Adhyaya 9

Verse 1

लोमश उवाच । एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम् । लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा

ଲୋମଶ କହିଲେ—ଏକଦା ଦେବରାଜ ସ୍ୱୟଂ ସଭାମଧ୍ୟରେ ଆସୀନ ଥିଲେ; ଦିକ୍ପାଳ, ଦେବଗଣ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ।

Verse 2

अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः । उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि

ସେ ଅପ୍ସରାଗଣରେ ସଂବୃତ ଥିଲେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅଗ୍ରେ ରହି ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ; ସିଦ୍ଧ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବିଜୟଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।

Verse 3

तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः । आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः

ତେବେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ, ଦେବରାଜଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୁରୁ—ମହାଭାଗ ବୃହସ୍ପତି—ରୁଦ୍ରଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 4

तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः । इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଦେବମାନେ ସହସା ପ୍ରଣାମ କଲେ; ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବାଚସ୍ପତି (ବୃହସ୍ପତି) ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଦେଖିଲେ।

Verse 5

नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम् । नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च

କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁର୍ମେଧା ଶିଷ୍ଟ ସ୍ୱାଗତବାକ୍ୟ କିଛିମଧ୍ୟ କହିଲା ନାହିଁ; ନ ଆହ୍ୱାନ କଲା, ନ ଆସନ ଦେଲା, ନ ଯଥୋଚିତ ବିଦାୟ ଦେଲା।

Verse 6

शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम् । तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः

ଶକ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରମତ୍ତ ଏବଂ ରାଜ୍ୟମଦରେ ଦୁର୍ମତିଗ୍ରସ୍ତ ବୋଲି ଜାଣି, କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ବୃହସ୍ପତି ତିରୋଧାନକୁ ଗଲେ।

Verse 7

गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः । यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः

ଦେବଗୁରୁ ଯାଇଗଲେ ପରେ ଦେବତାମାନେ ବିମନସ୍କ ହେଲେ; ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

Verse 8

गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान् । पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः

ଗନ୍ଧର୍ବ-ଗାନ ସମାପ୍ତ ହେବା ସହିତ ହରି (ଇନ୍ଦ୍ର) ସଚେତନ ହୋଇ, ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ସେ ମହାତପସ୍ବୀ କେଉଁଠି ଗଲେ?”

Verse 9

तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा । त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः

ସେହି କ୍ଷଣେ ନାରଦ ଦେବାଧିପ ଶକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରିଛ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 10

गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन । तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया

ହେ ବଲସୂଦନ! ଗୁରୁଙ୍କ ଅବଜ୍ଞା କରିବାରୁ ତୁମର ରାଜ୍ୟ ହାତଛାଡ଼ା ହୋଇଗଲା; ତେଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତାଙ୍କ କ୍ଷମା ଯାଚନା କର।

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः । आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः

ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ଶକ୍ର ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠିଲେ। ସମସ୍ତ ପରିଚାରକମାନେ ଘେରି ରହି, ବିଳମ୍ବ ନକରି ଶୀଘ୍ର ଗୁରୁଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ।

Verse 12

पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः । न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती

ପ୍ରଥମେ ତାରାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଶକ୍ର ପଚାରିଲେ— “ସେ ମହାତପସ୍ବୀ କେଉଁଠି ଗଲେ?” ତାରା ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ— “ମୁଁ ଜାଣେନି।”

Verse 13

तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत् । एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च

ତେବେ ଶକ୍ର ଚିନ୍ତାକୁଳ ହୋଇ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଶୁଭ ଓ ଅନିଷ୍ଟକର ଅଦ୍ଭୁତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଲା।

Verse 14

अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः । पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्

ସେହି ଅଶୁଭ ଅଦ୍ଭୁତ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ମହାତ୍ମା ଶକ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଲା। ପାତାଳରେ ଥିବା ବଳି ମଧ୍ୟ ଶକ୍ରଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଜାଣିଲା।

Verse 15

ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम् । तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह

ସେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ପାତାଳରୁ ଅମରାବତୀକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା। ତେବେ ଦେବମାନେ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

