Adhyaya 14
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into repeatable administrative procedure. Chapter 2.14 places the Sauvarṇika at the choke-point where private craftsmanship meets public finance: assay, deposits, workmanship schedules, and fraud control. Kautilya treats precious metal not as a luxury domain but as monetary infrastructure—any corruption here propagates into coinage confidence, tax receipts, and the Kośa’s solvency. Hence the chapter specifies (i) standardized acceptance/return of deposits by color and weight, (ii) time-bound and task-bound labor discipline with wage and penalty rules, (iii) technical norms for alloying and recognized “loss” (kṣaya) in heating/washing, and (iv) graded daṇḍa for debasement, short-weighting, and tool-based deception. The placement within Adhyakṣapracāra signals that conquest-capacity is built first by internal economic reliability: trust in measures and metals is a precondition for provisioning the army, paying officials, and sustaining alliances.
Sutras
Sutra 1
सौवर्णिकः पौरजानपदानां रूप्यसुवर्णमावेशनिभिः कारयेत् ॥ कZ_०२.१४.०१ ॥
ਸੌਵਰਣਿਕ (ਰਾਜਕੀ ਸੁਨਾਰ/ਪਰਖੀ) ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ‘ਆਵੇਸ਼’ (ਜਮ੍ਹਾਂ/ਜਾਂਚ-ਸਵੀਕਾਰ) ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਏ।
Sutra 2
निर्दिष्टकालकार्यं च कर्म कुर्युः अनिर्दिष्टकालं कार्यापदेशम् ॥ कZ_०२.१४.०२ ॥
ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਔਪਚਾਰਿਕ ਕਾਰਜ-ਆਦੇਸ਼ (ਕਾਰਿਆਪਦੇਸ਼) ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨ।
Sutra 3
कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशः तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०२.१४.०३ ॥
ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੰਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜ਼ਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦੋਗੁਣੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Sutra 4
कालातिपातने पादहीनं वेतनं तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०२.१४.०४ ॥
ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਘਟਾਈ ਗਈ ਰਕਮ ਦੇ ਦੁੱਗਣੇ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 5
यथावर्णप्रमाणं निक्षेपं गृह्णीयुस्तथाविधमेवार्पयेयुः ॥ कZ_०२.१४.०५ ॥
ਉਹ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ/ਨિક્ષੇਪ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਰੰਗ/ਗ੍ਰੇਡ ਅਤੇ ਮਾਪ-ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ (ਗ੍ਰੇਡ ਤੇ ਮਾਪ ਸਮੇਤ) ਵਸਤੂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਕਰਨ।
Sutra 6
कालान्तरादपि च तथाविधमेव प्रतिगृह्णीयुः अन्यत्र क्षीणपरिशीर्णाभ्याम् ॥ कZ_०२.१४.०६ ॥
ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਠੀਕ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣ/ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ; ਪਰ ਘਾਟ (ਨੁਕਸਾਨ) ਜਾਂ ਘਿਸਾਈ-ਪਿਸਾਈ (wear-and-tear) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੂਟ ਹੈ।
Sutra 7
आवेशनिभिः सुवर्णपुद्गललक्षणप्रयोगेषु तत्तज्जानीयात् ॥ कZ_०२.१४.०७ ॥
ਪਛਾਣ-ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਬੁਲਿਅਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ/ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 8
