Adhyaya 7: Prahlada’s Defeat by Nara-Narayana and Victory through Bhakti
प्रह्लादस्य नरा-नारायणयुद्धं भक्तिविजयश्च (Prahlādasya Narā-Nārāyaṇa-yuddhaṃ Bhakti-vijayaśca)
Defeat and Victory through Bhakti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ନାରଦଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଦାନବରାଜ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କର ନର–ନାରାୟଣଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ନାରାୟଣଙ୍କୁ ହରି, ଶାର୍ଙ୍ଗପାଣି, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ‘ଧର୍ମଜ’ ସାଧ୍ୟଙ୍କ ଅଜେୟତା ଓ ଆକାଶରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷୀଭାବ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଗଦା, ଶରବୃଷ୍ଟି, ଅନେକ ଧନୁ, ପରିଘ, ମୁଦ୍ଗର, ପ୍ରାସ, ଶକ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ଅସ୍ତ୍ର ବଦଳରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପ୍ରୟାସ ବିଫଳ; ହୃଦୟରେ ଆଘାତ ପାଇ ସେ କ୍ଷଣିକ ଢଳିପଡ଼ନ୍ତି। ପରେ ପୀତବାସା (ବିଷ୍ଣୁ-ନାମ) ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ବିଜୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ନୁହେଁ, ଧର୍ମଜଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୁଶ୍ରୂଷା ଓ ଭକ୍ତିରେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବରାହ, ନୃସିଂହ ଆଦି ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା-ତତ୍ତ୍ୱ ପରମ ନାରାୟଣରେ ଲୀନ ହୁଏ ବୋଲି ସମନ୍ୱୟ ଦର୍ଶନ ରହିଛି; ସେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଅଚଳ ବିଷ୍ଣୁନିଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିର ବର ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଅନ୍ଧକଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ବଦରିକାଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଧାରଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ଧାତୃରେ ମନ ସ୍ଥିର କରି ଭକ୍ତିମୟ ରାଜଧର୍ମ ଓ ଯୋଗଶୁଦ୍ଧିର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାନ୍ତି।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya–Nārada narrative frame: Pulastya recounts Prahlāda’s prolonged combat with Nara–Nārāyaṇa, emphasizing the ‘Dharmaja’ Sādhya’s invincibility and the spectatorship of devas in the sky.
- Martial escalation and divine superiority: successive weapons (gadā, śara-vṛṣṭi, multiple bows, parigha, mudgara, prāsa, śakti) are neutralized; Prahlāda is struck in the heart and temporarily collapses, underscoring the futility of mere asura-valor against Puruṣottama.
- Bhakti as the decisive ‘victory’: Pītavāsā teaches that Prahlāda will ‘conquer’ by devotion, leading to Prahlāda’s stotra, the granting of boons (sin-dissolution; unwavering Viṣṇu-oriented buddhi), and Prahlāda’s ethical reorientation of daitya governance and personal renunciation.
Shlokas in Adhyaya 7
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे षष्ठो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततो ऽनङ्गं विभुर्द्दष्ट्वा ब्रह्मन् नारायणो मुनिः प्रहस्यैवं वचः प्राह कन्दर्व इह आस्यताम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବାମନପୁରାଣର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ତାପରେ ଅନଙ୍ଗକୁ ଦେଖି ବିଭୁ ମୁନି ନାରାୟଣ ହସି କହିଲେ—“ହେ କନ୍ଦର୍ପ, ଏଠାରେ ବସ।”
Verse 2
तदक्षुब्धत्वमीक्ष्यास्य कामो विस्मयमागतः वसन्तो ऽपि महाचिन्तां जगामाशु महामुने
ତାହାର ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି କାମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲା; ହେ ମହାମୁନି, ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମହାଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 3
ततश्चाप्सरसो दृष्ट्वा स्वागतेनाभिपूज्य च वसन्तमाह भगवानेह्येहि स्थीयतामिति
ତାପରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱାଗତ କରି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ଏବଂ ବସନ୍ତକୁ କହିଲେ—“ଆସ, ଆସ—ଏଠି ରୁହ।”
Verse 4
ततो विहस्य भगवान् मञ्जरीं कुसुमावृताम् आदाय प्राक्सुवर्णाङ्गीमूर्वोर्बालां विनिर्ममे
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ହସି ଫୁଲରେ ଆବୃତ ଏକ ମଞ୍ଜରୀ ନେଇ, ନିଜ ଊରୁଦ୍ୱୟରୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଦେହଯୁକ୍ତ ଏକ ଯୁବତୀକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 5
ऊरूद्भवां स कन्दर्पो दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरीम् अमन्यत तदानङ्गः किमियं सा प्रिया रतिः
ଊରୁରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି ଅନଙ୍ଗ କନ୍ଦର୍ପ ସେତେବେଳେ ମନେ ଭାବିଲା—“ଏହି କିଏ? ଏହି କି ମୋ ପ୍ରିୟା ରତି?”