Verse 16

देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात् । संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः

ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ; ସେହି କ୍ଷଣେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ସେଇ ମୂଢ଼ ଦୁରାତ୍ମାର ଅଧିକାରରେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 17

नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः । शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्

ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ତାହା ନେଇ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ପାତାଳକୁ ଫେରିଗଲେ; ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ବିଜୟୀ ହେଲେ।

Verse 18

शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम् । देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा

ଶକ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀହୀନ ହେଲେ, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତ୍ୟାଗ କଲେ; କମଳନୟନା ଦେବୀ ଶ୍ରୀ ତାଙ୍କଠାରୁ ତିରୋଧାନ ହୋଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 19

ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः । एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि । नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः

ଐରାବତ ମହାଗଜ ଓ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱ—ଏପରି ଅନେକ ବହୁମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନ—ଲୋଭରେ ଅସାଧୁ ବୃତ୍ତି ଥିବା ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହସା ନେଇଗଲେ।

Verse 20

पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे । तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति

ସେଇ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ରତ୍ନମାନେ ତେବେ ସାଗରରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାହାଦେଖି ବିସ୍ମୟାବିଷ୍ଟ ବଳି ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 21

देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च । रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्

ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଆମେ ଅନେକ ରତ୍ନ-ଧନ ଆଣିଥିଲୁ; କିନ୍ତୁ ସେହି ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ସମୁଦ୍ରେ ପତିତ—ଏ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ!

Verse 22

बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम् । अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति । दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च

ବଲିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଉଶନା (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) କହିଲେ—‘ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବରାଜ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ। ଯେ ଵିଧିପୂର୍ବକ ଦୀକ୍ଷିତ, ତାହାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଭୋକ୍ତା ସେଇ।’

Verse 23

अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते

ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗକୁ କିଞ୍ଚିତ୍‌ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କିମ୍ବା ଭୋଗ କରିହେବ ନାହିଁ।

Verse 24

गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः । बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्

ଗୁରୁଙ୍କ ବଚନ ବୁଝି ବଲି ନିରବ ହେଲେ; ପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଯଥୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଇଲେ।

Verse 25

इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम् । विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्

ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପରମେଷ୍ଠି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟଭୟ ଆଦି ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଇଲେ।

Verse 26

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह

ଶକ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ପରମେଷ୍ଠୀ ତେବେ କହିଲେ।

Verse 27

संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः । आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्

ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି, ତୁମ ସହ ଶୀଘ୍ର, ଆରାଧନାର୍ଥେ ବିଷ୍ଣୁ—ସର୍ବେଶ୍ୱରେଶ୍ୱର—ଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉ।

Verse 28

तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च । प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः

‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି ଶକ୍ରାଦି ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି କ୍ଷୀରସାଗର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ବସି ସମସ୍ତେ ହରିଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 29

ब्रह्मोवाच । देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत । पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ, ସୁରାସୁରନମସ୍କୃତ! ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକସ୍ତୁତ, ଅବ୍ୟୟ, ଅନନ୍ତ ପରମାତ୍ମନ୍! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 30

यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते । ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव

ତୁମେ ଯଜ୍ଞ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ; ହେ ରମାପତେ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗ। ତେଣୁ ଆଜି, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, କୃପାକରି ଦେବମାନଙ୍କର ବରଦାତା ହୁଅ।

Verse 31

गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः । जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर

ଗୁରୁଙ୍କ ଅବଜ୍ଞାରୁ ଆଜି ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ ରାଜ୍ୟଚ୍ୟୁତ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ତାକୁ ଏହି ପତନରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच । दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम् । ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः । पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ଦୁଷ୍କର୍ମର ବିପାକରେ ସବୁ କିଛି ନଶିଯାଏ, ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ଯେମାନେ ପାପୀ, ଅତ୍ୟଧର୍ମହୀନ, କେବଳ ବିଷୟାସକ୍ତ ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୈବବ୍ୟବସ୍ଥାର ସତ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି।

Verse 33

अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम् । कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସେ ଯାହା କରିଛି ତାହାର ଫଳ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ର ଏହି କର୍ମରୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ସଙ୍କଟ ଆସିଛି।