तप्तकलधौतकयोः काकणिकः सुवर्णे क्षयो देयः ॥ कZ_०२.१४.०८ ॥
ਤਪਤ ਅਤੇ ਧੌਤ (ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਧੋਇਆ/ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ) ਸੋਨੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਕਣਿਕਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਘਾਟ-ਛੂਟ (loss allowance) ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 9
तीक्ष्णकाकणी रूप्यद्विगुणः रागप्रक्षेपः तस्य षड्भागः क्षयः ॥ कZ_०२.१४.०९ ॥
‘ਤੀਖ਼ਣ-ਕਾਕਣੀ’ ਦੇ ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਰੰਗ/ਮਿਸ਼ਰਧਾਤੂ ਲਈ ਦੁੱਗਣੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਮਿਲਾਉਣ ‘ਤੇ, ਉਸ ਮਿਲਾਵਟ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ-ਘਾਟ (ਨੁਕਸਾਨ) ਵਜੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।
Sutra 10
वर्णहीने माषावरे पूर्वः साहसदण्डः प्रमाणहीने मध्यमः तुलाप्रतिमानोपधाव् उत्तमः कृतभाण्डोपधौ च ॥ कZ_०२.१४.१० ॥
ਗੁਣ/ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਾਸ਼ਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਾਹਸ-ਦੰਡ; ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੱਧਮ; ਅਤੇ ਤਰਾਜੂ/ਮਿਆਰੀ ਵੱਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਜਾਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਬਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉੱਤਮ (ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ) ਦੰਡ।
Sutra 11
सौवर्णिकेनादृष्टमन्यत्र वा प्रयोगं कारयतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.१४.११ ॥
ਜੇ ਸੁਨਾਰ ਤੋਂ ਅਧੀक्षक ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਦੇਖੀ/ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਕੰਮ ਹੋਰ ਥਾਂ (ਬਾਹਰ) ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ‘ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਪਣ ਦਾ ਦੰਡ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Sutra 12
कर्तुर्द्विगुणः सापसारश्चेत् ॥ कZ_०२.१४.१२ ॥
ਅਸਲ ਕਰਤੂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਦੰਡ ਦੁੱਗਣਾ; ਅਤੇ ਜੇ ਭੱਜ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ (ਮਾਮਲਾ) ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 13
अनपसारः कण्टकशोधनाय नीयेत ॥ कZ_०२.१४.१३ ॥
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਪਸੀ/ਹਰਜਾਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਣਟਕਸ਼ੋਧਨ (ਬਾਜ਼ਾਰ-ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਦਮਨ ਲਈ ਔਪਚਾਰਿਕ ਕਾਰਵਾਈ) ਲਈ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 14
कर्तुश्च द्विशतो दण्डः पणच्छेदनं वा ॥ कZ_०२.१४.१४ ॥
ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਦੋ ਸੌ ਪਣ ਦਾ ਦੰਡ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪਣੱਛੇਦਨ (ਧਨ-ਰਕਮ ਦੀ ਕਟੌਤੀ/ਜ਼ਬਤੀ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 15
तुलाप्रतिमानभाण्डं पौतवहस्तात्क्रीणीयुः ॥ कZ_०२.१४.१५ ॥
ਤਰਾਜੂ, ਮਿਆਰੀ ਵਜ਼ਨ/ਮਾਪ ਅਤੇ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਪੌਤਵ (ਰਾਜ ਦੇ ਵਜ਼ਨ-ਮਾਪ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਦੇ ਹੱਥ/ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਖਰੀਦੇ ਜਾਣ।
Sutra 16
अन्यथा द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.१४.१६ ॥
ਨਹੀਂ ਤਾਂ (ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਰਨ ਤੇ) ਬਾਰਾਂ ਪਣ ਦਾ ਦੰਡ ਹੈ।
