Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 47

Devanagari script

अधीत्याध्ययनार्थं स द्वित्रैर्मित्रैः समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्

Transliteration

adhītyādhyayanārthaṃ sa dvitrairmitraiḥ samaṃ yayau | ekaputreti tanmātā pratārayati dīkṣitam

Translation

ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟୟନ ସମାପ୍ତ କରି ସେ ଅଧିକ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଦୁଇ-ତିନି ମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କଲା। କିନ୍ତୁ ‘ଏହି ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର’ ଭାବି ତାହାର ମା ଦୀକ୍ଷିତକୁ ଲାଡ଼େ ଭୁଲାଇ ଓ ଢାକି ରଖୁଥିଲା।

Word by Word

• अधीत्य: having studied
• अधीत्य: Kriya (पूर्वक्रिया/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: अधि-इ (धातु)
• Form: क्त्वान्त (अव्ययभावे), पूर्वकालिक क्रिया; धातु: अधि+इ (अध्ययनम् कृत्वा)

• अध्ययनार्थम्: for the purpose of study
• अध्ययनार्थम्: Kriya-visheshana (प्रयोजन/हेतु)
• Type: Noun
• Root: अध्ययन (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (अध्ययनस्य अर्थः)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम

• द्वित्रैः: with two or three
• द्वित्रैः: Visheshana (मित्रैः)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; समासः इतरेतर-द्वन्द्वः (द्वौ च त्रयश्च)

• मित्रैः: friends
• मित्रैः: Sahakaraka (सह/सहयोगी)
• Type: Noun
• Root: मित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन

• समम्: together
• समम्: Kriya-visheshana (सहभाव)
• Type: Indeclinable
• Root: सम (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; उपसर्गार्थक/क्रियाविशेषण (सह/समानम्)

• ययौ: went
• ययौ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लिट् (परोक्शभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• एकपुत्रा: (she who is) having one son
• एकपुत्रा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एक (संख्या-प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (एकः पुत्रः यस्याः सा)

• इति: thus
• इति: Vacana-paryavasana (इत्यर्थ-चिह्न)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इति-शब्दः (उद्धरण/निश्चयार्थक)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (माता)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम, (माता इत्यस्य विशेषणम्)

• माता: mother
• माता: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• प्रतारयति: deceives
• प्रतारयति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-तॄ (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान/Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• दीक्षितम्: the initiated boy (Dīkṣita)
• दीक्षितम्: Karman (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दीक्षित (प्रातिपदिक; √दिक्ष्/दिक्ष् + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषणवत् संज्ञा

Speaker

Skanda (deduced for Kāśīkhaṇḍa context) narrating to Agastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A young student setting out with a few companions for further study while his anxious mother, clinging to him as her only son, persuades and shields him; domestic threshold scene with undertone of impending moral conflict.

Characters & Entities

• Dīkṣita
• mother

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Over-attachment can distort dharma; affection must be guided by truth and right conduct.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader context is Kāśī (Vārāṇasī) in the Kāśīkhaṇḍa, though this verse itself is a moral narrative passage rather than a direct tīrtha-glorification.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse frames a life-stage of study (adhyayana) as a dharmic pursuit.