Verse 34

विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा । भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ପୁରୁଷର କାଳ ବିପରୀତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଲୋକେ ପୂର୍ବତନ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତା କରନ୍ତି।

Verse 35

तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु । कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः

ସେହି କାରଣରୁ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ମୋର ବଚନ ପାଳନ କର। କାର୍ଯ୍ୟସାଧନ ହେତୁ ତୁମେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସମାଗମ ଓ ସନ୍ଧି କରିବାକୁ ପଡିବ।

Verse 36

एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान् । अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह

ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପରମବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ସୁତଳକୁ ଛାଡ଼ି ଅମରାବତୀକୁ ଗଲେ।

Verse 37

इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः । बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्

ଇନ୍ଦ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରସେନ କ୍ରୋଧେ ଭରିଗଲା; ସେନା ସହ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।

Verse 38

नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः । निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा

ତେବେ ନାରଦ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଓ ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଳିଙ୍କୁ, ସମୟୋଚିତ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ନାନା ବଚନରେ, ତାହାଙ୍କ ବଧରୁ ନିବାରିଲେ।

Verse 39

ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा । बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः

ସେଇ ଋଷିଙ୍କ ବଚନରେ ବଳି ତେବେ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କଲା; ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସେନା ସହ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 40

इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः । उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्

ଇନ୍ଦ୍ରସେନା ତାହାକୁ ଦେଖିଲା; ସେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା। ତେବେ ଦୈତ୍ୟରାଜ (ବଳି) ତ୍ୱରାସହ, ଯେନ ହସୁଥିବା ପରି, କହିଲା।

Verse 41

कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम् । तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्

ହେ ଶକ୍ର! ତୁମେ ଏଠାକୁ କେଉଁ କାରଣରେ ଆସିଛ? ସୁତଳ ପ୍ରତି ଯିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଇନ୍ଦ୍ର ହଳୁକ ହସ ସହ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 42

वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च । यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः

ଆମେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ବଂଶଜ; ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଆମେ ଯେପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି; ତେଣୁ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ନିଶ୍ଚୟ ନିରର୍ଥକ।

Verse 43

मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया । तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि । गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया

ଦୈବବଶରେ ତୁମେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ମୋର ରାଜ୍ୟ ନେଇଗଲ। ସେହିପରି, ଯତ୍ନରେ ସଂଗ୍ରହ କରା ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ କ୍ଷଣରେ ତୁମେ ଅପହରଣ କଲ।

Verse 44

तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता । विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति

ଏହିହେତୁ ବିବେକୀ ପୁରୁଷ ମନନ-ବିମର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ। ବିମର୍ଶରୁ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ, ଜ୍ଞାନରୁ ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 45

किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः । शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्

କିନ୍ତୁ ହାୟ! ମୋ କଥା କହିଲେ କ’ଣ ଲାଭ? ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କ’ଣ କରିବି ମୁଁ ଜାଣେନି। ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଶରଣ ମାଗି ମୁଁ ତୁମ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସିଛି।

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः । प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः

ଶକ୍ରଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ବାକ୍ୟବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ଦହାସ କରି ଶକ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 47

त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्

ହେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ଆସିଛ; କିନ୍ତୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ—ତାହା ମୁଁ ଜାଣେନି।

Verse 48

शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः । किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्

ସେହି କଥା ଶୁଣି ଶକ୍ରଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା। ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।

Verse 49

बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम् । धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्

ହେ ବଲି! କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟର ବିଚାର ତୁମେ ଜାଣ ନାହିଁ କି? ମହାନମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଏହି—ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା।

Verse 50

शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च । यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः

ଶରଣାଗତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରୋଗୀ ଓ ବୃଦ୍ଧ—ଏମାନଙ୍କୁ ଯେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମହନ୍ତା ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 51

शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ । संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः । एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्

