Adhyaya 11
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning material administration into predictable state capacity. Chapter 2.11 functions as an assay-manual: it enumerates recognized gem-types (maṇayaḥ), their desirable properties (maṇiguṇāḥ), defects (doṣāḥ), intermediate/sub-varieties (antarajātayaḥ), and residual categories (kācamaṇayaḥ), then extends the same classificatory logic to vajra (diamond)—including its provenances (yonayaḥ), colors (varṇāḥ), and acceptance/rejection marks. The chapter closes with high-value forest commodities (notably candana varieties), again by sensory/quality markers (color, scent). This is not antiquarian mineralogy; it is fiscal technology. By fixing names, grades, and disqualifications, the state converts uncertain luxury trade into taxable, storable, and strategically deployable wealth—supporting payroll, diplomacy (gifts), and emergency finance. Thus, Kośa is strengthened through epistemic control: the ruler governs value by governing classification.
Sutras
Sutra 1
कोशाध्यक्षः कोशप्रवेश्यं रत्नं सारं फल्गुं कुप्यं वा तज्जातकरणाधिष्ठितः प्रतिगृह्णीयात् ॥ कZ_०२.११.०१ ॥
ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਤਨ, ਸਾਰ (ਕੀਮਤੀ ਧਾਤਾਂ/ਸਮੱਗਰੀ), ਫਲਗੁ (ਛੋਟੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ) ਜਾਂ ਕੁਪ੍ਯ (ਉਪਯੋਗੀ/ਸਧਾਰਣ ਮਾਲ)—ਇਹ ਸਭ ਸਬੰਧਤ ਵਰਗ/ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਬੂਲ ਕਰੇ।
Sutra 2
ताम्रपर्णिकं पाण्ड्यकवाटकं पाशिक्यं कौलेयं चौर्णेयं माहेन्द्रं कार्दमिकं स्रौतसीयं ह्रादीयं हैमवतं च मौक्तिकम् ॥ कZ_०२.११.०२ ॥
ਮੋਤੀ (ਮੌਕਤਿਕ) ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ/ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਤਾਮ੍ਰਪਰਨਿਕ, ਪਾਂਡ੍ਯਕ-ਵਾਟਕ, ਪਾਸ਼ਿਕ੍ਯ, ਕੌਲੇਯ, ਚੌਰ੍ਣੇਯ, ਮਾਹੇਂਦ੍ਰ, ਕਾਰ੍ਦਮਿਕ, ਸ੍ਰੌਤਸੀਯ, ਹ੍ਰਾਦੀਯ ਅਤੇ ਹੈਮਵਤ।
Sutra 3
शुक्तिः शङ्खः प्रकीर्णकं च योनयः ॥ कZ_०२.११.०३ ॥
ਸ਼ੁਕਤੀ (ਸੀਪ ਦਾ ਖੋਲ), ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ/ਛਿਟੇ ਸਰੋਤ—ਇਹ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ (ਯੋਨਯಃ) ਹਨ।
Sutra 4
मसूरकं त्रिपुटकं कूर्मकमर्धचन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं कर्तकं खरकं सिक्तकं कामण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्धं चाप्रशस्तम् ॥ कZ_०२.११.०४ ॥
ਮਸੂਰਕ (ਮਸੂਰ ਦਾਣੇ ਵਰਗਾ), ਤ੍ਰਿਪੁਟਕ (ਤਿੰਨ-ਖੰਡ), ਕੂਰਮਕ (ਕੱਛੂਏ ਵਰਗਾ), ਅਰਧਚੰਦਰਕ, ਕંચੁਕਿਤ (ਲੇਪਿਤ/ਢੱਕਿਆ), ਯਮਕ (ਜੋੜਾ), ਕਰਤਕ (ਕੱਟਿਆ), ਖਰਕ (ਖੁਰਦਰਾ), ਸਿਕਤਕ (ਰੇਤ/ਚੂਰਨ ਲੱਗਾ), ਕਾਮੰਡਲੁਕ (ਲੌਕੀ-ਆਕਾਰ); ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਵ (ਭੂਰਾ), ਨੀਲਚਾਇਆ, ਦੁರ್ವਿੱਧ (ਖਰਾਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇਦਿਆ) ਮੋਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਅਪ੍ਰਸ਼ਸਤ (ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ) ਹਨ।
Sutra 5
स्थूलं वृत्तं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देशविद्धं च प्रशस्तम् ॥ कZ_०२.११.०५ ॥
ਜੋ ਮੋਤੀ ਵੱਡੇ, ਗੋਲ, ਸਤਹ-ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਚਮਕਦਾਰ, ਚਿੱਟੇ, ਭਾਰੇ, ਮਸ੍ਰਿਣ/ਸਨਿਗਧ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਛੇਦੇ ਹੋਣ—ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ (ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ) ਹਨ।
Sutra 6
शीर्षकमुपशीर्षकं प्रकाण्डकमवघाटकं तरलप्रतिबद्धं चेति यष्टिप्रभेदाः ॥ कZ_०२.११.०६ ॥
ਯਸ਼ਟੀ (ਡੰਡਾ/ਸ਼ਾਫ਼ਟ) ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ—ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ, ਉਪਸ਼ੀਰਸ਼ਕ, ਪ੍ਰਕਾਂਡਕ, ਅਵਘਾਟਕ ਅਤੇ ਤਰਲ-ਪ੍ਰਤਿਬੱਧ।
Sutra 7
यष्टीनामष्टसहस्रमिन्द्रच्छन्दः ॥ कZ_०२.११.०७ ॥
ਯਸ਼ਟੀਆਂ/ਡੰਡਿਆਂ ਲਈ ‘ਇੰਦਰਛੰਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 8
ततोऽर्धं विजयच्छन्दः ॥ कZ_०२.११.०८ ॥
ਉਸਦਾ (ਇੰਦਰਛੰਦ ਦਾ) ਅੱਧਾ ‘ਵਿਜਯਛੰਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 9
