਸਰਸ਼ਪ (ਸਰੋਂ) ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਜਾਈਆਂ ਹਨ।
Sutra 15
यथर्तुवशेन वा बीजवापाः ॥ कZ_०२.२४.१५ ॥
ਜਾਂ ਬੀਜ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਚਲਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 16
वापातिरिक्तमर्धसीतिकाः कुर्युः स्ववीर्योपजीविनो वा चतुस्थपञ्चभागिकाः ॥ कZ_०२.२४.१६ ॥
ਨਿਰਧਾਰਤ ਬਿਜਾਈ-ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਹ ਅੱਧ-ਸੀਤਿਕਾ (ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ) ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਟੁਕੜੇ ਜੋਤ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਚੌਥਾ ਜਾਂ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 17
यथेष्टमनवसितभागं दद्युः अन्यत्र कृच्छ्रेभ्यः ॥ कZ_०२.२४.१७ ॥
ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ/ਵਿਵੇਕ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਿਰਧਾਰਤ (ਬਦਲਦਾ) ਹਿੱਸਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
Sutra 18
स्वसेतुभ्यो हस्तप्रावर्तिममुदकभागं पञ्चमं दद्युः स्कन्धप्रावर्तिमं चतुर्थं स्रोतोयन्त्रप्रावर्तिमं च तृतीयं चतुर्थं नदीसरस्तटाककूपोद्धाटम् ॥ कZ_०२.२४.१८ ॥
ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਾਂ/ਸਿੰਚਾਈ-ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਚੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ—ਜੇ ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਵਾਂ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਢੋ ਕੇ ਚੁੱਕਣ ‘ਤੇ ਚੌਥਾ; ਧਾਰਾ-ਯੰਤਰ/ਯਾਂਤ੍ਰਿਕ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣ ‘ਤੇ ਤਿਹਾਈ ਜਾਂ ਚੌਥਾਈ; ਅਤੇ ਦਰਿਆ, ਝੀਲ, ਤਲਾਬ/ਟੈਂਕ ਜਾਂ ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ।
Sutra 19
कर्मोदकप्रमाणेन कैदारं हैमनं ग्रैष्मिकं वा सस्यं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२४.१९ ॥
ਉਪਲਬਧ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਫ਼ਸਲ—ਕੈਦਾਰ (ਗੀਲੀ/ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ), ਹੈਮਨ (ਸਰਦੀ ਦੀ) ਜਾਂ ਗ੍ਰੈਸ਼ਮਿਕ (ਗਰਮੀ ਦੀ)—ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ।
Sutra 20
शाल्यादि ज्येष्ठं षण्डो मध्यमः इक्षुः प्रत्यवरः ॥ कZ_०२.२४.२० ॥
ਸ਼ਾਲੀ (ਧਾਨ) ਆਦਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ; ੰਡ (ਗੰਨੇ ਦੀ ਬਾਗ਼/ਰੋਪਾਈ) ਦਰਮਿਆਨਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇક્ષੁ (ਗੰਨਾ) ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹੈ।
Sutra 21
इक्षवो हि बह्वाबाधा व्ययग्राहिणश्च ॥ कZ_०२.२४.२१ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਖ਼ਰਚਾ ਖਾਣ ਵਾਲੀ (ਲਾਗਤ-ਵੱਧ) ਫ਼ਸਲ ਹੈ।
Sutra 22
फेनाघातो वल्लीफलानाम् परीवाहान्ताः पिप्पलीमृद्वीकेक्षूणां कूपपर्यन्ताः शाकमूलानाम् हरणीपर्यन्ता हरितकानाम् पाल्यो लवानां गन्धभैषज्योशीरह्रीबेरपिण्डालुकादीनाम् ॥ कZ_०२.२४.२२ ॥
ਬੇਲ-ਫਲਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਫੇਨ-ਨਿਸ਼ਾਨ (ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਕੀਰ) ਤੱਕ; ਪਿੱਪਲੀ, ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਹੱਦ ਸਿੰਚਾਈ-ਨਾਲੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ; ਸਾਗ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ; ਹਰਿਤਕੀ ਦੀ ਹੱਦ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਮੇੜ/ਬੰਨ੍ਹ (ਪਾਲ੍ਯ) ਤੱਕ; ਅਤੇ ਲੂਣ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਉਸ਼ੀਰ, ਹ੍ਰੀਬੇਰ, ਪਿੰਡਾਲੁਕ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ/ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਵੀ—ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਾਸ਼ਤ-ਹੱਦ/ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 23
यथास्वं भूमिषु च स्थाल्याश्चानूप्याश्चौषधीः स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२४.२३ ॥
ਉਹ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢੁੱਕਵੀ ਮਿੱਟੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਸੁੱਕੀ/ਉੱਚੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਦਲਦਲੀ/ਗੀਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ—ਜਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਏ।
Sutra 24
तुषारपायनमुष्णशोषणं चासप्तरात्रादिति धान्यबीजानाम् त्रिरात्रं वा पञ्चरात्रं वा कोशीधान्यानां मधुघृतसूकरवसाभिः शकृद्युक्ताभिः काण्डबीजानां छेदलेपो मधुघृतेन कन्दानामस्थिबीजानां शकृदालेपः शाखिनां गर्तदाहो गोऽस्थिशकृद्भिः काले दौह्र्दं च ॥ कZ_०२.२४.२४ ॥
