युद्धप्रसङ्गः—देवगणयुद्धे शिवविष्णुसंयोगः / Battle Episode—Śiva–Viṣṇu Convergence in the Devas’ Conflict

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशानो भक्तानुग्रहकारकः । त्वद्वाचा युदकामोभूत्तेन बालेन नारद

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହକାରୀ ମହେଶାନ, ହେ ନାରଦ, ତୁମ ବଚନ ଓ ସେଇ ବାଳକ ହେତୁ ଯୁଦ୍ଧକାମୀ ହେଲେ।

Verse 2

विष्णुमाहूय संमंत्र्य बलेन महता युतः । सामरस्सम्मुखस्तस्याप्यभूद्देवस्त्रिलोचनः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଡାକି ତାଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ମହାବଳଯୁକ୍ତ ସାମର ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା; ଏବଂ ତାହାର ସାମ୍ନାରେ ତ୍ରିଲୋଚନ ଦେବ (ଶିବ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 3

देवाश्च युयुधुस्तेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । महाबला महोत्साहाश्शिवसद्दृष्टिलोकिताः

ଶିବଙ୍କ ପଦାମ୍ବୁଜ ସ୍ମରଣ କରି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେମାନେ ମହାବଳୀ ଓ ମହୋତ୍ସାହୀ ଥିଲେ, ଶିବଙ୍କ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆଲୋକିତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ହେଲେ।

Verse 4

युयुधेऽथ हरिस्तेन महाबलपराक्रमः । महादेव्यायुधो वीरः प्रवणः शिवरूपकः

ତାପରେ ମହାବଳ-ପରାକ୍ରମୀ ହରି ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ମହାଦେବୀଙ୍କ ଆୟୁଧରେ ସଜ୍ଜିତ ସେ ବୀର ଶିବସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶିବଭକ୍ତିରେ ପ୍ରବଣ ଥିଲେ।

Verse 5

यष्ट्या गणाधिपस्सोथ जघानामरपुङ्गवान् । हरिं च सहसा वीरश्शक्तिदत्तमहाबलः

ତେବେ ଶକ୍ତିଦତ୍ତ ମହାବଳଶାଳୀ ବୀର ଗଣାଧିପତି ନିଜ ଯଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପାତ କଲେ; ଏବଂ ସହସା ଆକ୍ରମଣରେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କଲେ।

Verse 6

सर्वेऽमरगणास्तत्र विकुंठितबला मुने । अभूवन् विष्णुना तेन हता यष्ट्या पराङ्मुखाः

ହେ ମୁନେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କର ବଳ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା; ସେଇ ଯଷ୍ଟିର ଆଘାତରେ ଆହତ ହୋଇ ସେମାନେ ପରାଙ୍ମୁଖ ହୋଇ ପଳାଇଲେ।

Verse 7

शिवोपि सह सैन्येन युद्धं कृत्वा चिरं मुने । विकरालं च तं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः

ହେ ମୁନେ, ଶିବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସେନା ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ସେଇ ବିକରାଳକୁ ଦେଖି ପରମ ବିସ୍ମୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 8

छलेनैव च हंतव्यो नान्यथा हन्यते पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय सैन्यमध्ये व्यवस्थितः

ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଛଳନା ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରାଯିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ। ଏହି ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ସେ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 9

शिवे दृष्टे तदा देवे निर्गुणे गुणरूपिणि । विष्णौ चैवाथ संग्रामे आयाते सर्वदेवताः

ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସଗୁଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖାଗଲା, ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 10

गणाश्चैव महेशस्य महाहर्षं तदा ययुः । सर्वे परस्परं प्रीत्या मिलित्वा चक्रुरुत्सवम्

ସେତେବେଳେ ମହେଶଙ୍କ ଗଣମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ପ୍ରେମରେ ମିଳିତ ହୋଇ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କଲେ।

Verse 11

अथ शक्तिसुतो वीरो वीरगत्या स्वयष्टितः । प्रथम पूजयामास विष्णुं सर्वसुखावहम्

ତା’ପରେ ଶକ୍ତିଙ୍କ ବୀର ପୁତ୍ର, ବୀର ଭାବରେ ସ୍ଥିର ରହି ନିଜର ଶୃଙ୍ଖଳିତ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ସୁଖ ପ୍ରଦାନକାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 12

अहं च मोहयिष्यामि हन्यतां च त्वया विभो । छलं विना न वध्योऽयं तामसोयं दुरासदः

"ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବି; ତା’ପରେ ହେ ବିଭୋ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ଛଳନା ବିନା ଏହାଙ୍କୁ ମରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ—ଏହା ତାମସିକ ପ୍ରକୃତିର ଏବଂ ଏହାଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା କଷ୍ଟକର।"

Verse 13

इति कृत्वा मतिं तत्र सुसंमंत्र्य च शंभुना । आज्ञां प्राप्याऽभवच्छैवी विष्णुर्मोहपरायणः

