Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 44

Devanagari script

मुख्यत्वं सर्वतीर्थानामर्घं चापि पितामहात् । किंतु नात्मगुणा वाच्याः सतामेतत्सदा व्रतम् । परोक्षेपि स्वप्रशंसा ब्रह्माणमपि चालयेत्

Transliteration

mukhyatvaṃ sarvatīrthānāmarghaṃ cāpi pitāmahāt | kiṃtu nātmaguṇā vācyāḥ satāmetatsadā vratam | parokṣepi svapraśaṃsā brahmāṇamapi cālayet

Translation

ଏହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ-ସମ୍ମାନ ପାଇଛି; ତଥାପି ନିଜ ଗୁଣ ନିଜେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହା ସତ୍ଜନଙ୍କ ନିତ୍ୟବ୍ରତ। ପରୋକ୍ଷ ସ୍ୱପ୍ରଶଂସା ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେ।

Word by Word

• मुख्यत्वम्: pre-eminence
• मुख्यत्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मुख्यत्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सर्वतीर्थानाम्: of all pilgrimage-places
• सर्वतीर्थानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारयः (all + tīrthas)

• अर्घम्: value/honor
• अर्घम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अर्घ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपात (conjunction)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• पितामहात्: from Pitāmaha (Brahmā)
• पितामहात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन

• किंतु: but
• किंतु: Sambandha (Contrast/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: किंतु (अव्यय)
• Form: व्यतिरेकबोधक-अव्यय (adversative conjunction: 'but')

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negation)

• आत्मगुणाः: one's own merits
• आत्मगुणाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (one's own qualities)

• वाच्याः: should be spoken (of)
• वाच्याः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: कृदन्त (gerundive/णीयत् or यत् sense: 'to be spoken'), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विधेय (predicative)

• सताम्: of the good/virtuous
• सताम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject complement/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सदा: always
• सदा: Sambandha (Temporal/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• व्रतम्: vow/principle
• व्रतम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• परोक्षे: in absence/behind one's back
• परोक्षे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: परोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle: 'even')

• स्वप्रशंसा: self-praise
• स्वप्रशंसा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + प्रशंसा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (praise of oneself)

• ब्रह्माणम्: Brahmā
• ब्रह्माणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन्/ब्रह्मा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• चालयेत्: might shake/disturb
• चालयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चल् (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (Optative/Potential), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

Speaker

Dharma (personified)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: महीसागर-संगम

Type: sangam

Visual Art Cues

Scene: धर्म-उपदेश का दृश्य: एक महात्मा/धर्म-देवता विनय का नियम बताता है; पीछे संगम-तीर्थ का वैभव; ब्रह्मा का सूक्ष्म संकेत (कमलासन/हंस/वेद) ‘अहंकार-चंचलता’ के रूपक रूप में।

Characters & Entities

• Brahmā (Pitāmaha)
• Dharma
• Guha (contextual addressee)
• Tīrthas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True holiness is paired with humility; saints keep a vow of not advertising their own greatness, even when it is real.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The same premier tīrtha/saṅgama under discussion in this adhyāya—described as foremost among pilgrimage places and honored by Brahmā.

What ritualistic prescription is mentioned?

A moral-vrata is prescribed: refrain from speaking of one’s own virtues (avoid sva-praśaṁsā).