ਅਨਾਜ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਓਸ/ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿਗੋਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਉਣਾ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਅਨਾਜਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ। ਡੰਡੀ ਦੀਆਂ ਕਲਮਾਂ ਲਈ ਕੱਟੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ, ਘੀ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨਾ; ਗੰਢਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹਿਦ-ਘੀ ਦਾ ਲੇਪ; ਕਠੋਰ/ਗੁੱਠਲੀਦਾਰ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਗੋਬਰ ਦਾ ਲੇਪ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਲਈ ਰੋਪਣ ਵਾਲੇ ਖੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ (ਖੱਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ) ਸਾੜ ਕੇ ਸਲੂਕ ਕਰਨਾ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੰਮ ਢੁੱਕਵੇਂ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 25
प्ररूढांश्चाशुष्ककटुमत्स्यांश्च स्नुहिक्षीरेण पाययेत् ॥ कZ_०२.२४.२५ ॥
ਉਹ ਅੰਕੁਰਿਤ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੁੱਕਣ ਤੇ ‘ਕਟੁ-ਮਤਸ੍ਯ’ (ਇੱਕ ਰੋਗ/ਕੀਟ-ਹਾਲਤ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨੁਹੀ ਦੇ ਦੁੱਧੀਏ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿਗੋਏ/ਸਿੰਚੇ।
Sutra 26
न सर्पास्तत्र तिष्ठन्ति धूमो यत्रैष तिष्ठति ॥ कZ_०२.२४.२६च्द् ॥
ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਧੂੰਆ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ।
Sutra 27
सर्वजीजानां तु प्रथमवापे सुवर्णोदकसम्प्लुतां पूर्वमुष्टिं वापयेदमुं च मन्त्रं ब्रूयात्प्रजापतये काश्यपाय देवाय च नमः सदा । सीता मे ऋध्यतां देवी बीजेषु च धनेषु च ॥ कZ_०२.२४.२७ ॥
ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਿਜਾਈ ਵੇਲੇ ‘ਸੁਵਰਨ-ਜਲ’ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮੁੱਠੀ ਬੀਜ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਬੋਲੇ— “ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ। ਦੇਵੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇ।”
Sutra 28
षण्डवाटगोपालकदासकर्मकरेभ्यो यथापुरुषपरिवापं भक्तं कुर्यात्सपादपणिकं च मासं दद्यात् ॥ कZ_०२.२४.२८ ॥
ਬਾਗ/ਬਾਗ਼ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਗੋਪਾਲਕਾਂ, ਦਾਸਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਸ਼ਨ ਤੈਅ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸਵਾ ਪਣ (੧¼ ਪਣ) ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵੀ ਦੇਵੇ।
Sutra 29
कर्मानुरूपं कारुभ्यो भक्तवेतनम् ॥ कZ_०२.२४.२९ ॥
ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 30
प्रशीर्णं च पुष्पफलं देवकार्यार्थं व्रीहियवमाग्रयणार्थं श्रोत्रियास्तपस्विनश्चाहरेयुः राशिमूलमुञ्छवृत्तयः ॥ कZ_०२.२४.३० ॥
ਝੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ/ਮੰਦਰ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਆਗ੍ਰਯਣ ਰੀਤ ਲਈ ਚੌਲ ਅਤੇ ਜੌ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਢੇਰੀਆਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕੇਵਲ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਲੈ ਕੇ, ਉੰਛ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਚੁਣ ਕੇ ਜੀਵਨ) ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ।
Sutra 31
न क्षेत्रे स्थापयेत्किंचित्पलालमपि पण्डितः ॥ कZ_०२.२४.३१च्द् ॥
ਸਿਆਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਪਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Sutra 32
न संहतानि कुर्वीत न तुच्छानि शिरांसि च ॥ कZ_०२.२४.३२च्द् ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਣਾ/ਠੱਸ ਨਾ ਬਣਾਏ; ਅਤੇ ਢੇਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਨਾ ਹੋਣ।
Sutra 33
अनग्निकाः सोदकाश्च खले स्युः परिकर्मिणः ॥ कZ_०२.२४.३३च्द् ॥
ਖਲਿਹਾਣ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਕੋਲ ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤਿਆਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ (ਅਰਥਾਤ ਅੱਗ ਮਨਾਹੀ; ਪਾਣੀ ਤਿਆਰ)।
Frequently Asked Questions
Assured sowing and harvest stability on crown lands: food security, price stability, dependable state granaries, and steady revenue—supporting public order and the army’s provisioning.
For loss/diversion/ruin of the work-result (karmaphala-vinipāta), the penalty is equivalent to the loss of that produce (tatphala-hānaṃ daṇḍaḥ)—a compensatory, yield-indexed danda.