Verse 6
तदेव वदनं चारु स्वक्षिभ्रूकुटिलालकम् सुनासावंशाधरोष्ठमालोकनपरायणम्
ତାହାର ମୁହଁଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର—ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ, ଭୃକୁଟି ଓ ଘୁଞ୍ଚାଳି ଅଲକରେ ଚିହ୍ନିତ; ସୁଘଡ଼ ନାସାବଂଶ ଓ କୋମଳ ଅଧର ସହ—ଦେଖିବାକୁ ମାତ୍ରେ ମୋହିତ କରୁଥିଲା।
Verse 7
तावेवाहार्य विरलौ पीवरौ मग्नचूचुकौ राजेते ऽस्यः कुचौ पीनौ सज्जनावि संहतौ
ତାହାର ଦୁଇ ସ୍ତନ—ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଦୁର୍ଲଭ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୀବର, ଚୂଚୁକ ସାନା ଭାବେ ଭିତରକୁ ମଗ୍ନ; ଦୃଢ଼, ଉନ୍ନତ ଓ ନିକଟସଂହତ, ଯେପରି ଯୁଗଳ ଆଭୂଷଣ ଶୋଭେ।
Verse 8
तदेव तनु चार्वङ्ग्या वलित्रयविभूषितम् उदरं राजते श्लक्ष्णं रोमावलिविभूषितम्
ସେଇ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀର ସୁକୁମାର ଉଦର ମଧ୍ୟ ଶୋଭିଲା—ତିନିଟି କୋମଳ ଭାଜରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ, ଏବଂ ରୋମାବଳିର ରେଖାରେ ସୁଶୋଭିତ।
Verse 9
रोमावलीच जघनाद् यान्ती स्तनतटं त्वियम् राजते भृङ्गमालेव पुलिनात् कमलाकरम्
ଏହି ରୋମାବଳି ନିତମ୍ବରୁ ଉଠି ସ୍ତନତଟ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଏମିତି ଶୋଭିଲା—ଯେପରି ବାଲୁକାତଟରୁ କମଳଭରା ସରୋବରକୁ ଭୃଙ୍ଗମାଳା ଗତି କରେ।
Verse 10
जघनं त्वतिविस्तीर्ण भात्यस्या रशनावृतम् श्रीरोदमथने नद्धूं भूजङ्गेनेव मन्दरम्
ତାହାର ଜଘନ ଅତିବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ; ରଶନାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ—କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନେ ଭୁଜଙ୍ଗେ ବନ୍ଧା ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ପରି।
Verse 11
कदलीस्तम्भसदृशैरूर्ध्वमूलैरथोरुभिः विभाति सा सुचार्वङ्गी पद्मकिढ्जल्कसन्निभा
କଦଳୀସ୍ତମ୍ଭ ସଦୃଶ, ଊର୍ଧ୍ୱମୂଳ (ସୁଡ଼ୋଳ) ଉରୁଦ୍ୱୟରେ ସେ ସୁଚାର୍ବଙ୍ଗୀ ଦୀପ୍ତ—ପଦ୍ମକିଞ୍ଜଲ୍କ ସଦୃଶ କୋମଳ ଆଭାରେ।
Verse 12
जानुनी गूढगुल्फे च शुभे जङ्घे त्वरोमशे विभातो ऽस्यास्तथा पादावलक्तकसमत्विषौ
ତାହାର ଜାନୁ, ଗୂଢ଼ଗୁଲ୍ଫ (ସୁଗଠିତ ଗୋଡ଼ଖୁଣ୍ଟି) ଓ ଶୁଭ ଜଘ୍ନା—ରୋମହୀନ—ଦୀପ୍ତ; ତଥା ପାଦଦ୍ୱୟ ଅଲକ୍ତକ (ଲାଲ ଲାଖ) ସମ ଦ୍ୟୁତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
Verse 13
इति संचिन्तयन् कामस्तामनिन्दितलोचनाम् कामातुरो ऽसौ संजातः किमुतान्यो जनो मुने
ଏପରି ଅନିନ୍ଦିତଲୋଚନା ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି କରି କାମଦେବ ନିଜେ କାମାତୁର ହେଲେ; ହେ ମୁନି, ତେବେ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ କଥା କ’ଣ?