Sutra 17
घनं सुषिरं सम्यूह्यमवलेप्यं संघात्यं वासितकं च कारुकर्म ॥ कZ_०२.१४.१७ ॥
ਕਾਰੂਕਰਮ (ਧੋਖੇ ਵਾਲੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ) ਇਹ ਹਨ—ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਬਣਾਉਣਾ, ਖੋਖਲਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਠੂੰਸ ਕੇ/ਦਬਾ ਕੇ ਭਰਨਾ, ਲੇਪ/ਪਲਾਸਟਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਜੋੜ ਕੇ/ਪਰਤਾਂ ਲਾ ਕੇ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ/ਉਪਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ (ਢੱਕਣ ਲਈ)।
Sutra 18
तुलाविषममपसारणं विस्रावणं पेटकः पिङ्कश्चेति हरणोपायाः ॥ कZ_०२.१४.१८ ॥
ਚੋਰੀ/ਹਰਨ ਦੇ ਉਪਾਅ—ਤਰਾਜੂ ਦਾ ਅਸੰਤੁਲਨ/ਛੇੜਛਾੜ, ਮਾਲ ਨੂੰ ਹਟਾ ਲੈਣਾ/ਅਲੱਗ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਰਿਸਾਅ/ਬਹਾ ਦੇਣਾ, ‘ਪੇਟਕ’ (ਡੱਬਾ-ਚਾਲ), ਅਤੇ ‘ਪਿੰਕ’ (ਪਿੰਕ-ਚਾਲ)—ਇਹ ਹਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।
Sutra 19
सम्नामिन्युत्कीर्णिका भिन्नमस्तकोपकण्ठी कुशिक्या सकटुकक्ष्या परिवेल्यायस् कान्ता च दुष्टतुलाः ॥ कZ_०२.१४.१९ ॥
ਸਮ੍ਨਾਮਿਨੀ, ਉਤ੍ਕੀਰ੍ਣਿਕਾ, ਭਿੰਨਮਸਤਕੋਪਕਣ੍ਠੀ, ਕੁਸ਼ਿਕ੍ਯਾ, ਸਕਟੁਕਕਛ੍ਯਾ, ਪਰਿਵੇਲ੍ਯਾ, ਅਯਸਕਾਂਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀਆਂ (ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ) ਤਰਾਜੂਆਂ ਹਨ।
Sutra 20
रूप्यस्य द्वौ भागावेकः शुल्बस्य त्रिपुटकम् ॥ कZ_०२.१४.२० ॥
ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਪੁਟਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 21
तेनाकरोद्गतमपसार्यते तत्त्रिपुटकापसारितम् ॥ कZ_०२.१४.२१ ॥
ਉਸ (ਤ੍ਰਿਪੁਟਕ ਮਿਸ਼ਰਣ) ਨਾਲ ਖਾਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਧਾਤੂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਘਟਾਇਆ/ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਪੁਟਕਾਪਸਾਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 22
शुल्बेन शुल्बापसारितम् वेल्लकेन वेल्लकापसारितं शुल्बार्धसारेण हेम्ना हेमापसारितम् ॥ कZ_०२.१४.२२ ॥
ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਘਟਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਸ਼ੁਲਬਾਪਸਾਰਿਤ’; ਵੇੱਲਕ ਨਾਲ ਘਟਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਵੇੱਲਕਾਪਸਾਰਿਤ’; ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਤਾਂਬੇ-ਅੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ (ਸ਼ੁਲਬਾਰਧਸਾਰ) ਨਾਲ ਘਟਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਹੇਮਾਪਸਾਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 23
मूकमूषा पूतिकिट्टः करटुकमुखं नाली संदंशो जोङ्गनी सुवर्चिकालवणं तदेव सुवर्णमित्यपसारणमार्गाः ॥ कZ_०२.१४.२३ ॥
‘ਮੂਕ ਮੂਸ਼ਾ’ (ਮੂੰਹ/ਛੇਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕ੍ਰੂਸਿਬਲ), ਬਦਬੂਦਾਰ ਕਿੱਟ/ਮੈਲਾ ਸਲੈਗ, ‘ਕਰਟੁਕਮੁਖ’ (ਲੁਕਵੇਂ ਨਿਕਾਸ ਵਾਲਾ ‘ਸੂੰਡ-ਮੂੰਹ’ ਯੰਤਰ), ਨਲੀ (ਟਿਊਬ), ਸੰਦੰਸ਼ (ਚਿਮਟਾ/ਟਾਂਗਸ), ਜੋੰਗਨੀ (ਸਾਈਫਨ ਵਰਗਾ ਸਾਧਨ), ਅਤੇ ‘ਸੁਵਰਚਿਕਾ’ ਲੂਣ—ਇਹ ਉਹ ਤਰੀਕੇ/ਰਾਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ‘ਇਹੀ ਤਾਂ ਸੋਨਾ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ (ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ) ਸੋਨਾ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 24
पूर्वप्रणिहिता वा पिण्डवालुका मूषाभेदादग्निष्ठादुद्ध्रियन्ते ॥ कZ_०२.१४.२४ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖੀਆਂ ਰੇਤ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ (ਜਾਂ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਲੇ) ਕ੍ਰੂਸਿਬਲ ਤੋੜ ਕੇ ਜਾਂ ਭੱਠੀ/ਅੱਗ-ਕੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Sutra 25