चतुष्षष्टिरर्धहारः ॥ कZ_०२.११.०९ ॥
ਚੌਂਹਠ (ਮਿਲ ਕੇ) ‘ਅਰਧਹਾਰ’ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Sutra 10
चतुष्पञ्चाशद् रश्मिकलापः ॥ कZ_०२.११.१० ॥
ਚੌਵੰਜਾ (ਮਿਲ ਕੇ) ‘ਰਸ਼ਮਿਕਲਾਪ’ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Sutra 11
द्वात्रिंशद्गुच्छः ॥ कZ_०२.११.११ ॥
ਬੱਤੀ (ਮਿਲ ਕੇ) ‘ਗੁੱਛ’ (ਇੱਕ ਗੱਠ) ਬਣਦੇ ਹਨ।
Sutra 12
सप्तविंशतिर्नक्षत्रमाला ॥ कZ_०२.११.१२ ॥
ਸਤਾਈ (ਮਿਲ ਕੇ) ‘ਨਕਸ਼ਤ੍ਰਮਾਲਾ’ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Sutra 13
चतुर्विंशतिरर्धगुच्छः ॥ कZ_०२.११.१३ ॥
ਚੌਵੀ (ਮਿਲ ਕੇ) ‘ਅਰਧਗੁੱਛ’ (ਅੱਧਾ ਗੱਠ) ਬਣਦੇ ਹਨ।
Sutra 14
विंशतिर्माणवकः ॥ कZ_०२.११.१४ ॥
ਵੀਹ (ਮਿਲ ਕੇ) ‘ਮਾਣਵਕ’ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Sutra 15
ततोऽर्धमर्धमाणवकः ॥ कZ_०२.११.१५ ॥
ਉਸ (ਮਾਣਵਕ) ਦਾ ਅੱਧਾ ‘ਅਰਧਮਾਣਵਕ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 16
एत एव मणिमध्यास्तन्माणवका भवन्ति ॥ कZ_०२.११.१६ ॥
ਇਹੀ (ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਾਰ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਣੀ ਹੋਵੇ, ਰਾਜ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਮਾਣਵਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 17
एकशीर्षकः शुद्धो हारः ॥ कZ_०२.११.१७ ॥
ਇਕਸ਼ੀਰਸ਼ਕ (ਇੱਕ ਛੋਰ/ਇੱਕ ਸਿਰ ਵਾਲਾ) ਹਾਰ ‘ਸ਼ੁੱਧ ਹਾਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 18
तद्वच्छेषाः ॥ कZ_०२.११.१८ ॥
ਬਾਕੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਅਸੂਲ ਅਨੁਸਾਰ (ਉਪਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਮੁਤਾਬਕ) ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ।
Sutra 19
मणिमध्योऽर्धमाणवकः ॥ कZ_०२.११.१९ ॥
ਜਿਸ ਹਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਅਰਧਮਾਣਵਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 20
त्रिफलकः फलकहारः पञ्चफलको वा ॥ कZ_०२.११.२० ॥
‘ਫਲਕਹਾਰ’ ਤਿੰਨ ਫਲਕਾਂ ਵਾਲਾ (ਤ੍ਰਿਫਲਕ) ਜਾਂ ਪੰਜ ਫਲਕਾਂ ਵਾਲਾ (ਪੰਚਫਲਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 21
सूत्रमेकावली शुद्धा ॥ कZ_०२.११.२१ ॥
ਇੱਕੋ ਸੂਤਰ/ਡੋਰੀ ‘ਸ਼ੁੱਧ ਏਕਾਵਲੀ’ ਹੈ।
Sutra 22
सैव मणिमध्या यष्टिः ॥ कZ_०२.११.२२ ॥
ਉਹੀ ਏਕਾਵਲੀ, ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਣੀ ਜੜੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ‘ਯਸ਼ਟੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 23
हेममणिचित्रा रत्नावली ॥ कZ_०२.११.२३ ॥
ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਬਣੀ ਹਾਰ/ਮਾਲਾ ਨੂੰ ‘ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 24
हेममणिमुक्तान्तरोऽपवर्तकः ॥ कZ_०२.११.२४ ॥
ਸੋਨਾ, ਮਣੀ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਬਾਰੀ ਬਾਰੀ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੜ ਕੇ ਬਣੀ ਹਾਰ ਨੂੰ ‘ਅਪਵਰਤਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 25
सुवर्णसूत्रान्तरं सोपानकम् ॥ कZ_०२.११.२५ ॥
ਜਿਸ ਗਹਿਣੇ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਣ-ਸੂਤਰ (ਸੋਨੇ ਦਾ ਧਾਗਾ) ਦੇ ਹਿੱਸੇ/ਅੰਤਰਾਲ ਸੀੜ੍ਹੀਵਾਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਹੋਣ, ਉਸਨੂੰ ‘ਸੋਪਾਨਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 26
मणिमध्यं वा मणिसोपानकम् ॥ कZ_०२.११.२६ ॥
ਰਤਨ-ਜੜਾਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ‘ਮਣਿਮਧ੍ਯ’—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ—ਜਾਂ ‘ਮਣਿਸੋਪਾਨਕ’—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪੌੜੀਆਂ/ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ ਹੋਵੇ—ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Sutra 27
तेन शिरोहस्तपादकटीकलापजालकविकल्पा व्याख्याताः ॥ कZ_०२.११.२७ ॥
ਉਸ (ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ) ਨਾਲ ਸਿਰ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਕਮਰ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ‘ਕਲਾਪ’ ਤੇ ‘ਜਾਲਕ’ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Sutra 28
मणिः कौटोमालेयकः पारसमुद्रकश्च ॥ कZ_०२.११.२८ ॥
ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕੌਟੋਮਾਲੇਯਕ’ ਅਤੇ ‘ਪਾਰਸਮੁਦ੍ਰਕ’ (ਨਾਮਕ ਕਿਸਮਾਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 29
सौगन्धिकः पद्मरागोऽनवद्यरागः पारिजातपुष्पको बालसूर्यकः ॥ कZ_०२.११.२९ ॥
(ਕਿਸਮਾਂ) ‘ਸੌਗੰਧਿਕ’, ‘ਪਦਮਰਾਗ’, ‘ਅਨਵਦ੍ਯਰਾਗ’, ‘ਪਾਰਿਜਾਤਪੁਸ਼ਪਕ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਲਸੂਰ੍ਯਕ’।
Sutra 30
वैडूर्यमुत्पलवर्णः शिरीषपुष्पक उदकवर्णो वंशरागः शुकपत्त्रवर्णः पुष्यरागो गोमूत्रको गोमेदकः ॥ कZ_०२.११.३० ॥
ਵੈਡੂਰ੍ਯ (ਦੇ ਭੇਦ) ‘ਉਤਪਲ-ਵਰਨ’, ‘ਸ਼ਿਰੀਸ਼ਪੁਸ਼ਪਕ’, ‘ਉਦਕ-ਵਰਨ’, ‘ਵੰਸ਼ਰਾਗ’, ‘ਸ਼ੁਕਪੱਤਰ-ਵਰਨ’, ‘ਪੁਸ਼੍ਯਰਾਗ’, ‘ਗੋਮੂਤਰਕ’ ਅਤੇ ‘ਗੋਮੇਦਕ’ ਹਨ।
Sutra 31
इन्द्रनीलो नीलावलीयः कलायपुष्पको महानीलो जम्ब्वाभो जीमूतप्रभो नन्दकः स्रवन्मध्यः ॥ कZ_०२.११.३१ ॥
(ਕਿਸਮਾਂ) ‘ਇੰਦ੍ਰਨੀਲ’, ‘ਨੀਲਾਵਲੀਯ’, ‘ਕਲਾਯਪੁਸ਼ਪਕ’, ‘ਮਹਾਨੀਲ’, ‘ਜੰਬ੍ਵਾਭ’, ‘ਜੀਮੂਤਪ੍ਰਭ’, ‘ਨੰਦਕ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰਵਨ੍ਮਧ੍ਯ’।
Sutra 32
शुद्धस्फटिको मूलाटवर्णः शीतवृष्टिः सूर्यकान्तश्च । इति मणयः ॥ कZ_०२.११.३२ ॥
(ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ, ‘ਮੂਲਾਟ’ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ‘ਸ਼ੀਤਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਅਤੇ ‘ਸੂਰਜਕਾਂਤ’—ਇਹ ਮਣੀ ਹਨ।
Sutra 33
षडश्रश्चतुरश्रो वृत्तो वा तीव्ररागः संस्थानवानछः स्निग्धो गुरुरर्चिष्मानन्तर्गतप्रभः प्रभानुलेपी चेति मणिगुणाः ॥ कZ_०२.११.३३ ॥
ਮਣੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਛੇ-ਕੋਣੀ, ਚਾਰ-ਕੋਣੀ ਜਾਂ ਗੋਲ; ਤੀਬਰ ਰੰਗ ਵਾਲਾ; ਸੁਘੜ ਬਣਾਵਟ ਵਾਲਾ; ਸਾਫ਼; ਚਮਕਦਾਰ/ਮਸ੍ਰਿਣ; ਭਾਰੀ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਤੱਕ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ।
Sutra 34
मन्दरागप्रभः सशर्करः पुष्पच्छिद्रः खण्डो दुर्विद्धो लेखाकीर्ण इति दोषाः ॥ कZ_०२.११.३४ ॥
ਦੋਸ਼ ਹਨ: ਮੰਦ ਰੰਗ/ਚਮਕ; ਦਾਣੇਦਾਰ (ਚੀਨੀ ਵਰਗੇ ਕਣਾਂ ਵਾਲਾ); ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਖੱਡੇ/ਛੇਦ ਵਾਲਾ; ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ; ਛੇਦ ਕਰਨ (ਪਰੋਣ/ਜੜਨ) ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ; ਅਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।
Sutra 35
विमलकः सस्यकोऽञ्जनमूलकः पित्तकः सुलभको लोहिताक्षो मृगाश्मको ज्योतीरसको मालेयकोऽहिच्छत्रकः कूर्पः प्रतिकूर्पः सुगन्धिकूर्पः क्षीरवकः श्शुक्तिचूर्णकः शिलाप्रवालकः पुलकः शुक्लपुलक इत्यन्तरजातयः ॥ कZ_०२.११.३५ ॥
ਦੁਸਰੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਵਿਮਲਕ, ਸਸ੍ਯਕ, ਅੰਜਨਮੂਲਕ, ਪਿੱਤਕ, ਸੁਲਭਕ, ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸ਼, ਮ੍ਰਿਗਾਸ਼੍ਮਕ, ਜ੍ਯੋਤੀਰਸਕ, ਮਾਲੇਯਕ, ਅਹਿਚ੍ਛਤ੍ਰਕ, ਕੂਰ੍ਪ, ਪ੍ਰਤਿਕੂਰ੍ਪ, ਸੁਗੰਧਿਕੂਰ੍ਪ, ਕ੍ਸ਼ੀਰਵਕ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਚੂਰ੍ਣਕ, ਸ਼ਿਲਾਪ੍ਰਵਾਲਕ, ਪੁਲਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪੁਲਕ।
Sutra 36
शेषाः काचमणयः ॥ कZ_०२.११.३६ ॥
ਬਾਕੀ (ਹੋਰ) ਸਾਰੇ ਪੱਥਰ ਕੱਚ-ਮਣੀ (ਨਕਲੀ/ਪੇਸਟ ਰਤਨ) ਮੰਨੇ ਜਾਣ।
Sutra 37
सभाराष्ट्रकं तज्जमाराष्ट्रकं कास्तीरराष्ट्रकं श्रीकटनकं मणिमन्तकमिन्द्रवानकं च वज्रम् ॥ कZ_०२.११.३७ ॥
ਹੀਰੇ (ਵਜ੍ਰ) ਉਤਪੱਤੀ/ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਸਭਾਰਾਸ਼ਟਰਕ, ਤੱਜਮਾਰਾਸ਼ਟਰਕ, ਕਾਸਤੀਰਰਾਸ਼ਟਰਕ, ਸ਼੍ਰੀਕਟਨਕ, ਮਣਿਮੰਤਕ ਅਤੇ ਇੰਦਰਵਾਨਕ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 38
खनिः स्रोतः प्रकीर्णकं च योनयः ॥ कZ_०२.११.३८ ॥
ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ—ਖਾਣਾਂ, ਦਰਿਆਈ ਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਛਿੱਟੇ ਨിക്ഷੇਪ—ਹਨ।
Sutra 39
मार्जाराक्षकं शिरीषपुष्पकं गोमूत्रकं गोमेदकं शुद्धस्फटिकं मूलाटीवर्णं मणिवर्णानामन्यतमवर्णमिति वज्रवर्णाः ॥ कZ_०२.११.३९ ॥
ਹੀਰੇ ਦੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਰੰਗ—ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਅੱਖ ਵਰਗਾ, ਸ਼ਿਰੀਸ਼-ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ, ਗੋਮੂਤਰ-ਰੰਗ, ਗੋਮੇਦਕ ਵਰਗਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ, ਮੂਲਾਟੀ-ਰੰਗ, ਜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ—ਹਨ।
