Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 10

Devanagari script

ईश्वर उवाच । एवमाभाषमाणेषु त्रिदिवेषु सुरेश्वरि । तत्तेजः पञ्चधाविष्टं व्याप्याशेषं जगत्त्रयम्

Transliteration

īśvara uvāca | evamābhāṣamāṇeṣu tridiveṣu sureśvari | tattejaḥ pañcadhāviṣṭaṃ vyāpyāśeṣaṃ jagattrayam

Translation

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—“ତ୍ରିଦିବରେ ଦେବଗଣ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ସେ ତେଜ ପଞ୍ଚଧା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଅବଶେଷ ବିନା ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ତ୍ରୟକୁ ବ୍ୟାପିଗଲା।”

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord)
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• एवम्: thus
• एवम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• आभाषमाणेषु: while (they) were speaking
• आभाषमाणेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: आ-भाष् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (Present active participle, शानच्), पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), बहुवचन; विशेषण-रूपेण

• त्रिदिवेषु: in the heavens
• त्रिदिवेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: त्रिदिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (त्रयाणां दिवानां = स्वर्गेषु)

• सुरेश्वरि: O queen/lady of the gods
• सुरेश्वरि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुरेश्वरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (सुराणाम् ईश्वरी)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; विशेषण (तेजः-विशेषण)

• तेजः: splendour, radiance
• तेजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• पञ्चधा: in five ways/into five parts
• पञ्चधा: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पञ्चधा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner)

• आविष्टम्: entered, pervaded (having entered)
• आविष्टम्: Kriya (Predicative/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: आ-विश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (Past passive participle, क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तेजः-समन्वय

• व्याप्य: having pervaded
• व्याप्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: वि-आप्/व्याप् (धातु) + ल्यप् (अव्ययकृदन्त)
• Form: अव्ययकृदन्त (Gerund/Absolutive, ल्यप्)

• अशेषम्: entire, without remainder
• अशेषम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अशेष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; जगत्त्रयम्-विशेषण

• जगत्त्रयम्: the three worlds
• जगत्त्रयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् + त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; समासः—द्विगु (त्रयाणि जगन्ति)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Pañca-Prabhāsa (within Prabhāsa-kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Purāṇic audience (and devas as immediate context)

Visual Art Cues

Scene: At the moment the devas speak, a single blazing radiance divides into five streams, spreading across the three worlds like five luminous rivers of light.

Characters & Entities

• Īśvara
• Tridiva
• Jagattraya
• Tejas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva’s power can manifest in measured forms to uphold cosmic balance while still pervading all existence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsakṣetra, connected to the fivefold localization of divine radiance (pañcaprabhāsa).

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it narrates a cosmological event underpinning the site’s sanctity.