Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 14

Devanagari script

शून्यं बिंदुस्वरूपं तु ध्येयं ध्यानविवर्जितम् । अस्ति नास्तीति यं प्राहुः सुदूरे चान्तिके च यत्

Transliteration

śūnyaṃ biṃdusvarūpaṃ tu dhyeyaṃ dhyānavivarjitam | asti nāstīti yaṃ prāhuḥ sudūre cāntike ca yat

Translation

ମୁଁ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ—ଯାହା ଶୂନ୍ୟସଦୃଶ, ତଥାପି ବିନ୍ଦୁସ୍ୱରୂପ; ଧ୍ୟେୟ, କିନ୍ତୁ (ସାଧାରଣ) ଧ୍ୟାନରୁ ଅତୀତ; ଯାହାକୁ ‘ଅଛି’ ଓ ‘ନାହିଁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଅତି ଦୂରେ ମଧ୍ୟ, ଅତି ନିକଟେ ମଧ୍ୟ।

Word by Word

• शून्यम्: void; empty
• शून्यम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शून्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• बिंदुस्वरूपम्: of the nature of a point (bindu)
• बिंदुस्वरूपम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बिन्दु (प्रातिपदिक) + स्वरूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• तु: indeed; but
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic/contrastive particle)

• ध्येयम्: to be meditated upon
• ध्येयम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ध्यै (धातु) + य (कृदन्त; भाव्य/कर्तव्य)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भाव्यकृदन्त (to be meditated upon)

• ध्यानविवर्जितम्: devoid of (ordinary) meditation
• ध्यानविवर्जितम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ध्यान (प्रातिपदिक) + विवर्जित (कृदन्त; √वृज्/वर्ज् ‘to avoid’ with वि)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; ‘ध्यान’ इति षष्ठी-तत्पुरुषभावः (free from meditation)

• अस्ति: is; exists
• अस्ति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन

• नास्ति: is not; does not exist
• नास्ति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: न + √अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; निषेध (negation)

• इति: thus; ‘as’
• इति: Sambandha (Quotation marker/इति)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/वाक्यसमाप्तिसूचक (quotative particle)

• यम्: whom
• यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (अत्र परमात्मनि), द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• प्राहुः: they say; they have declared
• प्राहुः: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन

• सुदूरे: in the very far (away)
• सुदूरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सुदूर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; अव्ययीभाववत् प्रयोगः (locative adverbial)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• अन्तिके: in the near; close by
• अन्तिके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; अव्ययीभाववत् प्रयोगः

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• यत्: that which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धे (correlative ‘that which’)

Speaker

Romaharṣaṇa (continuing invocation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (topic)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sages

Visual Art Cues

Scene: Non-figurative sacred visualization: a dark, tranquil void (śūnya) with a single luminous point (bindu) radiating; simultaneously a distant horizon and a near heart-center glow; sages listening in awe.

Characters & Entities

• Bindu
• Supreme Reality (Brahman/Hari)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Highest Truth transcends conceptual categories; it is approached through reverent realization rather than mere mental constructs.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This is still the invocation; the site-context remains Prabhāsakṣetra, introduced through transcendent praise.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; it points to inner realization beyond formalistic meditation techniques.