Sutra 40
स्थूलं गुरु प्रहारसहं समकोटिकं भाजनलेखि तर्कुभ्रामि भ्राजिष्णु च प्रशस्तम् ॥ कZ_०२.११.४० ॥
ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਆ ਹੀਰੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਵੱਡੇ, ਭਾਰੀ, ਝਟਕਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸਮਾਨ ਕੋਨੇ/ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਰਤਨ ਨੂੰ ਖੁਰਚ ਸਕਣ ਵਾਲੇ, ਤੱਕੂ/ਭੰਵਰ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਣ।
Sutra 41
नष्टकोणं निराश्रि पार्श्वापवृत्तं चाप्रशस्तम् ॥ कZ_०२.११.४१ ॥
ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਣ, ਢੁੱਕਵਾਂ ਆਧਾਰ/ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪਾਸਾ ਮੁੜਿਆ/ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ।
Sutra 42
प्रवालकमालकन्दकं वैवर्णिकं च रक्तं पद्मरागं च करटगर्भिणिकावर्जमिति ॥ कZ_०२.११.४२ ॥
ਪ੍ਰਵਾਲ ਵਰਗੇ, ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਕੰਦ ਵਰਗੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲ (ਪੱਥਰ), ਅਤੇ ਪਦਮਰਾਗ (ਰੂਬੀ) ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਰਟਗਰਭਿਣਿਕਾ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
Sutra 43
चन्दनं सातनं रक्तं भूमिगन्धि ॥ कZ_०२.११.४३ ॥
ਚੰਦਨ (ਸਾਤਨ), ਲਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ-ਵਾਂਗ ਗੰਧ ਵਾਲਾ (ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ)।
Sutra 44
गोशीर्षकं कालताम्रं मत्स्यगन्धि ॥ कZ_०२.११.४४ ॥
(ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ:) ਗੋਸ਼ੀਰਸ਼ਕ, ਕਾਲਾ-ਤਾਂਬਈ ਰੰਗ, ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਵਰਗੀ ਗੰਧ ਵਾਲਾ।
Sutra 45
हरिचन्दनं शुकपत्त्रवर्णमाम्रगन्धि तार्णसं च ॥ कZ_०२.११.४५ ॥
(ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ:) ਹਰਿਚੰਦਨ, ਤੋਤੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਅੰਬ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਤਾਰ੍ਣਸ।
Sutra 46
ग्रामेरुकं रक्तं रक्तकालं वा बस्तमूत्रगन्धि ॥ कZ_०२.११.४६ ॥
‘ਗ੍ਰਾਮੇਰੁਕ’ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਾਲ-ਕਾਲੇ ਰੰਗਤ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਰਗੀ ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 47
दैवसभेयं रक्तं पद्मगन्धि जापकं च ॥ कZ_०२.११.४७ ॥
‘ਦੈਵਸਭੇਯ’ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ, ਕਮਲ-ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ (ਨਾਲ ਹੀ) ‘ਜਾਪਕ’ (ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਉਪ-ਪ੍ਰਕਾਰ/ਨਿਸ਼ਾਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 48
जोङ्गकं रक्तं रक्तकालं वा स्निग्धम् तौरूपं च ॥ कZ_०२.११.४८ ॥
‘ਜੋਂਗਕ’ ਲਾਲ ਜਾਂ ਲਾਲ-ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਿਕਣਾ/ਸਨਿਗਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਤੌਰੂਪ’ ਰੂਪ/ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 49
मालेयकं पाण्डुरक्तम् ॥ कZ_०२.११.४९ ॥
‘ਮਾਲੇਯਕ’ ਫਿੱਕਾ-ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 50
कुचन्दनं रूक्षमगुरुकालं रक्तं रक्तकालं वा ॥ कZ_०२.११.५० ॥
‘ਕੁਚੰਦਨ’ ਰੁੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; (ਇਹ) ਅਗਰੂ ਵਰਗਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਲ ਜਾਂ ਲਾਲ-ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 51
कालपर्वतकं रक्तकालमनवद्यवर्णं वा ॥ कZ_०२.११.५१ ॥
‘ਕਾਲਪਰਵਤਕ’ ਲਾਲ-ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਬੇਦਾਗ/ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 52
कोशागारपर्वतकं कालं कालचित्रं वा ॥ कZ_०२.११.५२ ॥
‘ਕੋਸ਼ਾਗਾਰਪਰਵਤਕ’ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਾਲਾ-ਚਿੱਤਰਿਆ/ਵਰਨ-ਵਿਚਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 53
शीतोदकीयं पद्माभं कालस्निग्धं वा ॥ कZ_०२.११.५३ ॥
‘ਸ਼ੀਤੋਦਕੀਯਾ’ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਚਿਕਣੀ/ਚਮਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 54
नागपर्वतकं रूक्षं शैवलवर्णं वा ॥ कZ_०२.११.५४ ॥
‘ਨਾਗਪਰਵਤਕ’ ਰੁੱਖਾ/ਖੁਰਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸ਼ੈਵਾਲ-ਹਰਾ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 55
शाकलं कपिलम् । इति ॥ कZ_०२.११.५५ ॥
‘ਸ਼ਾਕਲ’ ਕਪਿਲ/ਭੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤੀ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀ ਸਮਾਪਤ)।
Sutra 56
लघु स्निग्धमश्यानं सर्पिःस्नेहलेपि गन्धसुखं त्वगनुसार्यनुल्बणमविराग्युष्णसहं दाहग्राहि सुखस्पर्शनमिति चन्दनगुणाः ॥ कZ_०२.११.५६ ॥
ਚੰਦਨ ਦੇ ਗੁਣ—ਹਲਕਾ; ਚਿਕਣਾ; ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ; ਘੀ/ਤੇਲ ਦੀ ਲੇਪ ਚੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਗੰਧ ਸੁਖਦ; ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਣ ਵਾਲੀ ਪਰ ਅਤਿ ਤੀਖੀ ਨਹੀਂ; ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ; ਗਰਮੀ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਘਿਸਣ ਨਾਲ ਸਾਰ/ਰਸ ਜਲਦੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦ।
Sutra 57
अगुरु जोङ्गकं कालं कालचित्रं मण्डलचित्रं वा ॥ कZ_०२.११.५७ ॥
ਅਗੁਰੂ (ਅਲੋਵੁੱਡ) ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ—ਜੋਂਗਕ, ਕਾਲਾ, ਕਾਲਚਿਤ੍ਰ (ਕਾਲੇ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ), ਜਾਂ ਮੰਡਲਚਿਤ੍ਰ (ਵਲਯਾਕਾਰ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ)।
Sutra 58
श्यामं दोङ्गकम् ॥ कZ_०२.११.५८ ॥
ਦੋਂਗਕ ਕਿਸਮ ਸ਼ਿਆਮ (ਗੂੜ੍ਹੀ/ਕਾਲੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 59
पारसमुद्रकं चित्ररूपमुशीरगन्धि नवमालिकागन्धि वा । इति ॥ कZ_०२.११.५९ ॥
ਪਾਰਸਮੁਦ੍ਰਕ ਕਿਸਮ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰ-ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ੀਰ (ਖਸ) ਜਾਂ ਨਵਮਾਲਿਕਾ (ਤਾਜ਼ੀ ਚੰਬੇਲੀ ਦੀ ਮਾਲਾ) ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਤੀ।
Sutra 60
गुरु स्निग्धं पेशलगन्धि निर्हार्यग्निसहमसम्प्लुतधूमं विमर्दसहमित्यगुरुगुणाः ॥ कZ_०२.११.६० ॥
ਅਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਣ—ਭਾਰੀ, ਸਨਿਗਧ (ਚਿਕਣਾ), ਨਰਮ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ, ਸਾਰ/ਰਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅੱਗ/ਤਾਪ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਧੂੰਆ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਂ ਘੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਰਗੜ/ਹੱਥ ਲਾਉਣਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਅਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
Sutra 61
तैलपर्णिकमशोकग्रामिकं मांसवर्णं पद्मगन्धि ॥ कZ_०२.११.६१ ॥
ਤੈਲਪਰਨਿਕ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕਗ੍ਰਾਮਿਕ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਕਿਸਮ ਮਾਸ-ਵਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਪਦਮ (ਕਮਲ) ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 62
जोङ्गकं रक्तपीतकमुत्पलगन्धि गोमूत्रगन्धि वा ॥ कZ_०२.११.६२ ॥
ਜੋਂਗਕ ਕਿਸਮ ਲਾਲੀ-ਪੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਤਪਲ (ਨੀਲਕਮਲ) ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਗੋਮੂਤਰ ਵਰਗੀ ਬੂ।
Sutra 63
ग्रामेरुकं स्निग्धं गोमूत्रगन्धि ॥ कZ_०२.११.६३ ॥
ਗ੍ਰਾਮੇਰੁਕ ਕਿਸਮ ਸਨਿਗਧ (ਚਿਕਣੀ/ਤੇਲੀਆ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਵਰਗੀ ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 64
सौवर्णकुड्यकं रक्तपीतं मातुलुङ्गगन्धि ॥ कZ_०२.११.६४ ॥
ਸੌਵਰਣਕੁਡ੍ਯਕ ਕਿਸਮ ਲਾਲੀ-ਪੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤੁਲੁੰਗ (ਸਿਟ੍ਰੌਨ) ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 65
पूर्णकद्वीपकं पद्मगन्धि नवनीतगन्धि वा ॥ कZ_०२.११.६५ ॥
ਪੂਰਨਕਦ੍ਵੀਪਕ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪਦਮ (ਕਮਲ) ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ੇ ਨਵਨੀਤ (ਮੱਖਣ) ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ਬੂ।
Sutra 66
भद्रश्रियं पारलौहित्यकं जातीवर्णम् ॥ कZ_०२.११.६६ ॥