पश्चाद्बन्धने आचितकपत्त्रपरीक्षायां वा रूप्यरूपेण परिवर्तनं विस्रावणम् पिण्डवालुकानां लोहपिण्डवालुकाभिर्वा ॥ कZ_०२.१४.२५ ॥
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ—ਸੀਲ/ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੇ ਜਾਂ ਪਰਤਦਾਰ ਧਾਤੂ-ਪੱਤਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ—ਚਾਂਦੀ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੇਤ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ (ਜਾਂ ਲੋਹਾ-ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਲੇ) ਰੱਖ ਕੇ ਰਿਸਾਅ/ਨਿਕਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 26
गाढश्चाभ्युद्धार्यश्च पेटकः सम्यूह्यावलेप्यसंघात्येषु क्रियते ॥ कZ_०२.१४.२६ ॥
ਢੇਰ ਲਗਾਉਣ, ਲੇਪ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਬਾ ਕੇ ਸੰਘਣਾਪਣ (ਧਾਤ ਨੂੰ ਕਸ ਕੇ ਜਮਾਉਣ) ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ (ਕਸ ਕੇ ਬੰਦ) ਡੱਬਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ‘ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ’ (ਰਿਮੂਵੇਬਲ-ਕੋਰ) ਡੱਬਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 27
सीसरूपं सुवर्णपत्त्रेणावलिप्तमभ्यन्तरमष्टकेन बद्धं गाढपेटकः ॥ कZ_०२.१४.२७ ॥
‘ਕਸ ਕੇ ਬੰਦ ਡੱਬਾ’ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀਸੇ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਰਕ ਨਾਲ ਲੇਪਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਸ਼ਟਕ (ਅੱਠ-ਕੋਣੀ/ਅੱਠ-ਭਾਗੀ) ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਕਸਿਆ ਹੋਵੇ।
Sutra 28
स एव पटलसम्पुटेष्वभ्युद्धार्यः ॥ कZ_०२.१४.२८ ॥
ਉਹੀ ਬੰਨ੍ਹਤ ਪਰਤਦਾਰ ਖੋਲਾਂ/ਆਵਰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਕੱਢੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ’ (ਲਿਫਟ-ਆਉਟ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 29
पत्त्रमाश्लिष्टं यमकपत्त्रं वावलेप्येषु क्रियते ॥ कZ_०२.१४.२९ ॥
ਲੇਪਿਤ/ਆਵਲੇਪ੍ਯ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ (ਧਾਤੂ-ਪੱਤਰ) ਜਾਂ ਤਾਂ ਚਿਪਕਾ ਕੇ ਇਕੱਲੇ ਪੱਤਰ ਵਜੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਯਮਕਪੱਤਰ (ਦੁੱਗਣਾ/ਜੋੜਾ ਪੱਤਰ) ਵਜੋਂ।
Sutra 30
शुल्बं तारं वा गर्भः पत्त्राणां संघात्येषु क्रियते ॥ कZ_०२.१४.३० ॥
ਪੱਤਰ-ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਘਾਤ (ਦਬਾ ਕੇ ਬਣੇ ਢੇਰ) ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਗਰਭ/ਕੋਰ’ ਵਜੋਂ ਤਾਂਬਾ ਜਾਂ ਤਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 31
शुल्बरूपं सुवर्णपत्त्रसंहतं प्रमृष्टं सुपार्श्वम् तदेव यमकपत्त्रसंहतं प्रमृष्टं ताम्रताररुपं चोत्तरवर्णकः ॥ कZ_०२.१४.३१ ॥
ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਟੁਕੜਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰ ਦੀ ਪਰਤ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਹੋਣ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਰੇ ਪੱਤਰ (ਯਮਕਪੱਤਰ) ਨਾਲ ਪਰਤਿਤ ਤੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ-ਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ‘ਉੱਤਰਵਰਨਕ’ (ਉੱਚ ਵਰਣ/ਉੱਤਮ ਰੰਗ ਵਾਲੇ) ਹਨ।
Sutra 32
तदुभयं तापनिकषाभ्यां निह्शब्दोल्लेखनाभ्यां वा विद्यात् ॥ कZ_०२.१४.३२ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗਰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਕਸ਼ (ਟਚਸਟੋਨ) ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਖੁਰਚਣ ਅਤੇ ਉੱਕੀਰਨ/ਨਕ਼ਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 33
अभ्युद्धार्यं बदराम्ले लवणोदके वा सादयन्ति । इति पेटकः ॥ कZ_०२.१४.३३ ॥
‘ਅਭ੍ਯੁੱਧਾਰ੍ਯ’ (ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਜਾਣ ਵਾਲਾ/ਮਿਲਾਵਟੀ ਅੰਸ਼) ਨੂੰ ਬਦਰਾਮਲ (ਬੇਰ ਦੇ ਖੱਟੇ ਘੋਲ) ਜਾਂ ਲੂਣ-ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੇਟਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 34
घने सुषिरे वा रूपे सुवर्णमृन्मालुकाहिङ्गुलुककल्पो वा तप्तोऽवतिष्ठते ॥ कZ_०२.१४.३४ ॥
ਘਣ (ਠੋਸ) ਜਾਂ ਖੋਖਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ‘ਸੁਵਰਨ-ਮਿੱਟੀ’ ਜਾਂ ਰੇਤ ਜਾਂ ਹਿੰਗੁਲਕ ਵਰਗਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ/ਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 35
दृढवास्तुके वा रूपे वालुकामिश्रं जतु गान्धारपङ्को वा तप्तोऽवतिष्ठते ॥ कZ_०२.१४.३५ ॥
ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਤਰ/ਢਾਲਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰੇਤ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰਾਲ ਜਾਂ ‘ਗਾਂਧਾਰ ਪੰਕ/ਲੇਪ’ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 36
तयोस्तापनमवध्वंसनं वा शुद्धिः ॥ कZ_०२.१४.३६ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ (ਮਿਲਾਵਟਾਂ) ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ—ਤਾਪ ਦੇਣਾ (ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ) ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ/ਹਟਾਉਣਾ—ਹੈ।
Sutra 37
सपरिभाण्डे वा रूपे लवणमुल्कया कटुशर्करया तप्तमवतिष्ठते ॥ कZ_०२.१४.३७ ॥
ਜੋੜ/ਫਿਟਿੰਗ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਮਕ—(ਜਾਂ) ਅਲਕਾ/ਉਲਕਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਸ਼ੱਕਰ—ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 38
तस्य क्वाथनं शुद्धिः ॥ कZ_०२.१४.३८ ॥
ਉਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ—ਉਬਾਲਣਾ—ਹੈ।
Sutra 39
अभ्रपटलमष्टकेन द्विगुणवास्तुके वा रूपे बध्यते ॥ कZ_०२.१४.३९ ॥
ਅਭ੍ਰ (ਮਾਈਕਾ) ਦੀ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ‘ਅਸ਼ਟਕ’ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਦੋਹਰੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ/ਪੈਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 40
तस्यापिहितकाचकस्योदके निमज्जत एकदेशः सीदति पटलान्तरेषु वा सूच्या भिद्यते ॥ ॥
ਕੱਚ ਦੇ ਢੱਕਣ ਨਾਲ ਸੀਲ ਕੀਤੇ ਉਸ ਪੈਕਟ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਈ ਨਾਲ ਛੇਦ ਕਰਕੇ (ਜਾਂਚ) ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 41
मणयो रूप्यं सुवर्णं वा घनसुषिराणां पिङ्कः ॥ कZ_०२.१४.४१ ॥
ਮਣੀ, ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸੋਨਾ—ਘਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਖੋਖਲਾ—‘ਪਿੰਗਕ’ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 42
तस्य तापनमवध्वंसनं वा शुद्धिः । इति पिङ्कः ॥ कZ_०२.१४.४२ ॥
ਉਸ ‘ਪਿੰਗਕ’ ਵਰਗ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਗਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ/ਹਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ‘ਪਿੰਗਕ’ (ਵਿਧੀ/ਵਰਗ) ਹੈ।
Sutra 43