‘ଶରଣାଗତ’ ଶବ୍ଦରେ ହିଁ ସେ ତୁମ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସିଛି। ସେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ନାରଦ ଏପରି କହିଲେ, ତେବେ ଦୈତ୍ୟପତି ବଲି ସ୍ୱୟଂ…

Verse 52

विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम् । शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम् । लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह

ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିରେ କାର୍ଯ୍ୟ-ଅକାର୍ଯ୍ୟ ବିଚାର କରି ସେ ମହା ସମ୍ମାନ ସହିତ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ପୂଜା-ସତ୍କାର କଲା। ଶକ୍ର ଲୋକପାଳ ଓ ଦେବଗଣ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 53

प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै । बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः

ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅନେକ ସଦ୍ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରତ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ବଲି ପାଇଁ ଭରସାର ଜାମିନ ହେଲା।

Verse 54

एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः । बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्

ଏଭଳି ସମୟ (ସନ୍ଧି) କରି, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ତତ୍ପର ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ବଲି ସହିତ ରହିଲେ; ମହାନ ବଲି ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର-ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 55

एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः । वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत् । संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः

ଏଭଳି ସୁତଳରେ ମଧ୍ୟ ବସିଥିବା ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କର ଅନେକ ବର୍ଷ କଟିଗଲା। ତେବେ ସେ ଗୋଟିଏ ଯୋଜନା କଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ସ୍ମରଣ କରି, ତାହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କରି।

Verse 56

एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्स्वयम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्

ଏକଦା ସଭାମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଆସୀନ ଥିଲେ। ନୀତିଜ୍ଞ ହୋଇ ସେ ହସିହସି ବଲିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 57

प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले । गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च

ହେ ବୀର ବଲି! ତୁମେ ଓ ଆମେ ମିଶି ଅନେକ ବସ୍ତୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା—ବହୁ ଗଜାଦି ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର ରତ୍ନ।

Verse 58

गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै । प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः

ସେଗୁଡ଼ିକ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଯାଇ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଗଲା। ତେଣୁ ତୁମ ସହିତ ମିଶି ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात् । तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये

ହେ ଦୈତ୍ୟ! ସେହି ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ହେଲେ, କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମଥନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः । उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्

ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବସଂହାରକ ବଲି ତୁରନ୍ତ ଶକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ମଥନ କେଉଁ ଉପାୟରେ ହେବ?”

Verse 61

तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना । उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्

ତେବେ ଆକାଶରେ ମେଘଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ଧ୍ୱନିତ ହେଲା— “ହେ ଦେବମାନେ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ, କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କର!”

Verse 62

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः

ତୁମମାନଙ୍କର ବଳବୃଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ହେବ— ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 63

मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्

ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡ କର, ବାସୁକିକୁ ରଜ୍ଜୁ କର। ପରେ ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସଂଯୁକ୍ତଭାବେ ମନ୍ଥନ କରନ୍ତୁ।

Verse 64

नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः । दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः

ସେଇ ଆକାଶସ୍ଥ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ଶୁଣି, ତେବେ ଅସୁରମାନେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ— ସମସ୍ତେ ଉଦ୍ୟତ ଓ ଦୃଢସଙ୍କଳ୍ପ ହୋଇ— ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲେ।

Verse 65

पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः । आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्

ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁର ପାତାଳରୁ ବାହାରି, ସମେତ ଭାବେ, ଅତୁଲ୍ୟ ମନ୍ଦର— ପର୍ବତୋତ୍ତମ— ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 66

दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः । उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्

କୋଟିସଂଖ୍ୟକ ଦୈତ୍ୟ ଏବଂ ସେହିପରି ଦେବଗଣ—ନିଶ୍ଚୟ—ହଠାତ୍ ସମୁଦ୍ୟୁକ୍ତ ହୋଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣପ୍ରଭାମୟ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 67

सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम् । अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्

ସେ ରତ୍ନଖଚିତ, ବୃତ୍ତାକାର, ଭାରୀ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭାମୟ ଥିଲା; ନାନାପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷମାନେ ନିଷେବିତ କରୁଥିଲେ।

Verse 68

चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः । नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्