‘ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਪਾਰਲੌਹਿਤ੍ਯਕ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਤ/ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਲਈ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਮਿਆਰੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ)।
Sutra 67
आन्तरवत्यमुशीरवर्णम् ॥ कZ_०२.११.६७ ॥
‘ਆੰਤਰਵਤ੍ਯ’ ਦਾ ਰੰਗ ਉਸ਼ੀਰ (ਖਸ ਵਰਗਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 68
उभयं कुष्ठगन्धि च । इति ॥ कZ_०२.११.६८ ॥
ਦੋਵੇਂ (ਪੂਰਵੋਕਤ ਕਿਸਮਾਂ) ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਠ (ਕੋਸਟਸ) ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ।
Sutra 69
कालेयकः स्वर्णभूमिजः स्निग्धपीतकः ॥ कZ_०२.११.६९ ॥
‘ਕਾਲੇਯਕ’ ਸਵਰਣਭੂਮੀ/ਸਵਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਿਕਣਾ ਅਤੇ ਪੀਤਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 70
औत्तरपर्वतको रक्तपीतकः । इति साराः ॥ कZ_०२.११.७० ॥
‘ਔੱਤਰਪਾਰਵਤਕ’ ਰਕਤ-ਪੀਤ (ਲਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪੀਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਉੱਤਮ (ਸਾਰ) ਦਰਜੇ ਹਨ।
Sutra 71
तेन काशिकं पौण्ड्रकं च क्षौमं व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.११.१०६ ॥
ਉਸੇ (ਪੂਰਵੋਕਤ) ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੌਂਡ੍ਰ ਦੇ ਖ਼ਸ਼ੌਮ (ਲਿਨਨ) ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆਤ/ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 72
मागधिका पौण्ड्रिका सौवर्णकुड्यका च पत्त्रोर्णा ॥ कZ_०२.११.१०७ ॥
ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕੱਪੜੇ (ਪੱਤ੍ਰੋਰਨਾ) ਇਹ ਹਨ—ਮਾਗਧਿਕਾ, ਪੌਂਡ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਸੌਵਰਣਕੁਡ੍ਯਕਾ।
Sutra 73
नागवृक्षो लिकुचो बकुलो वटश्च योनयः ॥ कZ_०२.११.१०८ ॥
ਸਰੋਤ (ਯੋਨਯಃ) ਹਨ—ਨਾਗਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਲਿਕੁਚ, ਬਕੁਲ ਅਤੇ ਵਟ (ਰੁੱਖ)।
Sutra 74
पीतिका नागवृक्षिका ॥ कZ_०२.११.१०९ ॥
ਨਾਗਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਆਧਾਰਿਤ ਕਿਸਮ ‘ਪੀਤਿਕਾ’ (ਪੀਲਾਪਣ ਵਾਲੀ) ਹੈ।
Sutra 75
गोधूमवर्णा लैकुची ॥ कZ_०२.११.११० ॥
ਲਿਕੁਚ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਿਸਮ (ਲੈਕੁਚੀ) ਗੇਹੂੰ ਰੰਗ ਦੀ (ਗੋਧੂਮਵਰਣਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 76
श्वेता बाकुली ॥ कZ_०२.११.१११ ॥
ਬਕੁਲ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਿਸਮ (ਬਾਕੁਲੀ) ਚਿੱਟੀ (ਸ਼ਵੇਤਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 77
शेषा नवनीतवर्णा ॥ कZ_०२.११.११२ ॥
ਬਾਕੀ ਕਿਸਮਾਂ ਮੱਖਣ-ਰੰਗ (ਨਵਨੀਤ-ਵਰਨ) ਦੀਆਂ ਹਨ।
Sutra 78
तासां सौवर्णकुड्यका श्रेष्ठा ॥ कZ_०२.११.११३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਵਰਣਕੁਡ੍ਯਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ (ਉੱਚਤਮ ਦਰਜਾ) ਹੈ।
Sutra 79
तया कौशेयं चीनपट्टाश्च चीनभूमिजा व्याख्याताः ॥ कZ_०२.११.११४ ॥
ਉਸੇ (ਮਿਆਰ) ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਸ਼ੇਯ (ਰੇਸ਼ਮ) ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਚੀਨੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ (ਚੀਨ-ਪੱਟਾ) ਵੀ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ (ਅਰਥਾਤ ਉਸੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪਰਖੇ ਜਾਣ)।
Sutra 80
माधुरमापरान्तकं कालिङ्गं काशिकं वाङ्गकं वात्सकं माहिषकं च कार्पासिकं श्रेष्ठम् । इति ॥ कZ_०२.११.११५ ॥
ਕਪਾਹ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ (ਕਾਰਪਾਸਿਕ) ਵਿੱਚ ਮਾਧੁਰ, ਅਪਰਾਂਤਕ, ਕਾਲਿੰਗ, ਕਾਸ਼ਿਕ, ਵਾਂਗਕ, ਵਾਤਸਕ ਅਤੇ ਮਾਹਿਸ ਦੇ (ਕੱਪੜੇ) ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ—ਇਉਂ।
Sutra 81
श्यामिका कालिका कदली चन्द्रोत्तरा शाकुला चारोहजाः ॥ कZ_०२.११.८१ ॥
(ਮੰਨੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ:) ਸ਼੍ਯਾਮਿਕਾ, ਕਾਲਿਕਾ, ਕਦਲੀ, ਚੰਦ੍ਰੋੱਤਰਾ, ਸ਼ਾਕੁਲਾ ਅਤੇ ਆਰੋਹਜਾ।
Sutra 82
कपिला बिन्दुचित्रा वा श्यामिका ॥ कZ_०२.११.८२ ॥
ਸ਼੍ਯਾਮਿਕਾ ਕਪਿਲਾ (ਭੂਰੀ/ਤਾਮ੍ਰੀ) ਜਾਂ ਬਿੰਦੂਚਿਤ੍ਰਾ (ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ/ਚਿਤਕਬਰੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 83
कालिका कपिला कपोतवर्णा वा ॥ कZ_०२.११.८३ ॥
