Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Agneya-vidya, Shloka 38

Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)

अतिरात्राप्तयामश् च इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः रसास् तथा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदन्ते च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदष्टौ च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रमात् स्मृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः विष्णुर्मधुहरश् चैव त्रिविक्रमकवामनौ श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

atirātrāptayāmaś ca iti kha, cihnitapustkapāṭhaḥ rasās tathā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ nyasedante ca iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ nyasedaṣṭau ca iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ kramāt smṛta iti ṅa, cihnitapustakapāṭḥaḥ viṣṇurmadhuharaś caiva trivikramakavāmanau śrīdharotha hṛṣīkeśaḥ padmanābhastathaiva ca

‘ਅਤਿਰਾਤ੍ਰਾਪਤਯਾਮ’—ਇਉਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਜ਼ਦਾਹ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਹੈ; ‘ਰਸਾਃ ਤਥਾ’—ਇਉਂ ਵੀ; ‘ਨ੍ਯਸੇਦ ਅੰਤੈ ਚ’—ਇਉਂ ਵੀ; ‘ਨ੍ਯਸੇਦ ਅਸ਼ਟੌ ਚ’—ਇਉਂ ਵੀ; ‘ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਰਿਤ’—ਇਉਂ ਵੀ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਹਨ—ਵਿਸ਼్ణੁ, ਮਧੁਹਰ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਵਾਮਨ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਦ੍ਮਨਾਭ।

अतिरात्र-आप्त-यामः(reading) ‘atirātra-āpta-yāma’
अतिरात्र-आप्त-यामः:
Vishaya (विषय/reading)
TypeNoun
Rootअतिरात्र (प्रातिपदिक) + आप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक) + याम (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; पाठान्तर-सूचक पद (variant reading phrase)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्त्यर्थक अव्यय (quotative particle)
(ms. siglum) Kha
:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
Formअक्षर-संकेत (manuscript siglum), प्रथमा, एकवचन
चिह्नित-पुस्तक-पाठःmarked manuscript reading
चिह्नित-पुस्तक-पाठः:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootचिह्नित (कृदन्त-प्रातिपदिक) + पुस्तक (प्रातिपदिक) + पाठ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘marked-book reading’ (editorial note)
रसाः(reading) ‘rasāḥ’
रसाः:
Vishaya (विषय/reading)
TypeNoun
Rootरस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), बहुवचन; पाठान्तर-सूचक
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formसमुच्चय/प्रकारार्थक अव्यय
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्त्यर्थक अव्यय
(ms. siglum) Kha
:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
Formअक्षर-संकेत, प्रथमा, एकवचन
चिह्नित-पुस्तक-पाठःmarked manuscript reading
चिह्नित-पुस्तक-पाठः:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootचिह्नित (कृदन्त-प्रातिपदिक) + पुस्तक (प्रातिपदिक) + पाठ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
न्यसेत्should place
न्यसेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√न्यस् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; ‘he/one should place’
अन्तेat the end
अन्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; ‘at the end’
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्त्यर्थक अव्यय
(ms. siglum) Kha
:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
Formअक्षर-संकेत, प्रथमा, एकवचन
चिह्नित-पुस्तक-पाठःmarked manuscript reading
चिह्नित-पुस्तक-पाठः:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootचिह्नित (कृदन्त-प्रातिपदिक) + पुस्तक (प्रातिपदिक) + पाठ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
न्यसेत्should place
न्यसेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√न्यस् (धातु)
Formविधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अष्टौeight
अष्टौ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअष्टन् (संख्याप्रातिपदिक)
Formप्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; ‘eight’ (variant reading context)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्त्यर्थक अव्यय
(ms. siglum) Ṅa
:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootङ (प्रातिपदिक)
Formअक्षर-संकेत (manuscript siglum), प्रथमा, एकवचन
चिह्नित-पुस्तक-पाठःmarked manuscript reading
चिह्नित-पुस्तक-पाठः:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootचिह्नित (कृदन्त-प्रातिपदिक) + पुस्तक (प्रातिपदिक) + पाठ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
क्रमात्in order
क्रमात्:
Prakara (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; अव्ययीभाववत् = ‘in order’
स्मृतःis stated/remembered
स्मृतः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Root√स्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘remembered/said’ (variant reading note)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्त्यर्थक अव्यय
(ms. siglum) Ṅa
:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootङ (प्रातिपदिक)
Formअक्षर-संकेत, प्रथमा, एकवचन
चिह्नित-पुस्तक-पाठःmarked manuscript reading
चिह्नित-पुस्तक-पाठः:
Vishaya (विषय)
TypeNoun
Rootचिह्नित (कृदन्त-प्रातिपदिक) + पुस्तक (प्रातिपदिक) + पाठ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विष्णुःViṣṇu
विष्णुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
मधुहरःMadhuhara (slayer of Madhu)
मधुहरः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootमधुहर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विष्णोर्नाम (epithet)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक अव्यय
त्रिविक्रम-कवामनौTrivikrama and Vāmana
त्रिविक्रम-कवामनौ:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रिविक्रम (प्रातिपदिक) + वामन (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व; पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), द्विवचन; two names: Trivikrama and Vāmana
श्रीधरःŚrīdhara
श्रीधरः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootश्रीधर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विष्णोर्नाम
अथthen/also
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक अव्यय
हृषीकेशःHṛṣīkeśa
हृषीकेशः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootहृषीकेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विष्णोर्नाम
पद्मनाभःPadmanābha
पद्मनाभः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootपद्मनाभ (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘whose navel is (like) a lotus’ (Viṣṇu epithet)
तथाalso
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक अव्यय
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय

Lord Agni (narrating Agni Purana instructions to sage Vasiṣṭha, standard dialogue frame)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Stotra","secondary_vidya":"Mantra","practical_application":"Vishnu-nāma nyāsa/japa-aṅga: recite and place specific Viṣṇu epithets in sequence; also demonstrates textual-variant awareness for ritual manuals.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"List","entry_title":"Viṣṇu Nāma Sequence for Nyāsa/Japa (with Manuscript Variants)","lookup_keywords":["Viṣṇu","Madhuhara","Trivikrama","Vāmana","Hṛṣīkeśa"],"quick_summary":"Provides an ordered set of Viṣṇu names for ritual use and notes variant readings across manuscripts, guiding correct recitation/placement in practice."}

Concept: Nāma as upāsanā: ordered divine names function as supports for concentration and sanctification; awareness of pāṭha-bheda safeguards ritual accuracy.

Application: Use the listed names in sequence for japa/nyāsa; when teaching or copying, note manuscript variants and adopt a consistent, lineage-approved reading.

Khanda Section: Puja-vidhi (Vishnu-Nama / Nyasa and Japa Anga)

Primary Rasa: bhakti

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A ritual setting where a priest/sādhaka recites Viṣṇu’s names in order, performing nyāsa, with a manuscript showing variant readings beside him; Viṣṇu’s emblematic forms appear as faint visions.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural: Viṣṇu central with conch and discus, surrounding small vignettes hinting Trivikrama stride and Vāmana dwarf, priest performing nyāsa, palm-leaf manuscript with marked variants, bold colors and temple-wall composition.","tanjore_prompt":"Tanjore painting: Viṣṇu richly adorned with gold leaf, Padmanābha lotus from navel emphasized in gold, priest at lower corner chanting names, manuscript on a stand, ornate arch frame.","mysore_prompt":"Mysore style: instructional devotional scene—priest pointing to a manuscript with variant lines, sequential name list subtly inscribed, Viṣṇu icon behind, delicate shading and clarity.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature: courtly scholar-priest comparing two manuscripts (variant readings), reciting before a small Viṣṇu shrine, fine calligraphy panels with the names, detailed textiles and architecture."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"devotional","suggested_raga":"Madhyamavati","pace":"medium","voice_tone":"devotional"}

Sandhi Resolution Notes: This item contains extensive critical-apparatus notes (iti kha/ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ). Sandhi resolved where clear: nyasedante = न्यसेत् अन्ते; nyasedaṣṭau = न्यसेत् अष्टौ; viṣṇurmadhuharaś = विष्णुः मधुहरः; caiva = च एव; śrīdharotha = श्रीधरः अथ; padmanābhastathaiva = पद्मनाभः तथा एव.

Related Themes: Agni Purana 25 (pūjā-vidhi/nyāsa and japa-aṅga context); Agni Purana Viṣṇu-stuti/nāma materials elsewhere in the text

V
Vishnu
M
Madhuhara
T
Trivikrama
V
Vamana
S
Shridhara
H
Hrishikesha
P
Padmanabha

FAQs

It supplies a sequence of Viṣṇu epithets used for liturgical recitation and/or nyāsa—ritual ‘placement’ of divine names/mantras on parts of the body as an auxiliary limb of worship and japa.

Alongside theology, it preserves practical ritual technology—name-lists, sequencing (krama), and nyāsa usage—while also recording manuscript variant readings, reflecting both ritual instruction and textual transmission.

Reciting and ritually internalizing Viṣṇu’s names (through krama and nyāsa) is treated as purificatory and merit-generating, aligning the practitioner’s body-mind with the deity’s presence for successful worship and japa.