Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 12

Devanagari script

ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् । जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि

Transliteration

tato vāyu vaśādbhraṣṭā bhittvā bhūmiṃ rasātalam | jagmuste kṣetramāsādya prabhāsaṃ varavarṇini

Translation

ତାପରେ ବାୟୁବେଗରେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ରସାତଳକୁ ଗଲେ; ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନି, ସେହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପ୍ରଭାସକୁ ଆସିଲେ।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रमवाचक (then)

• वायु-वशात्: due to the force/control of wind
• वायु-वशात्: Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + वश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (वायोः वशः; तस्मात्)

• भ्रष्टाः: fallen/deflected
• भ्रष्टाः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भ्रष्ट (कृदन्त; √भ्रंश्/भ्रश् (धातु), क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; भूतकृदन्त (PPP)

• भित्त्वा: having pierced
• भित्त्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √भिद् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund): ‘having split/pierced’

• भूमिम्: the earth
• भूमिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• रसातलम्: Rasātala (netherworld)
• रसातलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रसातल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• जग्मुः: went
• जग्मुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• ते: they
• ते: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• क्षेत्रम्: the sacred place/field
• क्षेत्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आसाद्य: having reached
• आसाद्य: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ-√सद् (धातु) (कृदन्त; ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund): ‘having reached/approached’

• प्रभासम्: Prabhāsa (holy place)
• प्रभासम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रभास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वर-वर्णिनि: O excellent-complexioned lady
• वर-वर्णिनि: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक) + वर्णिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; संबोधनार्थे (vocative sense) ‘O fair-complexioned one’

Speaker

Purāṇic narrator (addressing Devī/Varavarṇinī)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (with Rasātala-vivara vicinity)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devī/Varavarṇinī

Visual Art Cues

Scene: A fierce wind drives the falling mass; it strikes and splits the earth, opening a passage to Rasātala; then the trajectory bends toward the luminous sacred region of Prabhāsa.

Characters & Entities

• Prabhāsa
• Rasātala
• Vāyu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places are woven into cosmic geography; even the movements of hostile beings are redirected into the divine narrative of the kṣetra.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsakṣetra (Prabhāsa), presented as a decisive sacred destination within the story.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it identifies Prabhāsa as the kṣetra reached and introduces the pātāla connection.