ਕਾਲਿਕਾ ਕਪਿਲਾ (ਭੂਰੀ) ਜਾਂ ਕਪੋਤਵਰਣਾ (ਕਬੂਤਰ-ਰੰਗ/ਧੂਸਰ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 84
तदुभयमष्टाङ्गुलायामम् ॥ कZ_०२.११.८४ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 85
परुषा कदली हस्तायता ॥ कZ_०२.११.८५ ॥
ਕਦਲੀ ਖੁਰਦਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਸਤ ਜਿੰਨੀ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 86
सैव चन्द्रचित्रा चन्द्रोत्तरा ॥ कZ_०२.११.८६ ॥
(ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ:) ‘ਸੈਵ’, ‘ਚੰਦਰਚਿਤ੍ਰਾ’ (ਚੰਦ-ਨਕਸ਼ੇਦਾਰ), ਅਤੇ ‘ਚੰਦ੍ਰੋੱਤਰਾ’ (ਚੰਦਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ)।
Sutra 87
कदलीत्रिभागा शाकुला कोठमण्डलचित्रा कृतकर्णिकाजिनचित्रा वा । इति ॥ कZ_०२.११.८७ ॥
(ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ:) ‘ਕਦਲੀਤ੍ਰਿਭਾਗਾ’, ‘ਸ਼ਾਕੁਲਾ’, ‘ਕੋਠਮੰਡਲਚਿਤ੍ਰਾ’ (ਕੋਠ/ਗੋਦਾਮ ਦੇ ਗੋਲ ਦਾਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ), ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਤਕਰਨਿਕਾਜਿਨਚਿਤ੍ਰਾ’ (ਬਣਾਈਆਂ ਕਰਨਿਕਾ/ਕੰਨ-ਵਰਗੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਿਰਣ-ਚਮੜੇ ਵਰਗੀ ਨਕਸ਼ੀ)—ਇਤਿ।
Sutra 88
सामूरं चीनसी सामूली च बाह्लवेयाः ॥ कZ_०२.११.८८ ॥
ਬਾਹ੍ਲਵੇਯ (ਬੈਕਟ੍ਰੀਅਨ/ਵਿਦੇਸ਼ੀ) ਕਿਸਮਾਂ: ਸਾਮੂਰ, ਚੀਨਸੀ ਅਤੇ ਸਾਮੂਲੀ।
Sutra 89
षट्त्रिंशदङ्गुलमञ्जनवर्णं सामूरम् ॥ कZ_०२.११.८९ ॥
ਸਾਮੂਰ (ਮਾਪ ਵਿੱਚ) ਛੱਤੀ ਅੰਗੁਲ ਅਤੇ ਅੰਜਨ/ਸੁਰਮੇ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ (ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 90
चीनसी रक्तकाली पाण्डुकाली वा ॥ कZ_०२.११.९० ॥
ਚੀਨਸੀ ਰਕਤਕਾਲੀ (ਲਾਲੀ ਮਿਲੀ ਕਾਲੀ) ਜਾਂ ਪਾਂਡੁਕਾਲੀ (ਫਿੱਕੀ ਕਾਲੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 91
सामूली गोधूमवर्णा । इति ॥ कZ_०२.११.९१ ॥
ਸਾਮੂਲੀ ਗੇਹੂੰ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਤਿ।
Sutra 92
सांतिना नलतूला वृत्तपृच्छा चौद्राः ॥ कZ_०२.११.९२ ॥
ਚੌਦ੍ਰ (ਚਮੜੇ) ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ—ਸਾਂਤਿਨਾ, ਨਲਤੂਲਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਤਪ੍ਰਿਚ੍ਛਾ।
Sutra 93
सातिना कृष्णा ॥ कZ_०२.११.९३ ॥
ਸਾਤਿਨਾ ਕਾਲੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾ) ਹੈ।
Sutra 94
नलतूला नलतूलवर्णा ॥ कZ_०२.११.९४ ॥
ਨਲਤੂਲਾ ਨਲਤੂਲਾ-ਵਰਨ (ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੰਗਤ) ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 95
कपिला वृत्तपुच्छा च । इति चर्मजातयः ॥ कZ_०२.११.९५ ॥
ਕਪਿਲਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਤਪੁੱਛਾ—ਇਹ ਚਮੜੇ (ਚਰਮ) ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
Sutra 96
चर्मणां मृदु स्निग्धं बहुलरोम च श्रेष्ठम् ॥ कZ_०२.११.९६ ॥
ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਰਮ, ਸਨਿਗਧ (ਚਮਕਦਾਰ/ਤੇਲੀਆ ਫਿਨਿਸ਼ ਵਾਲੀ) ਅਤੇ ਬਹੁਲ-ਰੋਮ (ਘਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ) ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 97
शुद्धं शुद्धरक्तं पक्षरक्तं चाविकं खचितं वानचित्रं खण्डसंघात्यं तन्तुविच्छिन्नं च ॥ कZ_०२.११.९७ ॥
ਉਨ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧ (ਬਿਨਾਂ ਮਿਲਾਵਟ), ਇਕਸਾਰ ਲਾਲ ਰੰਗਿਆ, ਅੰਸ਼ਕ/ਧਾਰੀਦਾਰ ਲਾਲ; ਅਤੇ ਕੜ੍ਹਾਈ/ਜੜਾਈ ਕੀਤਾ, ਜੰਗਲ-ਨਕਸ਼/ਵਰਣ-ਵਿਭਿੰਨ, ਟੁਕੜੇ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ/ਕਮਜ਼ੋਰ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲਾ।
Sutra 98
कम्बलः कौचपकः कुलमितिका सौमितिका तुरगास्तरणं वर्णकं तलिच्छकं वारवाणः परिस्तोमः समन्तभद्रकं चाविकम् ॥ कZ_०२.११.९८ ॥
ਉਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ: ਕੰਬਲ, ਕੌਚਪਕ, ਕੁਲਮਿਤਿਕਾ, ਸੌਮਿਤਿਕਾ, ਘੋੜੇ ਦਾ ਆਵਰਨ (ਤੁਰਗਾਸਤਰਨ), ਵਰਣਕ, ਤਲਿੱਛਕ, ਵਾਰਵਾਣ, ਪਰਿਸਤੋਮ ਅਤੇ ਸਮੰਤਭਦ੍ਰਕ—ਇਹ ਉਨੀ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
Sutra 99
पिच्छिलमार्द्रमिव च सूक्ष्मं मृदु च श्रेष्ठम् ॥ कZ_०२.११.९९ ॥
ਜੋ (ਕੱਪੜਾ/ਰੇਸ਼ਾ) ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਕਣਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਲੱਗੇ, ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਬਰੀਕ ਅਤੇ ਨਰਮ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 100