ଏହିପରି ସେଠାରେ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସହ ସୁପରାମର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ବିଷ୍ଣୁ ଶୈବ ଭାବ ଧାରଣ କଲେ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପାନୁସାରେ ମୋହକାର୍ଯ୍ୟରେ ତତ୍ପର ହେଲେ।

Verse 14

शक्तिद्वयं तथा लीनं हरिं दृष्ट्वा तथाविधम् । दत्त्वा शक्तिबलं तस्मै गणेशायाभवन्मुने

ହେ ମୁନି! ହରିଙ୍କୁ ସେହିପରି ଦୁଇ ଶକ୍ତିରେ ଲୀନ ଦେଖି, ସେ ଶକ୍ତିର ବଳ ଗଣେଶଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ; ତାହାରେ ଗଣେଶ ବଳବାନ ହେଲେ।

Verse 15

शक्तिद्वयेऽथ संलीने यत्र विष्णुः स्थितस्स्वयम् । परिघं क्षिप्तवांस्तत्र गणेशो बलवत्तरः

ସେଇ ଦୁଇ ଶକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଏକତ୍ର ଲୀନ ହେଲା—ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—ସେଠି ଅଧିକ ବଳବାନ ଗଣେଶ ପରିଘ (ଲୋହ ଗଦା) ଛାଡ଼ିଲେ।

Verse 16

इति श्रीशिवपुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशयुद्धगणेशशिरश्छेदन वर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଚତୁର୍ଥ କୁମାରଖଣ୍ଡରେ “ଗଣେଶଯୁଦ୍ଧ ଓ ଗଣେଶଶିରଶ୍ଛେଦନ ବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ଷୋଡଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 17

एकतस्तन्मुखं दृष्ट्वा शंकरोप्याजगाम ह । स्वत्रिशूलं समादाय सुक्रुद्धो युद्धकाम्यया

ସେଇ ମୁହଁକୁ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦେଖି ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଆଗେଇଲେ। ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧେଚ୍ଛାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।

Verse 18

स ददर्शागतं शंभुं शूलह्स्तं महेश्वरम् । हंतुकामं निजं वीरश्शिवापुत्रो महाबलः

ତେବେ ମହାବଳୀ ବୀର—ଶିବାପୁତ୍ର—ଶୂଳହସ୍ତ ମହେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁ ନିଜକୁ ହନନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲା।

Verse 19

शक्त्या जघान तं हस्ते स्मृत्वा मातृपदांबुजम् । स गणशो महावीरश्शिवशक्तिप्रवर्द्धितः

ମାତୃପଦାମ୍ବୁଜ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ନିଜ ହସ୍ତଶକ୍ତିରେ ତାହାକୁ ପ୍ରହାର କଲା। ଗଣମଧ୍ୟରେ ସେ ମହାବୀର ଶିବଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବର୍ଦ୍ଧିତ ହୋଇ ପ୍ରବଳ ହେଲା।

Verse 20

त्रिशूलं पतितं हस्ताच्छिवस्य परमात्मनः । दृष्ट्वा सदूतिकस्तं वै पिनाकं धनुराददे

ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ହସ୍ତରୁ ତ୍ରିଶୂଳ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ସଦୂତିକ ତେବେ ପିନାକ ଧନୁ ଗ୍ରହଣ କଲା।

Verse 21

तमप्यपातयद्भूमौ परिघेण गणेश्वरः । हताः पंच तथा हस्ताः पञ्चभिश्शूलमाददे

ତାପରେ ଗଣେଶ୍ୱର ଲୋହ ପରିଘରେ ତାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ପତିତ କଲା। ତାହାର ପାଞ୍ଚ ହାତ କଟିଗଲା; ଅବଶିଷ୍ଟ ପାଞ୍ଚ ହାତରେ ସେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ ଜାରି ରଖିଲା।

Verse 22

अहो दुःखतरं नूनं संजातमधुना मम । भवेत्पुनर्गणानां किं भवाचारी जगाविति

ହାୟ! ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ତେବେ ଗଣମାନଙ୍କର ପୁଣି କ’ଣ ହେବ?—ଏମିତି କହି ଭବାଚାରୀ କହିଲେ।

Verse 23

एतस्मिन्नंतरे वीरः परिघेण गणेश्वरः । जघान सगणान् देवान्शक्तिदत्तबलान्वितः

ସେହି ସଂଘର୍ଷମଧ୍ୟରେ ବୀର ଗଣେଶ୍ୱର ଶକ୍ତିଦତ୍ତ ବଳରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଲୋହ ପରିଘ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଗଣସହିତ ପ୍ରହାର କରି ପରାଜିତ କଲେ।

Verse 24

गता दशदिशो देवास्सगणा परिघार्द्दिताः । न तस्थुस्समरे केपि तेनाद्भुतप्रहा रिणा

ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରହାରୀଙ୍କ ପରିଘାଘାତରେ ଆର୍ଦ୍ଦିତ ଦେବମାନେ ଗଣସହିତ ଦଶଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ କେହି ମଧ୍ୟ ଦଢ଼ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 25

विष्णुस्तं च गणं दृष्ट्वा धन्योयमिति चाब्रवीत् । महाबलो महावीरो महाशूरो रणप्रियः

ସେଇ ଗଣକୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ଏ ଧନ୍ୟ; ମହାବଳୀ, ମହାବୀର, ମହାଶୂର ଏବଂ ରଣପ୍ରିୟ।”

Verse 26

बहवो देवताश्चैव मया दृष्टास्तथा पुनः । दानवा बहवो दैत्या यक्षगंधर्वराक्षसाः

“ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି; ଏହିପରି ଅନେକ ଦାନବ, ଦୈତ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଛି।”

Verse 27

नैतेन गणनाथेन समतां यांति केपि च । त्रैलोक्येऽप्यखिले तेजो रूपशौर्यगुणादिभिः

ଏହି ଗଣନାଥଙ୍କ ସମତା କେହି ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ ନାହିଁ। ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ତେଜ, ରୂପ, ଶୌର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।

Verse 28

एवं संब्रुवतेऽमुष्मै परिघं भ्रामयन् स च । चिक्षेप विष्णवे तत्र शक्तिपुत्रो गणेश्वरः

ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ ଶକ୍ତିପୁତ୍ର ଗଣେଶ୍ୱର ଲୋହାର ପରିଘକୁ ଘୁରାଇ ସେଠାରେ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

Verse 29

चक्रं गृहीत्वा हरिणा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । तेन चक्रेण परिघो द्रुतं खंडीकृतस्तदा

ତେବେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଚକ୍ର ଧରି ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ସେଇ ଚକ୍ରରେ ଲୋହା ପରିଘକୁ ଶୀଘ୍ର ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।

Verse 30

खंडं तु परिघस्यापि हरये प्राक्षिपद्गणः । गृहीत्वा गरुडेनापि पक्षिणा विफलीकृतः

ତାପରେ ଗଣ ପରିଘର ଏକ ଖଣ୍ଡ ହରିଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲା; କିନ୍ତୁ ପକ୍ଷିରାଜ ଗରୁଡ ତାହା ଧରି ସେ ପ୍ରହାରକୁ ବିଫଳ କରିଦେଲେ।

Verse 31

एवं विचरितं कालं महावीरावुभावपि । विष्णुश्चापि गणश्चैव युयुधाते परस्परम्

ଏଭଳି କାଳ ବିତିଗଲା; ସେଇ ଦୁଇ ମହାବୀର—ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଗଣ—ପରସ୍ପର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଚାଲିଲେ।

Verse 32

पुनर्वीरवरश्शक्तिसुतस्स्मृतशिवो बली । गृहीत्वा यष्टिमतुलां तया विष्णुं जघान ह

ପୁନର୍ବାର ସେ ବୀରଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଶକ୍ତିସୁତ, ସ୍ମୃତଶିବ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଳବାନ—ଅତୁଳ ଯଷ୍ଟି ଧରି ସେହିଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲା।

Verse 33

अविषह्य प्रहारं तं स भूमौ निपपात ह । द्रुतमुत्थाय युयुधे शिवापुत्रेण तेन वै

ସେହି ପ୍ରହାର ଅସହ୍ୟ ହେବାରୁ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ପରେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି ସେହି ଶିବପୁତ୍ର ସହ ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ କଲା।

Verse 34

एतदंतरमासाद्य शूलपाणिस्तथोत्तरे । आगत्य च त्रिशूलेन तच्छिरो निरकृंतत

ସେହି ସମୟରେ ସୁଯୋଗ ପାଇ ଶୂଳପାଣି ଶିବ ଆଗକୁ ଆସି ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳରେ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକ ଛେଦନ କଲେ ।

Verse 35

छिन्ने शिरसि तस्यैव गणनाथस्य नारद । गणसैन्यं देवसैन्यमभवच्च सुनिश्चलम्

ହେ ନାରଦ, ଯେତେବେଳେ ସେହି ଗଣନାଥଙ୍କ ମସ୍ତକ କଟିଗଲା, ସେତେବେଳେ ଶିବଗଣ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇଗଲେ ।

Verse 36

नारदेन त्वयाऽऽगत्य देव्यै सर्वं निवेदितम् । मानिनि श्रूयतां मानस्त्याज्यो नैव त्वयाधुना

ନାରଦଙ୍କ ସହ ଆସି ତୁମେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସବୁ ଜଣାଇଛ । ହେ ମାନିନୀ, ଶୁଣ, ତୁମକୁ ଏହି ସମୟରେ ନିଜର ସ୍ୱାଭିମାନ ଓ ସଂକଳ୍ପ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

Verse 37

इत्युक्त्वाऽन्तर्हितस्तत्र नारद त्वं कलिप्रियः । अविकारी सदा शंभुर्मनोगतिकरो मुनिः

ଏହିପରି କହି ସେ ସେଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। “ହେ ନାରଦ, ତୁମେ କଳିଯୁଗର ପ୍ରିୟ।” ମୁନି କହିଲେ—“ଶମ୍ଭୁ ସଦା ନିର୍ବିକାର; ମନର ଗତି ପରି ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।”