Shukla Yajur Veda — Adhyaya 33, Mantra 66
Rishi: Received RV-derived Indra-mantra; r̥ṣi not separately operationalized in VS ritual rubrics
Devata: Indra
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
त्वमि॑न्द्र॒ प्रतू॑र्तिष्व॒भि विश्वा॑ असि॒ स्पृध॑ः । अ॒श॒स्ति॒हा ज॑नि॒ता वि॑श्व॒तूर॑सि॒ त्वं तू॑र्य तरुष्य॒तः ॥
Transliteration
tvám indra pratū́rtiṣv abhí víśvā asi spṛ́dhaḥ | aśastihā́ janitā́ viśvatū́r asi tváṃ tū́rya taruṣyató ||
Translation
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର! ପ୍ରତୂର୍ତିଷୁ (ଆକ୍ରମଣ/ଅଗ୍ରସରଣର ସମୟରେ) ତୁମେ ସମସ୍ତ ସ୍ପୃଧଃ (ସ୍ପର୍ଧା/ବୈର)ଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଛ। ତୁମେ ଅଶସ୍ତିହା (ନିନ୍ଦା-ନାଶକ), ଜନିତା (ଉତ୍ପାଦକ/ପ୍ରେରକ), ବିଶ୍ୱତୂର (ସର୍ବବିଜୟୀ); ହେ ତୂର୍ୟ! ଯେ ଜିତିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ (ତରୁଷ୍ୟତଃ), ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ବିଜୟଦାତା।
Padapatha (Word Analysis)
त्वम् । इन्द्र । प्र-तूर्तिषु । अभि । विश्वाः । असि । स्पृधः । अशस्ति-हा । जनिता । विश्व-तूर् । असि । त्वम् । तूर्यः । तरुष्यतः ।
Word by Word
त्वम्you
त्वम्:
कर्तृ
TypeNoun (Pronoun)
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इन्द्रO Indra
इन्द्र:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
प्रतूर्तिषुin/among the onsets/assaults (contests)
प्रतूर्तिषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootप्रतूर्ति (प्रातिपदिक)
अभिtowards, against, over
अभि:
—
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
विश्वाःall
विश्वाः:
कर्म (स्पृधः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootविश्व (सर्व/समस्त; प्रातिपदिक)
असिyou are
असि:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
स्पृधःrivalries, contests, hostilities
स्पृधः:
कर्म (अभि इत्यनेन सह: ‘अभि स्पृधः’)
TypeNoun
Rootस्पृध् (प्रातिपदिक; ‘स्पर्धा/प्रतिस्पर्धा’)
अशस्तिहाslayer of reproach/ill-fame
अशस्तिहा:
कर्तृ (त्वम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective (Agent noun)
Rootअशस्ति-हन् (कृदन्त-प्रातिपदिक; हन् धातोः)
जनिताbegetter, producer
जनिता:
कर्तृ (त्वम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeNoun (Agent)
Rootजन् (कृदन्त-प्रातिपदिक; तृच्)
विश्वतूरःovercoming all, all-conquering
विश्वतूरः:
कर्तृ (त्वम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootविश्व-तूर (प्रातिपदिक; ‘सर्वान् तूरयति/अतिक्रामति’)
असिyou are
असि:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
त्वम्you
त्वम्:
कर्तृ
TypeNoun (Pronoun)
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तूर्यO impetuous/overpowering one
तूर्य:
सम्बोधन
TypeAdjective
Rootतूर्य (प्रातिपदिक; ‘तूर’ से)
तरुष्यतःof the striving/impetuous (one)
तरुष्यतः:
सम्बन्ध (तूर्य इत्यस्य: ‘of the striving/impetuous one’)
TypeAdjective (Participle)
Rootतरुष्यत् (वर्तमान-कृदन्त; तृष्/तृष्य्/तरुष्-भावार्थ; प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes