Shukla Yajur Veda — Adhyaya 23, Mantra 52
Rishi: Anukta (ritual-corpus attribution)
Devata: Puruṣa / Prajāpati
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
प॒ञ्चस्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आ वि॑वेश॒ तान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अर्पि॑तानि । ए॒तत्त्वात्र॑ प्रतिमन्वा॒नो अ॑स्मि॒ न मा॒यया॑ भव॒स्युत्त॑रो॒ मत्
Transliteration
páñcasv antáḥ púruṣa ā vivéśa tā́ny antáḥ púruṣe arpítāni | etát tvā́tra prátimanvānó asmi ná māyáyā bhavasy úttaro mát
Translation
ପାଞ୍ଚର ଭିତରେ ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପୁରୁଷରେ ହିଁ ଅର୍ପିତ (ଦୃଢ଼) ଅଛି। ଏଭଳି ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତିମନ୍ୱାନ ହୋଇ ଚିହ୍ନୁଛି; ମାୟା (ଛଳ) ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋଠାରୁ ଉତ୍ତର (ଉଚ୍ଚ) ହେବ ନାହିଁ।
Padapatha (Word Analysis)
पञ्चसु । अन्तः । पुरुषः । आ । विवेश । तानि । अन्तः । पुरुषे । अर्पितानि । एतत् । त्वा । अत्र । प्रतिमन्वानः । अस्मि । न । मायया । भवसि । उत्तरः । मत्
Word by Word
पञ्चfive
पञ्च:
विशेषण (कर्तृसम्बन्धे)
TypeAdjective
Rootपञ्चन् (संख्याशब्द)
स्वन्तःthe ‘svantas’ (five inner/own ones; a set of five)
स्वन्तः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootस्वन्त (प्रातिपदिक; ‘स्व’ + अन्त)
पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
आtowards; into
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग)
विवेशentered
विवेश:
क्रिया
TypeVerb
Root√विश् (विशँ प्रवेशने) + वि- (उपसर्ग)
तानिthose (things)
तानि:
कर्म (अर्पितानि इत्यत्र) / अनुवृत्त-सम्बन्धः
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
अन्तःwithin
अन्तः:
अधिकारण (स्थान)
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय)
पुरुषेin the Person
पुरुषे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
अर्पितानिare placed/assigned
अर्पितानि:
क्रिया (वाक्ये विधेयभावः)
TypeVerb
Root√अर्प्/अर्पय् (अर्पणे) → अर्पित (कृदन्त)
एतत्this
एतत्:
कर्म/विषय
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम)
त्वाyou
त्वा:
कर्म (प्रतिमन्वानः इत्यत्र)
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम)
अत्रhere
अत्र:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
प्रतिमन्वानःreflecting upon; considering
प्रतिमन्वानः:
कर्तृ (अस्मि इत्यस्य)
TypeVerb
Rootप्रति + √मन् (मनँ ज्ञाने/मनने) → मन्वान (शानच्-प्रत्यय)
अस्मिI am
अस्मि:
क्रिया
TypeVerb
Root√अस् (असँ भुवि)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निषेध)
माययाby illusion; by māyā
मायया:
करण
TypeNoun
Rootमाया (प्रातिपदिक)
भवसिyou become/are
भवसि:
क्रिया
TypeVerb
Root√भू (भू सत्तायाम्)
उत्तरोhigher; superior
उत्तरो:
विधेय-विशेषण
TypeAdjective
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
मत्than me; from me
मत्:
अपादान
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम) → मत् (पञ्चमी-रूप, वैदिक)
Entities Mentioned
P
PuruṣaP
PrajāpatiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes