Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 38

Devanagari script

विष्णुरुवाच । श्रांतोऽहं देवदेवेश मल्लयुद्धेन शंकर । तप्तोदकं कुरुष्वेह श्रमनाशाय सांप्रतम्

Transliteration

viṣṇuruvāca | śrāṃto'haṃ devadeveśa mallayuddhena śaṃkara | taptodakaṃ kuruṣveha śramanāśāya sāṃpratam

Translation

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ହେ ଦେବଦେବେଶ ଶଙ୍କର! ଏହି ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛି। ଏବେଇ ଏଠାରେ ମୋର ଶ୍ରମନାଶ ପାଇଁ ତପ୍ତ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କର।”

Word by Word

• विष्णुः: Viṣṇu
• विष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• श्रान्तः: tired
• श्रान्तः: Kartṛ-samānādhikaraṇa (Subject complement)
• Type: Adjective
• Root: श्रान्त (कृदन्त; श्रम् धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (अहम्-शब्दस्य)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• देवदेवेश: O lord of the gods
• देवदेवेश: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देव + देव + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (देवानां देवः तस्य ईशः)

• मल्लयुद्धेन: by wrestling/combat
• मल्लयुद्धेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मल्ल + युद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मल्लानां युद्धम्)

• शंकर: O Śaṅkara
• शंकर: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: शंकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• तप्तोदकम्: hot water
• तप्तोदकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तप्त + उदक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; कर्मधारयः (तप्तम् उदकम्)

• कुरुष्व: make/do
• कुरुष्व: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद; (कुरु + स्व = कुरुष्व)

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• श्रमनाशाय: for the removal of fatigue
• श्रमनाशाय: Sampradana/Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: श्रम + नाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (श्रमस्य नाशः)

• सांप्रतम्: now, at present
• सांप्रतम्: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: सांप्रतम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

Speaker

Viṣṇu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Taptodaka (implied forthcoming tīrtha within Prabhāsa)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu addresses Śaṅkara with respectful urgency, requesting hot water to remove fatigue; Rudra stands attentive, ready to act; the ground/terrain is subtly emphasized as the soon-to-be source of water.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Śaṅkara (Śiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The gods establish tīrthas for the welfare of beings; divine compassion expresses itself through sacred waters that relieve suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Taptodakuṇḍa (the hot-water sacred pool) within Prabhāsa Kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

The verse foreshadows snāna (bathing) in hot sacred water as a means to remove exhaustion and, by extension, impurity.