ସେ ଚନ୍ଦନ ଓ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ ଓ ଚମ୍ପକ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ନାନା ମୃଗଗଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସିଂହ-ବ୍ୟାଘ୍ରମାନେ ନିଷେବନ କରୁଥିଲେ।

Verse 69

महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः

ସେଇ ମହାଶୈଳକୁ ଦେଖି, ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସମସ୍ତେ କରଯୋଡି, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ।

Verse 70

देवा ऊचुः । अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः । तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ଅଦ୍ରେ! ଆମେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଏଠାରେ ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଆସିଛୁ। ହେ ମହାଶୈଳ, ପରୋପକାରୀ, ଆମ କଥା ଶୁଣ।

Verse 71

एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः । उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः

ଦେବମାନେ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଏଭଳି କହିବାରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସେତେବେଳେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଯେନେ ସାକାର ହୋଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଚନ କହିଲା।

Verse 72

तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः । किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्

ସେହି ରୂପ ଧାରଣ କରି ସାକାର ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତ କହିଲା— “ତୁମେ ସମସ୍ତେ କେଉଁ କାରଣରେ ମୋ ସମୀପକୁ ଆସିଛ? ତାହା କୁହ।”

Verse 73

तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः । इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः

ତେବେ ବଳି ପ୍ରସଙ୍ଗଯୋଗ୍ୟ ବଚନ କହିଲା; ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତ୍ୱରାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସତ୍ୟ ଓ ସୌମ୍ୟ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 74

अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल । अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत

“ହେ ମନ୍ଦରାଚଳ! ଏହି କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆମ ସହ ରୁହ। ଅମୃତ ଉତ୍ପାଦନ ନିମିତ୍ତେ ତୁମେ ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡ ହେଉ, ହେ ସୁବ୍ରତ!”

Verse 75

तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये । ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः

“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ଭାବି, ଦେବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲା—ବିଶେଷତଃ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି।

Verse 76

छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा । गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये

ହେ ଦେବ! ତୁମ ଶତପର୍ବ ବଜ୍ରରେ ମୋର ଦୁଇ ପକ୍ଷ କଟାଗଲା; ତେବେ ତୁମମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ କିପରି ଯିବି?

Verse 77

तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम् । उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्

ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁର ମହାଚଳକୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ଅତୁଳ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଉପାଡ଼ି ନେଲେ।

Verse 78

क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन् । पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

କ୍ଷୀରାର୍ଣ୍ଣବକୁ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେ ପର୍ବତ ତୁରନ୍ତ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 79

केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन् । परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः

କେହି ଚାପି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; କେହି ଗଭୀର ମୂର୍ଛାରେ ପଡ଼ିଲେ। କେହି ନିନ୍ଦା-ପରିବାଦରେ ଲଗିଲେ, ଆଉ କେହି ଭୟଙ୍କର କ୍ଲେଶରେ ଡୁବିଗଲେ।

Verse 80

ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः । चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

ଏଭଳି ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟମ ଭଙ୍ଗ ହେଲା; ଅସୁର, ସୁର ଓ ଦାନବମାନେ ଚେତନାକୁ ଫେରିଲେ। ପରମ ବୋଧ ପାଇ ସେମାନେ ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 81

रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल । त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्

ହେ ମହାବିଷ୍ଣୁ, ଶରଣାଗତବତ୍ସଲ! ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର। ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ ହିଁ ବ୍ୟାପିଛ।

Verse 82

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः

ଦେବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେତେବେଳେ ହରି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ତୁରନ୍ତ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଆସୀନ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 83

लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात् । गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ

ଲୀଳାରେ ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ରଖିଲେ; ତାପରେ ସେ ଦେବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଲେ।

Verse 84

तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम् । नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ

ତାପରେ ସେ ଉଠି ସେହି ଦେବମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ତଟକୁ ନେଲେ; ସେ ବୃହତ୍ ପର୍ବତକୁ ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ କରି ପରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 85

तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह । वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्

ତେବେ ସମସ୍ତ ସୁରଗଣ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ବାସୁକିକୁ ନେଇ ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ସେହି ସମୟ-ସନ୍ଧି କଲେ।

Verse 86

मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च । कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्

ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥନଦଣ୍ଡ ଏବଂ ବାସୁକିକୁ ରଜ୍ଜୁ କରି, ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁର ଏକତ୍ର ହୋଇ ଶ୍ରୀକ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଥିଲେ।

Verse 87

क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम् । गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः । उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्

କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ ହେଉଥିବାବେଳେ ପର୍ବତଟି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରସାତଳକୁ ଡୁବିଗଲା। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରମାପତି ଭଗବାନ କୂର୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ତାହାକୁ ସତ୍ୱର ଉଦ୍ଧାର କଲେ; ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ପରି ଲାଗିଲା।

Verse 88

भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः । भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना

ତାପରେ ସୁର ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ପର୍ବତ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଲା; ଆଧାର ବିନା ତାହାର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଗୁରୁ ବିନା ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଘୂରିବା ପରି ଥିଲା।

Verse 89

परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च । दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्

ସେତେବେଳେ ପରମାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଆଧାର ହେଲେ; ନିଜ ଚାରି ଭୁଜାରେ ତାହାକୁ ଧରି, ସୁଖ ଓ କଲ୍ୟାଣଦାୟକ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଥିଲେ।

Verse 90

तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् । एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः

ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁର ଏକତ୍ର ହୋଇ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଥିଲେ; ବଳରେ ଏକୀଭୂତ ହୋଇ ସେମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ବଳବାନ ହେଲେ।

Verse 91

पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः । तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः । उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः

ମହାତ୍ମା କଚ୍ଛପଙ୍କ ପୃଷ୍ଠ, କଣ୍ଠ, ଉରୁ ଓ ଜାନୁ ଉପରେ ସେ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବଜ୍ରସାରମୟ ଓ ଦୃଢ—ଘଷିତ ହେଲା; ଉଭୟଙ୍କ ଘର୍ଷଣରୁ ହିଁ ସମୁଦ୍ରେ ବଡବାଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବିଲା।

Verse 92

हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि । ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः

ହଲାହଲ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ନାରଦ ତାହା ଅବଲୋକନ କଲେ; ତାପରେ ଅମିତ ଦ୍ୟୁତିମାନ ଦେବର୍ଷି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 93

न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः । प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम् । तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्

ଏବେ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସମୁଦ୍ରମଥନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହେ ଦେବମାନେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର; ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ କୃତ୍ୟରୁ ତୁମ ଉପରେ ଯେ ବିସ୍ମୃତି ଆସିଛି, ସେ ଦୂର ହେଉ।

Verse 94

तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च । परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः

ତେଣୁ, ହେ ଦେବମାନେ, ଶୀଘ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର—ସେ ଉଚ୍ଚରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ, ପରରୁ ମଧ୍ୟ ପର; ପରାତ୍ପର, ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ; ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଧ୍ୟେୟ, ନିଷ୍ପ୍ରପଞ୍ଚ ଓ ନିରାକାର।

Verse 95

ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः । अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः

କିନ୍ତୁ ସେ ଦେବମାନେ ମଥନରେ ଲାଗି ତ୍ୱରା କରୁଥିଲେ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥସାଧନରେ ମାତ୍ର ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ଆକାଂକ୍ଷାପରାୟଣ ହୋଇ ଜଡ ହେଇଗଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ।

Verse 96

उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन । ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्मुखाः

ବହୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କେବେ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷର ଗୁଚ୍ଛ, ସମସ୍ତେ ଶିବବିମୁଖ ଥିଲେ।

Verse 97

केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम् । अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्

କେବଳ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେମାନେ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ; ଏବଂ ଅତିମନ୍ଥନରୁ ସେହି ଦୁଗ୍ଧସମୁଦ୍ରରୁ ହଲାହଲ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 98

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः । अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् । ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्