Verse 14
माधवो ऽप्युर्वशीं दृष्ट्वा संचिन्तयत नारद किंस्वित् कामनरेन्द्रस्य राजधानी स्वयं स्थिता
ହେ ନାରଦ, ମାଧବ ମଧ୍ୟ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ—‘କାମନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜଧାନୀ କି ସ୍ୱୟଂ ଏଠାରେ ଆସି ଦଣ୍ଡାୟମାନ?’
Verse 15
आयाता शशिनो नूनमियं कान्तिर्निशाक्षये रविरश्मिप्रतापार्तिभीता शरणमागता
ରାତିର ଶେଷେ ନିଶ୍ଚୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ଦାହବେଦନାରେ ଭୀତ ହୋଇ, ଶରଣ ନେବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
Verse 16
इत्थं संचितयन्नेव अवष्टभाप्सरोगणम् तस्थौ मुनिरिव ध्यानमास्थितः स तु माधवः
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ଅପ୍ସରାଗଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେ ମାଧବ ଧ୍ୟାନସ୍ଥ ମୁନି ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 17
ततः स विस्मितान् सर्वान् कन्दर्पादीन् महामुने दृष्ट्वा प्रोवाच वचनं स्मितं कृत्वा शुभव्रतः
ତାପରେ, ହେ ମହାମୁନେ, କନ୍ଦର୍ପ ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିସ୍ମିତ ଦେଖି, ସେ ଶୁଭବ୍ରତୀ ପ୍ରଥମେ ସ୍ମିତ କରି ଏକ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 18
इयं ममोरुसंभृता कामाप्सरस माधव नीयतां सुरलोकाय दीयतां वासवाय च
‘ହେ ମାଧବ, ମୋ ଉରୁରେ ସଂଭୃତା ପରି ଏହି କାମାପ୍ସରାକୁ ସୁରଲୋକକୁ ନେଇଯାଅ; ଏବଂ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦିଅ।’
Verse 19
इत्युक्ताः कम्पमानास्ते जग्मुर्गृह्योर्वशीं दिवम् सहस्राक्षाय तां प्रादाद् रूपयौवनशालिनीम्
ଏଭଳି କୁହାଯାଇବା ପରେ ସେମାନେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ଉର୍ବଶୀକୁ ନେଇଆସିଲେ; ଏବଂ ରୂପ-ଯୌବନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେହି କନ୍ୟାକୁ ସହସ୍ରାକ୍ଷ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 20
आचक्षुश्चरितं ताभ्यां धर्मजाभ्यां महामुने देवाराजाय कामाद्यास्ततो ऽभृद् विस्मयः परः
ହେ ମହାମୁନେ, ଧର୍ମଜ ଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ତାହାର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲେ; ତାପରେ କାମ ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନେ ପରମ ବିସ୍ମୟ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 21
एताद्शं हि चरितं ख्यातिमग्र्यां जगाम ह पातालेषु तथा मर्त्यै दिक्ष्वष्टासु जगाम च
ନିଶ୍ଚୟ ଏପରି ଚରିତ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଖ୍ୟାତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା; ତାହା ପାତାଳରେ, ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଅଷ୍ଟଦିଗରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।
Verse 22
एकदा निहते रौद्रो हिरण्यकशिपौ मुने अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादौ नाम दानवः
ହେ ମୁନେ, ଏକଦା ରୌଦ୍ର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନିହତ ହେଲାପରେ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ନାମକ ଦାନବ ସେତେବେଳେ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲା।
Verse 23
तस्मिञ्शासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके मखानि भुवि राजानो यजन्ते विधिवत्तदा
ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକ ସେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ବିଧିମତେ ମଖଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ।
Verse 24
ब्राह्मणाश्च तपो धर्मं तीर्थयात्राश्च कुर्वते वैश्याश्च पशुवृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପ ଓ ଧର୍ମାଚରଣ କରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ପଶୁପାଳନକେନ୍ଦ୍ରିତ ଜୀବିକାରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲେ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବା-ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ରତ ଥିଲେ।
Verse 25
चातुर्वर्ण्यं ततः स्वे स्वे आश्रमे धर्मकर्मणि आवर्त्तत ततो देवा वृत्त्या युक्ताभवान् मुने
ତତଃ ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଧର୍ମକର୍ମରେ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା; ତାପରେ, ହେ ମୁନି, ଦେବମାନେ ନିଜ-ନିଜ ବୃତ୍ତିରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ।
Verse 26
ततस्तु च्यवनो नाम भार्गवेन्द्रो महातपाः जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं चैवाकुलीश्वरम्
ତାପରେ ‘ଚ୍ୟବନ’ ନାମକ ମହାତପସ୍ବୀ, ଭାର୍ଗବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନର୍ମଦାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଏବଂ ‘ଆକୁଲୀଶ୍ୱର’ ନାମକ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଗଲେ।
Verse 27
तत्र दृष्ट्वा महादेवं नदीं स्नातुमवातरत् अवतीर्णं प्रजग्राह नागः केकरलोहितः
ସେଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସେ ନଦୀକୁ ଅବତରିଲେ; ଅବତରିତ ହେବାମାତ୍ରେ ‘କେକର-ଲୋହିତ’ ନାମକ ନାଗ ତାଙ୍କୁ ଧରିଲା।
Verse 28
गृहीतस्तेन नागेन सस्मार मनसा हरिम् संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषो ऽभून्महोरगः
ସେହି ନାଗ ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ି ସେ ମନେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଙ୍କ ସ୍ମରଣ ହେବାମାତ୍ରେ ସେ ମହାନାଗ ବିଷହୀନ ହେଲା।
Verse 29
नीतस्तेनातिरौद्रेण पन्नगेन रसातलम् निर्विषश्चापि तत्याज च्यवनं भुजगोत्तमः
ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୌଦ୍ର ପନ୍ନଗ ତାଙ୍କୁ ରସାତଳକୁ ନେଲା; ଏବଂ ବିଷହୀନ ହୋଇଥିବା ସେ ଭୁଜଗୋତ୍ତମ ପରେ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା।
Verse 30
संत्यक्तमात्रो नागेन च्यवनो भार्गवोत्तमः चचार नागकन्याभिः पूज्यचमानः समन्ततः
ନାଗ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେବାମାତ୍ରେ ଭାର୍ଗବୋତ୍ତମ ଚ୍ୟବନ ଋଷି ନାଗକନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୂଜିତ ହୋଇ ବିଚରଣ କଲେ।
Verse 31
विचारन् प्रविवेशाथ दानवानां महत् पुरम् संपूज्यमानो दैत्येन्द्रः प्रह्लादो ऽथ ददर्श तम्
ତାପରେ ବିଚାର କରି କରି ସେ ଦାନବମାନଙ୍କ ମହାନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିବା ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 32
भृगुपुत्रे महातेजाः पूजां चक्रे यथार्हतः संपूजितोपविष्टश्च पृष्टश्चागमनं प्रति
ଭୃଗୁପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଯଥାର୍ହ ପୂଜା କଲେ। ପୂଜିତ ହୋଇ ଆସନଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ଆଗମନର କାରଣ ପଚାରାଗଲା।
Verse 33
स चोवाच महाराज महातीर्थं महाफलम् स्नातुमेवागतो ऽस्म्यद्य द्रष्टुञ्चैवाकुलीश्वरम्
ସେ କହିଲେ— ‘ହେ ମହାରାଜ, ଏହା ମହାତୀର୍ଥ ଓ ମହାଫଳଦାୟକ। ମୁଁ ଆଜି ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଏବଂ ଆକୁଳୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସିଛି।’
Verse 34
नद्यामेवावतीर्णो ऽस्मि गृहीतश्चाहिना बलान् समानीतो ऽस्मि पाताले दृष्टश्चात्र भवानपि
