Mantra 67
Rishi: Received RV-derived Indra hymn material (traditional attribution not operational in VS rubric)
Devata: Indra (with Dyāvā-Pṛthivī imagery)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
अनु॑ ते॒ शुष्मं॑ तु॒रय॑न्तमीयतुः क्षो॒णी शिशुं॒ न मा॒तरा॑ । विश्वा॑स्ते॒ स्पृध॑ः श्नथयन्त म॒न्यवे॑ वृ॒त्रं यदि॑न्द्र॒ तूर्व॑सि ॥
Transliteration
ánu te śúṣmaṃ turáyantam īyatuḥ kṣóṇī śíśuṃ na mā́tarā | víśvās te spṛ́dhaḥ śnathayanta mányave vṛtráṃ yád indra tū́rvasi ||
Translation
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର! ତୋର ପ୍ରେରଣାଦାୟକ ଶୁଷ୍ମକୁ ଅନୁସରି ଦୁଇ ବିଶାଳ ମାତା—ପୃଥିବୀ ଓ ଦ୍ୟୌ—ଶିଶୁକୁ ଅନୁସରୁଥିବା ଦୁଇ ମାତା ପରି ଆଗେଇ ଯାଆନ୍ତି। ତୋର ମନ୍ୟୁ (କ୍ରୋଧ) ପାଇଁ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁ ଵୃତ୍ରକୁ ଜୟ କରୁଛୁ, ହେ ତୂର୍ୱଶି-ବିଜୟୀ।
Padapatha (Word Analysis)
अनु । ते । शुष्मम् । तुरयन्तम् । ईयतुः । क्षोणी । शिशुम् । न । मातरा । विश्वाः । ते । स्पृधः । श्नथयन्त । मन्यवे । वृत्रम् । यत् । इन्द्र । तूर्वसि ।
Word by Word
अनुafter, along, following
अनु:
—
TypeIndeclinable
Rootअनु
तेof you, your
ते:
सम्बन्ध (genitive)
TypePronoun
Rootत्वद्
शुष्मम्might, vigor
शुष्मम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशुष्म
तुरयन्तम्hastening, impelling
तुरयन्तम्:
विशेषण (of शुष्मम्) / कर्म
TypeParticiple (Adjectival)
Rootतुरयत् (from √तुर्/तूर् ‘to hasten, impel’)
ईयतुःthe two went/followed
ईयतुः:
क्रिया
TypeVerb
Root√इ (इय्) ‘to go’
क्षोणीthe two earths/regions
क्षोणी:
कर्तृ
TypeNoun
Rootक्षोणी
शिशुम्a child, infant
शिशुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशिशु
नlike, as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
मातरौtwo mothers
मातरौ:
कर्तृ (apposition to क्षोणी)
TypeNoun
Rootमातृ
विश्वाःall
विश्वाः:
कर्तृ
TypeAdjective (used substantively) / Pronoun-like adj.
Rootविश्व
तेyour
ते:
सम्बन्ध (genitive)
TypePronoun
Rootत्वद्
स्पृधःrivalries, hostilities
स्पृधः:
कर्तृ (of श्नथयन्त)
TypeNoun
Rootस्पृध्
श्नथयन्तthey crush, shatter
श्नथयन्त:
क्रिया
TypeVerb
Root√श्नथ् (श्नथयति) ‘to crush, shatter’
मन्यवेfor (your) wrath/ardor
मन्यवे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootमन्यु
वृत्रम्Vṛtra (the obstructor)
वृत्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवृत्र
यदिwhen/if
यदि:
—
TypeIndeclinable
Rootयदि
इन्द्रO Indra
इन्द्र:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootइन्द्र
तूर्वसिyou overcome / you are victorious
तूर्वसि:
क्रिया
TypeVerb
Root√तुर्/तूर् (तूर्वति/तूर्वसि) ‘to overcome, be victorious; to hasten’
Entities Mentioned
I
IndraD
Dyāvā-Pṛthivī (Heaven and Earth)V
VṛtraRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes