Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 15

Devanagari script

मनोग्राह्यं परं धाम पुरुषाख्यं जगन्मयम् । हृत्पंकजसमासीनं तेजोरूपं निरिन्द्रियम्

Transliteration

manogrāhyaṃ paraṃ dhāma puruṣākhyaṃ jaganmayam | hṛtpaṃkajasamāsīnaṃ tejorūpaṃ nirindriyam

Translation

(ମୁଁ) ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ—ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଗ୍ରାହ୍ୟ, ପରମ ଧାମ, ‘ପୁରୁଷ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜଗତ୍‌ବ୍ୟାପୀ; ହୃଦୟ-ପଦ୍ମରେ ଆସୀନ, ତେଜୋମୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ।

Word by Word

• मनोग्राह्यम्: graspable by the mind
• मनोग्राह्यम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मनस् (प्रातिपदिक) + ग्राह्य (कृदन्त; √ग्रह्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (मनसा ग्राह्यम्)

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• धाम: abode; splendor
• धाम: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पुरुषाख्यम्: called ‘Puruṣa’
• पुरुषाख्यम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक) + आख्य (कृदन्त; √ख्या ‘to be called’)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (पुरुष इति आख्यं)

• जगन्मयम्: pervaded by the universe; consisting of the world
• जगन्मयम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जगत् (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (जगता मयम्)

• हृत्पंकजसमासीनम्: seated in the lotus of the heart
• हृत्पंकजसमासीनम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हृत् (प्रातिपदिक) + पंकज (प्रातिपदिक) + समासीन (कृदन्त; √आस् with सम्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; (हृत्पंकजे समासीनम्) सप्तमी-तत्पुरुषभावः

• तेजोरूपम्: of the form of light/splendor
• तेजोरूपम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• निरिन्द्रियम्: without senses; beyond the sense-organs
• निरिन्द्रियम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

Speaker

Romaharṣaṇa (continuing invocation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sage/narrator offers praṇāma to a formless luminous Puruṣa visualized as a radiant orb seated within a stylized heart-lotus; the universe subtly emanates from that light, while the coastal Prabhāsa landscape is hinted in the background.

Characters & Entities

• Puruṣa
• Heart-lotus (hṛtpaṅkaja)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True pilgrimage is completed inwardly: the Lord is realized as light in the heart, beyond sensory grasping.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsakṣetra remains the external setting; the verse emphasizes the inner ‘kṣetra’ of the heart.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; it suggests heart-centered contemplation of the luminous Puruṣa.