‘ମୁଁ ନଦୀରେ ନିଜେ ଅବତରିଲି; ସେତେବେଳେ ଏକ ନାଗ ବଳପୂର୍ବକ ମୋତେ ଧରିଲା। ମୋତେ ପାତାଳକୁ ନେଇଆସିଲା, ଏବଂ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲି।’
Verse 35
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं च्यवनस्य दितीश्वरः प्रोवाच धर्मसंयुक्तं स वाक्यं वाक्यकोविदः
ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ବାକ୍ନିପୁଣ, ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତ କଥା କହିଲେ।
Verse 36
प्रह्लाद उवाच भगवन् कानि तीर्थानि पृथिव्यां कानि चाम्बरे रसातले च कानि स्युरेतद् वक्तुं ममार्हसि
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍! ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ କେଉଁ ତୀର୍ଥ, ଆକାଶରେ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ, ଏବଂ ରସାତଳରେ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଅଛି? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 37
च्यवन उवाच पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् चक्रतीर्थं महाबाहो रसातलतले विदुः
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ— ପୃଥିବୀରେ ନୈମିଷ ତୀର୍ଥ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ପୁଷ୍କର; ହେ ମହାବାହୋ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ରସାତଳତଳେ ଅଛି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 38
पुलस्त्य उवाच श्रुत्वा तद्भार्गववचो दैत्यराजो महामुने नेमिषै गन्तुकामस्तु दानवानितदब्रवीत्
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ହେ ମହାମୁନି! ଭାର୍ଗବ (ଚ୍ୟବନ)ଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦୈତ୍ୟରାଜ ନୈମିଷକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଏହା କହିଲା।
Verse 39
प्रह्लाद उवाच उत्तिष्ठध्वं गमिष्यामः स्नातुं तीर्थं हि नैमिषम् द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम्
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ— ଉଠ; ଆମେ ନୈମିଷ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯିବା। ପୀତବାସଧାରୀ, ପଦ୍ମନୟନ, ଅଚ୍ୟୁତ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଙ୍କୁ ଆମେ ଦର୍ଶନ କରିବା।
Verse 40
पुलस्त्य उवाच इत्युक्ता दानवेन्द्रेण सर्वे ते दैत्यदानवाः चक्रुरुद्योगमतुलं निर्जग्मुश्च रसातलात्
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଦାନବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ ଅତୁଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରି ରସାତଳରୁ ବାହାରିଲେ।
Verse 41
ते समभ्येत्य दैतेया दानवाश्च महाबलाः नेमिषारण्यमागत्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः
ସେହି ମହାବଳୀ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ନୈମିଷାରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ଆନନ୍ଦସହିତ ସ୍ନାନ କର୍ମ କଲେ।
Verse 42
ततो दितीश्वरः श्रीमान् मृगव्यां स चचार ह चरन् सरस्वतीं पुण्यां ददर्श विमलोदकाम्
ତାପରେ ଦିତିବଂଶର ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅଧିପତି ମୃଗୟାଭୂମିରେ ବିଚରିଲେ; ବିଚରଣକାଳେ ସେ ନିର୍ମଳ ଜଳଯୁକ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 43
तस्यादूरे महाशाखं शलवृक्षं शरैश्चितम् ददर्श बाणानपरान् मुखे लग्नान् परस्परम्
ତାଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରେ ସେ ମହାଶାଖାଯୁକ୍ତ ଶଲବୃକ୍ଷକୁ ଶରବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବାଣମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଭାଗ ପରସ୍ପରରେ ଲଗ୍ନ ଥିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
