Valmiki Ramayana 2.71.37: Ayodhya Kanda, Sarga 71, Shloka 37

भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम्

Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya

Devanagari script

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।।

असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः।

बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।।

अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च।

अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.71.37

Transliteration

sammārjanavihīnāni paruṣāṇy upalakṣaye |

asaṃyata-kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |

balikarmavihīnāni dhūpa-sammodanena ca || 2.71.38 ||

anāśita-kuṭumbāni prabhāhīna-janāni ca |

alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanāny aham || 2.71.37–39 ||

Translation

ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ଝାଡ଼ୁ-ସଫା ବିନା ମେଳା ଓ କଠୋର ଦେଖୁଛି; ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଅସଂଯତ ରହିