Adhyaya 3

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मत्स्यावतारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः अथ तृतीयो ऽध्यायः कूर्मावतारवर्णनं अग्निर् उवाच वक्ष्ये कूर्मावतारञ्च श्रुत्वा पापप्रणाशनम् पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮਤਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ’ ਨਾਮਕ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ—‘ਕੂਰਮ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕੂਰਮ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 2

दुर्वाससश् च शापेन निश्रीकाश्चाभवंस्तदा स्तुत्वा क्षीराब्धिगं विष्णुम् ऊचुः पालय चासुरात्

ਤਦੋਂ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਤੇਜ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।”

Verse 3

ब्रह्मादिकान् हरिः प्राह सन्धिं कुर्वन्तु चासुरैः क्षीराब्धिमथनार्थं हि अमृतार्थं श्रिये ऽसुराः

ਹਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਮਥਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਸੁਰ ਵੀ ਉਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣਗੇ।”

Verse 4

अरयो ऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे युष्मानमृतभाजो हि कारयामि न दानवान्

ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਭਾਗੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

Verse 5

तकपाठः संश्रुतं पापनाशनमिति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुरा क्षीराब्धिगमिति ग, घ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः सन्धिं कुरुत चासुररिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाजो हि करिष्यामि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् क्षीराब्धिं मत्सहायेन निर्मथध्वमतन्द्रिताः

ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਦਰਜ ਹਨ। ਫਿਰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—“ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਮਥਨ-ਡੰਡ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਨੇਤਰ (ਰੱਸੀ) ਬਣਾਓ; ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਮਥਨ ਕਰੋ—ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਤੇ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਮਾਦ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ।”

Verse 6

विष्णूक्तां संविदं कृत्वा दैत्यैः क्षीराब्धिमागताः ततो मथितुमारब्धाः यतः पुच्छन्ततः सुराः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਆਏ। ਫਿਰ ਸੱਪ-ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਮਥਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦੀ ਪੁੱਛ ਵਾਲਾ ਅੰਤ ਫੜਿਆ।

Verse 7

फणिनिःश्वाससन्तप्ता हरिणाप्यायिताः सुराः मथ्यमाने ऽर्णवे सो ऽद्रिर् अनाधारो ह्य् अपो ऽविशत्

ਸੱਪ (ਵਾਸੁਕੀ) ਦੀ ਫੁੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਫਿਰ ਤਾਕਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਨ ਵੇਲੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 8

कूर्मरूपं समास्थाय दध्रे विष्णुश् च मन्दरम् क्षीराब्धेर्मथ्यमानाच्च विषं हालाहलं ह्य् अभूत्

ਕੱਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਥਾਂਭਿਆ। ਅਤੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਥਨ ਨਾਲ ‘ਹਾਲਾਹਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।

Verse 9

हरेण धारितं कण्ठे नीलकण्ठस्ततो ऽभवत् ततो ऽभूद्वारुणी देवी पारिजातस्तु कौस्तुभः

ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਨੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ ਆਪਣੇ ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਨੀਲਕੰਠ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਵਾਰੁਣੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਰਿਜਾਤ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਵੀ ਨਿਕਲੇ।

Verse 10

गावश्चाप्सरसो दिव्या लक्ष्मीर्देवी हरिङ्गता पश्यन्तः सर्वदेवास्तां स्तुवन्तः सश्रियो ऽभवन्

ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਉਭਰੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਗਏ।

Verse 11

ततो धन्वन्तरिर्विष्णुर् आयुर्वेदप्रवर्तकः बिभ्रत् कमण्डलुम्पूर्णम् अमृतेन समुत्थितः

ਤਦੋਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਮੰਡਲੂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਭਰੇ।

Verse 12

अमृतं तत्कराद्दैत्या सुरेभ्यो ऽर्धं प्रदाय च गृहीत्वा जग्मुर्जन्माद्या विष्णुः स्त्रीरूपधृक् ततः

ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

Verse 13

तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां दैत्याः प्रोचुर्विमोहिताः भव भार्यामृतं गृह्य पाययास्मान् वरानने

ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੈਤ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ! ਸਾਡੀ ਪਤਨੀ ਬਣ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਪਿਲਾ।”

Verse 14

तथेत्युक्त्वा हरिस्तेभ्यो गृहीत्वापाययत्सुरान् चन्द्ररूपधरो राहुः पिबंश्चार्केन्दुनार्पितः

“ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਹਰਿ ਨੇ ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਇਆ; ਰਾਹੂ ਵੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਠਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪੀ ਗਿਆ।

Verse 15

तु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः निःश्वाससंग्लाना इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ततो हर इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रदर्शक इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अकन्दुसूचित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिणाप्यरिणा च्छिन्नं स राहुस्तच्छिरः पृथक् कृपयामरतान्नीतं वरदं हरिमब्रवीत्

ਹਰਿ ਵੱਲੋਂ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੈਰੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ—ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਹੂ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰਾਂ ਕੋਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਰਦਾਤਾ ਹਰਿ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 16

राहुर्मत्तस्तु चन्द्रार्कौ प्राप्स्येते ग्रहणं ग्रहः तस्मिन् कले च यद्दानं दास्यन्ते स्यात् तदक्षयं

ਜਦੋਂ ਰਾਹੂ ਉਨਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗ੍ਰਹ ਵੱਲੋਂ ਹੋਇਆ ਗ੍ਰਹਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਖਯ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तथेत्याहाथ तं विष्णुस् ततः सर्वैः सहामरैः स्त्रीरूपं सम्परित्यज्य हरेणोक्तः प्रदर्शय

“ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ।

Verse 18

दर्शयामास रुद्राय स्त्रीरूपं भगवान् हरिः मायया मोहितः शम्भुः गौरीं त्यक्त्वा स्त्रियं गतः

ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ। ਹਰੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸ਼ੰਭੂ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 19

नग्न उन्मत्तरूपो ऽभूत् स्त्रियः केशानधारयत् अगाद्विमुच्य केशान् स्त्री अन्वधावच्च ताङ्गताम्

ਉਹ ਨੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨਮੱਤ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਫੜੇ; ਫਿਰ ਵਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਦੌੜ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।

Verse 20

स्खलितं तस्य वीर्यं कौ यत्र यत्र हरस्य हि तत्र तत्राभवत् क्षेत्रं लिङ्गानां कनकस्य च

ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਵੀਰਜ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 21

मायेयमिति तां ज्ञात्वा स्वरूपस्थो ऽभवद्धरः शिवमाह हरी रुद्र जिता माया त्वया हि मे

ਉਸ ਨੂੰ “ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ” ਜਾਣ ਕੇ ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 22

न जेतुमेनां शक्तो मे त्वदृते ऽन्यः पुमान् भुवि अप्राप्याथामृतं दैत्या देवैर् युद्धे निपातिताः त्रिदिवस्थाः सुराश्चासन् यः पठेत् त्रिदिवं व्रजेत्

ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਦੈਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਰਗਣ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਜੋ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।