Verse 44
ततस्तानद्भुताकारान् बाणान् नागोपवीतकान् दृष्ट्वातुलं तदा चक्रे क्रोधं दैत्येश्वरः किल
ତେବେ ନାଗ ଉପବୀତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେହି ଅଦ୍ଭୁତାକାର ବାଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର, କୁହାଯାଏ, ଅତୁଳ କ୍ରୋଧ କଲେ।
Verse 45
स ददर्श ततो ऽदूरात्कृष्णाजिनधरौ मुनी समुन्नतजटाभारौ तपस्यासक्तमानसौ
ତେବେ ସେ ଅଦୂରରେ କୃଷ୍ଣାଜିନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୁଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ଉନ୍ନତ ଜଟାଭାର ସହ, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ମନସ୍କ।
Verse 46
तयोश्च पार्श्वयोर्दिव्ये धनुषी लक्षणान्विते शार्ङ्गमागवं चैव अक्ष्य्यौ च महेषुधी
ସେମାନଙ୍କ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ଧନୁ ଥିଲା—ଶାର୍ଙ୍ଗ ଓ ଆଗବ—ଏବଂ ଦୁଇ ଅକ୍ଷୟ ମହାତୂଣୀର ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 47
तौ दृष्ट्वामन्यत तदा दामिबिकाविति दानवः ततः प्रोवाच वचनं तावुभौ पुरुषोत्तमौ
ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଦାନବ ତେବେ ‘ଏମାନେ ଦାମ୍ଭିକ’ ବୋଲି ଭାବିଲା; ପରେ ସେ ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କଥା କହିଲା।
Verse 48
किं भवद्भ्यां समारःधं दम्भं धर्मविनाशनम् क्व तपः क्व जटाभारः क्व चेमौ प्रवरायुधौ
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଧର୍ମବିନାଶକ ଏହି ଦମ୍ଭ କାହିଁକି ଆରମ୍ଭ କଲ? ତପସ୍ୟା କେଉଁଠି, ଜଟାଭାର କେଉଁଠି—ଏବଂ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରବର ଆୟୁଧ କାହିଁକି?
Verse 49
अथोवाच नरो दैत्यं का ते चिन्ता दितीश्वर सामर्थ्ये सति यः कुर्यात् तत्संपद्येत तस्य हि
ତାପରେ ନର ଦୈତ୍ୟକୁ କହିଲେ—“ହେ ଦିତିବଂଶର ଈଶ୍ୱର, ତୁମର କି ଚିନ୍ତା? ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିବାବେଳେ ଯେ କର୍ମ କରେ, ତାହାର ଅଭିପ୍ରେତ ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।”
Verse 50
अथोवाच दितीशस्तौ का शक्तिर्युवयोरिह मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके
ତେବେ ଦିତୀବଂଶର ଈଶ୍ୱର ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କହିଲା— “ମୁଁ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ମୁଁ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ଧର୍ମ-ସେତୁର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ—ତେବେ ତୁମମାନଙ୍କର ଏଠାରେ କେଉଁ ଶକ୍ତି?”
Verse 51
नरस्तं प्रत्युवाचाथ आवाभ्यां शक्तिरूर्जिता न कश्चिच्छक्नुयाद् योद्धुं नरनारायणौ युधि
ତେବେ ନର ତାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା— “ଆମ ଶକ୍ତି ମହାବଳ। ଯୁଦ୍ଧରେ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ସହ କେହି ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ ନାହିଁ।”
Verse 52
दैत्येश्वरस्तस्तः क्रुद्धः प्रतिज्ञामारुरोह च यथा कथञ्चिज्जेष्यामि नरनारायणौ रणे
ତାପରେ ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲା— “ଯେପରି ହେଉ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଜିତିବି।”
Verse 53
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा दितीश्वरः स्थाप्य बलं वनान्ते वितत्य चापं गुणमाविकृष्य तलध्वनिं घोरतरं चकार
ଏହିପରି କହି ମହାତ୍ମା ଦିତୀବଂଶେଶ୍ୱର ବନାନ୍ତେ ନିଜ ସେନାକୁ ସ୍ଥାପନ କଲା; ପରେ ଧନୁଷ ଟାଣି ଜ୍ୟା ଆକର୍ଷି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଟଙ୍କାର ଧ୍ୱନି କଲା।