ତ୍ରିଲୋକକୁ ଦହନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ଭୟଙ୍କର କାଳକୂଟ ବିଷ ଦେବଲୋକବାସୀଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା। ଉପରକୁ ଉଠି ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଗଲା, ସମଗ୍ର ଆକାଶମଣ୍ଡଳକୁ ପୂରିଦେଲା—ମନେ ହେଲା ସର୍ବଭୂତକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଆସିଛି।

Verse 99

दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन । तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः

ବଳପ୍ରଭାବରେ ହାତରେ ଧରା ସେଇ ବିଶାଳ ସର୍ପରାଜକୁ ପର୍ବତ ସହିତ ଦେଖି, ସେମାନେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ; ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହ ପଳାଇଲେ।

Verse 100

तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति । दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्

ସେହିପରି ଭୃଗୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ଋଷି ଶତଶଃ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ତେଣୁ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି ତାହାର ପରିଣାମ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା।

Verse 101

सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम् । वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः । देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः

ଭୃଗୁଙ୍କ ଦୃଢ଼ ପ୍ରେରଣାରେ ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବେଦବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କାଳକୂଟ ବିଷକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଶମନ କଲେ। ହେ ଦେବମାନେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହୁଛି।

Verse 102

भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः । सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

ଭୃଗୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କାଳକୂଟ ବିଷରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେମାନେ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

Verse 103

तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम् । दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान् । तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଭୟଙ୍କର ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିତ କାଳକୂଟକୁ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ କର୍ମବିବେକହୀନ ସେହି ଦେବ-ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଶାପ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, କିନ୍ତୁ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ନିବାରିଲେ।

Verse 104

ब्रह्मोवाच । अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः । ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଦେବମାନେ, କେଉଁ ଅକାର୍ଯ୍ୟ କରାଗଲା ଯେ ଏହି କ୍ଷୋଭ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା? ଏହି ବିକ୍ଷୋଭ ଆଜି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ହୋଇଛି; ମୋ କଥା ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 105

ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा । नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ

ତାପରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ, ଏବଂ ବେଦ-ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ—ନାନା ଆଗମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ—କାଳକୂଟର ଭୟରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 106

ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम् । अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्

ତେବେ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଦେବମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ—“ଅବିଦ୍ୟା ଓ କାମରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ, ଏବଂ କାହାକୁ ଆମ ଶଙ୍କର (ରକ୍ଷକ) କରିବୁ?”

Verse 107

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः । वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, କାଳକୂଟର ଭୟରେ ପୀଡିତ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ତ୍ୱରାସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ।

Verse 108

ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम् । वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଋଷିଗଣ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବାସୁରଗଣ—ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ, ପୁରାଣପୁରୁଷ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଈଶ, ଅଧୋକ୍ଷଜ ମାଧବ—ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

Verse 109

तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात् । दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै

ସେତେବେଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଓ ପ୍ରବଳ କାଳକୂଟ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇ ଆସିଲା; ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ପରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇଦେଲା।

Verse 110

कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः । पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः

କାଳକୂଟାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ସହିତ ସତ୍ୱର ତମାଳବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମଛବି ଧାରଣ କଲେ।

Verse 111

वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम् । जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्

ବୈକୁଣ୍ଠ ମଧ୍ୟ ଗାଢ଼ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରୁ ଆବୃତ ହେଲା। ତେବେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜଳ-କଲ୍ମଷରେ, ମଲିନ ଉତ୍ତାଳ ଜଳ ପରି, ଆଚ୍ଛାଦିତ ହେଲେ।

Verse 112

अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह । भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्

ଅଷ୍ଟ ଆବରଣରେ ଆବୃତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ, ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଜଳ-କଲ୍ମଷ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମୀଭୂତ କରାଗଲା।

Verse 113

नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा । नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च । शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्

ତେବେ ନ ଭୂମି ଥିଲା, ନ ଜଳ, ନ ଅଗ୍ନି, ନ ବାୟୁ, ନ ଆକାଶ; ନ ଅହଂକାର, ନ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ନ ମୂଳ ଅବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା। ଶିବଙ୍କ କୋପରୁ ସେତେବେଳେ ଜଗତ୍ ଭସ୍ମର ଉଥଳପାଥଳରେ ପରିଣତ ହେଲା।