तस्माद्वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणां जातिरूपवर्णप्रमाणपुद्गललक्षणान्युपलभेत ॥ कZ_०२.१४.४३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੀਰਾ, ਮਣੀ, ਮੋਤੀ, ਪ੍ਰਵਾਲ ਆਦਿ ਦੀ ਜਾਤ/ਵਰਗ, ਰੂਪ, ਰੰਗ, ਮਾਪ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸੁਭਾਵ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 44
कृतभाण्डपरीक्षायां पुराणभाण्डप्रतिसंस्कारे वा चत्वारो हरणोपायाः परिकुट्टनमवच्छेदनमुल्लेखनं परिमर्दनं वा ॥ कZ_०२.१४.४४ ॥
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ/ਪੁਨਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਦੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਹਨ—ਚਿੱਪ ਕੱਢਣਾ (ਪਰਿਕੁੱਟਨ), ਕੱਟ ਕੇ ਕੱਢ ਲੈਣਾ (ਅਵੱਛੇਦਨ), ਖੁਰਚਣਾ (ਉੱਲੇਖਨ) ਅਤੇ ਰਗੜ ਕੇ ਘਟਾ ਦੇਣਾ/ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਘਟਾ ਦੇਣਾ (ਪਰਿਮਰਦਨ)।
Sutra 45
पेटकापदेशेन पृषतं गुणं पिटकां वा यत्परिशातयन्ति तत्परिकुट्टनम् ॥ कZ_०२.१४.४५ ॥
‘ਪੇਟੀ/ਡੱਬੇ’ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰਕੇ ਜੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ—ਧਾਗਾ/ਰੇਸ਼ਾ, ਟੁਕੜਾ ਜਾਂ ਇਕਾਈ—ਚਿੱਪ ਕੱਢ ਕੇ ਘਟਾ ਦੇਣ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਕੁੱਟਨ (chipping) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 46
यद्द्विगुणवास्तुकानां वा रूपे सीसरूपं प्रक्षिप्याभ्यन्तरमवच्छिन्दन्ति तदवच्छेदनम् ॥ कZ_०२.१४.४६ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ (ਸੰਯੁਕਤ/ਪਰਤਦਾਰ) ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀਸੇ ਵਰਗਾ ਬਦਲ ਪਾ ਕੇ ਅੰਦਰਲਾ ਮਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਵੱਛੇਦਨ (ਕੱਟ ਕੇ ਕੱਢਣਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 47
यद्घनानां तीक्ष्णेनोल्लिखन्ति तदुल्लेखनम् ॥ कZ_०२.१४.४७ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਠੋਸ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਸੰਦ ਨਾਲ ਖੁਰਚ ਕੇ ਮਾਦਾ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਲੇਖਨ (scraping) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 48
हरितालमनःशिलाहिङ्गुलुकचूर्णानामन्यतमेन कुरुविन्दचूर्णेन वा वस्त्रं सम्यूह्य यत्परिमृद्नन्ति तत्परिमर्दनम् ॥ कZ_०२.१४.४८ ॥
ਹਰਤਾਲ, ਮਨਹਸ਼ੀਲਾ, ਹਿੰਗੁਲ ਆਦਿ ਦੇ ਚੂਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕੁਰੁਵਿੰਦ-ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਕਪੜਾ ਲੇਪ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਜੇ ਮਾਦਾ ਘਿਸ ਕੇ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਮਰਦਨ (rubbing-away) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 49
तेन सौवर्णराजतानि भाण्डानि क्षीयन्ते न चैषां किंचिदवरुग्णं भवति ॥ कZ_०२.१४.४९ ॥
ਉਸ ਘਿਸਾਈ/ਰਗੜ ਨਾਲ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
Sutra 50
भग्नखण्डघृष्टानां सम्यूह्यानां सदृशेनानुमानं कुर्यात् ॥ कZ_०२.१४.५० ॥
ਟੁੱਟੀਆਂ, ਚਿੱਪੀਆਂ/ਖੰਡਿਤ, ਘਿਸ ਕੇ ਘੱਟ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ/ਮਿਲਾਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ/ਕੀਮਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਮਾਨ ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 51
अवलेप्यानां यावदुत्पाटितं तावदुत्पाट्यानुमानं कुर्यात् ॥ कZ_०२.१४.५१ ॥
ਲੇਪਿਤ/ਪਲੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਲੇਪ ਉਖੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਹਾਨੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੇਪ ਉਖੜਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 52