Verse 54
ततो नरस्त्वाजगवं हि चापमानम्य बाणान् सुबहुञ्शिताग्रान् मुमोच तानप्रतिमैः पृषत्कैश्चिच्छेद दैत्यस्तपनीयपुङ्खैः
ତାପରେ ନର ଆଜଗବ ଧନୁଷକୁ ନମାଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର ଅନେକ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା; କିନ୍ତୁ ଦୈତ୍ୟ ଅପ୍ରତିମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ପକ୍ଷଯୁକ୍ତ ଶରଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦ କରିଦେଲା।
Verse 55
छिन्नान् समीक्ष्याथ नरः पृषत्कान् दैत्येश्वरेणाप्रतिमेव संख्ये क्रुद्धः समानम्य महाधनुस्ततो मुमोच चान्यान् विविधान् पृषत्कान्
ତେବେ ସେଇ ଅପ୍ରତିମ ସଂଗ୍ରାମରେ ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶରଗୁଡ଼ିକ ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ନର କ୍ରୋଧିତ ହେଲା; ମହାଧନୁ ନମାଇ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଶର ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 56
एकं नरो द्वौ दितिजेश्वरश्च त्रीन् धर्मसूनुश्चतुरो दितीशः नरस्तु बाणान् प्रमुमोच पञ्च षड् द्रत्यनाथो निशितान् पृषत्कान्
ନର ଗୋଟିଏ ଶର ଛାଡ଼ିଲା; ଦିତିଜେଶ୍ୱର ଦୁଇ; ଧର୍ମସୁତ ତିନି; ଦିତୀଶ ଚାରି। ପରେ ନର ପାଞ୍ଚ ଶର ଛାଡ଼ିଲା ଏବଂ ଦୈତ୍ୟନାଥ ଛଅ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ନିକ୍ଷେପ କଲା।
Verse 57
सप्तर्षिमुख्यो द्विचतुश्च दैत्यो नरस्तु षट् त्रीणि च दैत्यमुख्ये षट्त्रीणि चैकं च दितीश्वरेण मुक्तानि बाणानि नराय विप्र
ହେ ବିପ୍ର, ସପ୍ତର୍ଷିମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶର ନିକ୍ଷେପ କଲେ; ଦୈତ୍ୟ ଦୁଇ ଓ ଚାରି; ନର ଦୈତ୍ୟମୁଖ୍ୟ ଉପରେ ଛଅ ଓ ତିନି ଶର ଛାଡ଼ିଲା। ଏବଂ ଦିତୀଶ୍ୱର ନର ଉପରେ ଛଅ, ତିନି ଓ ଗୋଟିଏ ଶର ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 58
एकं च षट् पञ्च नरेण मुक्तास्त्वष्टौ शराः सप्त च दानवेन षट् सप्त चाष्टौ नव षण्नरेण द्विसप्ततिं दैत्यपतिः ससर्ज्ज
ନର ଗୋଟିଏ, ଛଅ ଓ ପାଞ୍ଚ ଶର ଛାଡ଼ିଲା; ଦାନବ ଆଠ ଓ ସାତ ଶର ନିକ୍ଷେପ କଲା। ପରେ ନର ଛଅ, ସାତ, ଆଠ, ନଅ, ଛଅ ଶର ଛାଡ଼ିଲା; ଦୈତ୍ୟପତି ବହାତ୍ତର ଶର ବର୍ଷା କଲା।
Verse 59
शतं नरस्त्रीणि शतानि दैत्यः षड् धर्मपुत्रो दश दैत्यराजः ततो ऽप्यसंख्येयतरान् हि बाणान् मुमोचतुस्तौ सुभृशं हि कोपात्
ନର ଏକଶେ ତିନି ଶର ଛାଡ଼ିଲା; ଦୈତ୍ୟ ଶତଶତ ଶର ନିକ୍ଷେପ କଲା। ଧର୍ମପୁତ୍ର ଛଅ ଶର; ଦୈତ୍ୟରାଜ ଦଶ। ପରେ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଉଭୟେ ଆହୁରି ଅସଂଖ୍ୟ ଶର ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବର୍ଷା କଲେ।
Verse 60
ततो नरो बाणगणैरसख्यैरवास्तरद्भूमिमथो दिशः खम् स चापि दैत्यप्रवरः पृषत्कैश्चिच्छेद वेगात् तपनीयपुङ्खैः
ତେବେ ସେ ନର ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣଗୁଚ୍ଛରେ ପୃଥିବୀ, ଦିଗମାନ ଓ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା। ଦୈତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖୀ ତୀବ୍ର ଶରଦ୍ୱାରା ବେଗେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦି ପତିତ କଲା।
Verse 61
ततः पतत्त्रिभिर्वीरौ सुभृशं नरदानवौ युद्धे वरास्त्रैर्युध्येतां घोररूपैः परस्परम्
ତେବେ ବାଣବର୍ଷାର ମଧ୍ୟରେ ସେ ଦୁଇ ବୀର—ନର ଓ ଦାନବ—ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଭାବେ, ଭୟଙ୍କର ରୂପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରହାର କରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 62