अष्टप्रोतिसंघात्या कृष्णा भिङ्गिसी वर्षवारणमपसारक इति नैपालकम् ॥ कZ_०२.११.१०० ॥
‘ਨੈਪਾਲਕ’ (ਨੇਪਾਲ-ਕਿਸਮ ਦਾ ਉਨੀ ਕੱਪੜਾ) ਅੱਠ-ਤਾਰ/ਅੱਠ-ਪਰਤ ਬੁਣਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ (ਕਾਲਾ), ਭਿੰਗਿਸੀ, ਵਰ্ষਵਾਰਣ (ਮੀਂਹ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਅਪਸਾਰਕ (ਪਾਣੀ ਝਾੜਣ ਵਾਲਾ)।
Sutra 101
सम्पुटिका चतुरश्रिका लम्बरा कटवानकं प्रावरकः सत्तलिकेति मृगरोम ॥ कZ_०२.११.१०१ ॥
ਮ੍ਰਿਗਰੋਮ (ਹਿਰਨ ਦੇ ਵਾਲ) ਦੇ ਸਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਸੰਪੁਟਿਕਾ, ਚਤੁਰਸ਼੍ਰਿਕਾ, ਲੰਬਰਾ਼, ਕਟਵਾਨਕ, ਪ੍ਰਾਵਰਕ ਅਤੇ ਸੱਤਲਿਕਾ—ਇਹ ਮਿਆਰੀ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
Sutra 102
वाङ्गकं श्वेतं स्निग्धं दुकूलम् ॥ कZ_०२.११.१०२ ॥
ਵੰਗ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਂਗਕ ਦੁਕੂਲ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸ੍ਰਿਣ, ਚਮਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 103
पौण्ड्रकं श्यामं मणिस्निग्धम् ॥ कZ_०२.११.१०३ ॥
ਪੁੰਡ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਕਪੜਾ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਣੀ ਵਰਗੀ ਮਸ੍ਰਿਣਤਾ/ਚਮਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Sutra 104
सौवर्णकुड्यकं सूर्यवर्णं मणिस्निग्धोदकवानं चतुरश्रवानं व्यामिश्रवानं च ॥ कZ_०२.११.१०४ ॥
ਸੌਵਰਣਕੁਡ੍ਯਕ ਕਪੜਾ ਸੂਰਜੀ-ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਣੀ ਵਰਗੀ ਮਸ੍ਰਿਣ ਚਮਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਉਦਕਵਾਨ’ (ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਰਿਤ/ਫਿਨਿਸ਼ ਕੀਤਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁਣਾਈ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਸ਼੍ਰ ਨਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 105
एतेषामेकांशुकमध्यर्धद्वित्रिचतुरंशुकमिति ॥ कZ_०२.११.१०५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ—ਇੱਕ ਆਂਸ਼ੁਕ, ਡੇਢ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਆਂਸ਼ੁਕ—ਹਨ।
Sutra 116
अतः परेषां रत्नानां प्रमाणं मूल्यलक्षणम् ॥ कZ_०२.११.११६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਬਾਕੀ ਰਤਨਾਂ ਆਦਿ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Sutra 117
जातिं रूपं च जानीयान्निधानं नवकर्म च ॥ कZ_०२.११.११७ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਤਿ (ਸ਼੍ਰੇਣੀ), ਰੂਪ, ਸਰੋਤ/ਮੂਲ ਭੰਡਾਰ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਵਾਂ ਬਣਿਆ (ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ/ਘੜਿਆ) ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 118
पुराणप्रतिसंस्कारं कर्म गुह्यमुपस्करान् ॥ कZ_०२.११.११८ ॥
(ਉਸ ਨੂੰ) ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ/ਪੁਨਰ-ਸੰਸਕਾਰ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਮ/ਕਾਰੀਗਰੀ, ਅਤੇ (ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਵਰਤੇ) ਲੁਕਾਏ ਹੋਏ ਔਜ਼ਾਰ/ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 119
देशकालपरीभोगं हिंस्राणां च प्रतिक्रियाम् ॥ कZ_०२.११.११९ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਿਤਤਾ (ਸਥਾਨਕ/ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ) ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ/ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਵੀ ਪਰਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Stable markets and protected savings: standardized gem/diamond grading reduces fraud, improves trust in exchange, increases lawful trade throughput, and strengthens the treasury that funds security and public works.
This excerpt does not state a specific daṇḍa schedule; in Book 2’s administrative frame, misrepresentation/adulteration would trigger confiscation, fines, and prosecution under the relevant superintendent (assay/customs/treasury) using established inspection standards.