विरूपाणां वा तापनमुदकपेषणं च बहुशः कुर्यात् ॥ कZ_०२.१४.५२ ॥
ਬੇਢੰਗੇ/ਸੰਦੇਹਜਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੀਸਣਾ/ਘਿਸਣਾ ਵਰਗੇ ਟੈਸਟ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 53
अवक्षेपः प्रतिमानमग्निर्गण्डिका भण्डिकाधिकरणी पिञ्छः सूत्रं चेल्लं बोल्लनं शिर उत्सङ्गो मक्षिका स्वकायेक्षा दृतिरुदकशरावमग्निष्ठमिति काचं विद्यात् ॥ कZ_०२.१४.५३ ॥
ਖ਼ਰਾਬ ਕੱਚ (ਕਾਚ) ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਇਹ ਲੱਛਣ/ਪਰੀਖਣ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: ਅਵਕਸ਼ੇਪ (ਤਲਛਟ/ਜਮਾਵ), ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ-ਘਾਟ (ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ/ਵਜ਼ਨ ‘ਤੇ ਨਾ ਉਤਰਨਾ), ਅੱਗ-ਪਰੀਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਗੰਡਿਕਾ (ਗਾਂਠ/ਗੁੱਛਾ), ਭੰਡਿਕਾ (ਭੰਗੁਰਤਾ/ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ), ਅਧਿਕਰਣੀ (ਕਿਨਾਰੇ/ਆਧਾਰ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ), ਪਿਞਛ (ਪੰਖ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ), ਸੂਤਰ (ਧਾਗੇ ਵਰਗੀਆਂ ਰੇਖਾਂ), ਚੇੱਲ (ਕਪੜੇ ਵਰਗੀ ਪਰਤ), ਬੋਲ੍ਲਨ (ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਰਗੀ ਸੁੱਜਣ), ਸ਼ਿਰ (ਸਿਰ ਵਰਗਾ ਉਭਾਰ), ਉਤਸੰਗ (ਝੁਕਾਵ/ਲਟਕਾਵ), ਮਕਸ਼ਿਕਾ (ਮੱਖੀ ਵਰਗੇ ਧੱਬੇ), ਸ੍ਵਕਾਯੇਕ੍ਸ਼ਾ (ਅੱਖੀਂ ਸਵੈ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਂਚ), ਦ੍ਰਿਤਿ (ਛਾਲੇ/ਚਮੜੀ ਵਰਗੀ ਪਰਤ ਉਤਰਨਾ), ਉਦਕਸ਼ਰਾਵ (ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਟੋਰੇ ਦੀ ਜਾਂਚ), ਅਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼੍ਠ (ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਅਵਸ਼ੇਸ਼/ਸਲੈਗ)—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੱਚ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 54
राजतानां विस्रं मलग्राहि परुषं प्रस्तीनं विवर्णं वा दुष्टमिति विद्यात् ॥ कZ_०२.१४.५४ ॥
ਚਾਂਦੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਜਾਣੇ—ਜੇ ਉਹ ਬਦਬੂਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਮੈਲ ਫੜਦੀ/ਚੰਬੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਖੁਰਦਰੀ ਲੱਗੇ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਠੋਰ/ਭੁਰਭੁਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਰੰਗ ਉਡਿਆ/ਬਦਲਿਆ ਹੋਵੇ।
Sutra 55
परीक्षेतात्ययं चैषां यथोद्दिष्टं प्रकल्पयेत् ॥ कZ_०२.१४.५५च्द् ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਘਟ/ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਕਲਨ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
Stable trust in precious-metal workmanship and deposits, reduced fraud in weights/alloys, predictable delivery of commissioned work, and stronger monetary-fiscal reliability—thereby protecting household wealth and reinforcing the Kośa that funds security and public administration.
For wrong performance: wage forfeiture plus a fine double the wage; for delay: one-quarter wage reduction plus double fine; for debasement/short-weighting and fraud in weights/measures or finished goods: graded sāhasa-daṇḍas up to the highest for tool-based deception; for unauthorized/hidden manufacture: 12 paṇa fine (double for the doer if absconding), routing non-absconders to kaṇṭakaśodhana; severe cases include 200 fine or coin-clipping (paṇacchedana).