ततस्तु दैत्येन वरास्त्रपाणिना चापे नियुक्तं तु पितामहास्त्रम् महेश्वरास्त्रं पुरुषोत्तमेव समं समाहत्य निपेततुस्तौ
ତେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଦୈତ୍ୟ ଧନୁଷରେ ପିତାମହାସ୍ତ୍ର (ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର) ସନ୍ଧାନ କଲା। କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମହେଶ୍ୱରାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସମଭାବେ ପ୍ରତିହତ କରିବାରୁ ଦୁଇଅସ୍ତ୍ର ଏକାସାଥି ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇ ପତିତ ହେଲା।
Verse 63
ब्रह्मस्त्रे तु प्रशमिते प्रह्लादः क्रोधमूर्छितः गदां प्रगृह्य तरसा प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲା। ସେ ଗଦା ଧରି ବଳପୂର୍ବକ ନିଜ ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଝାପି ପଡ଼ିଲା।
Verse 64
गदापाणिं समायान्तं दैत्यं नारायणस्तदा दृष्ट्वाथ पृष्ठतश्चक्रे नरं योद्धूमनाः स्वयम्
ତେବେ ଗଦାହସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ନାରାୟଣ ନରକୁ ନିଜ ପଛେ ରଖିଲେ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ମନସ୍କ ହୋଇ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
Verse 65
ततो दीतीशः सगदः समाद्रवत् सशार्ङ्गपाणिं तपसां निधानम् ख्यातं पुराणर्षिमुदारविक्रमं नारायणं नारद लोकपालम्
ତେବେ ଦିତୀବଂଶର ଅଧିପତି ଦୈତ୍ୟ, ଗଦା ହାତରେ ଧରି, ଶାର୍ଙ୍ଗପାଣି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ—ତପସ୍ୟାର ନିଧି, ପୁରାତନ ଋଷି ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ଉଦାର ପରାକ୍ରମୀ ନାରାୟଣଙ୍କୁ, ହେ ନାରଦ, ଲୋକପାଳଙ୍କୁ—ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଧାଇଲା।
Frequently Asked Questions
Prahlāda’s stotra identifies Nārāyaṇa as the all-encompassing supreme principle, subsuming major deities and cosmic functions (e.g., Brahmā, the three-eyed deity, Agni, Vāyu, Sūrya, Candra) within Viṣṇu’s being. This is a classic Purāṇic strategy of syncretic theology: it acknowledges the wider pantheon and their iconographic roles while asserting a unifying, non-competitive hierarchy in which devotion (bhakti) to Nārāyaṇa becomes the integrating axis.
Two pilgrimage geographies are explicitly named: Naimiṣāraṇya, where Prahlāda performs his morning rite (āhnika-kriyā), and Badarikāśrama, to which he proceeds for devotional encounter with Nara–Nārāyaṇa. While the chapter does not provide a full tīrtha-māhātmya catalogue, it uses these sites as topographical sanctification markers—linking ritual discipline (Naimiṣa) and ascetic-devotional attainment (Badarī) to the transformation of asura kingship into dharma-guided conduct.
Prahlāda moves from a vow-driven martial project (to defeat the ‘Dharmaja’ Sādhya) to the recognition that the divine cannot be conquered by force. Guided by Pītavāsā, he ‘wins’ through exclusive devotion, receives boons (eradication of bodily, mental, and verbal sin; steadfast Viṣṇu-oriented intellect), delegates sovereignty to Andhaka, and adopts a renunciatory-yogic stance—presenting bhakti and ethical governance as the mature resolution of asura-dharma.
Read Vamana Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.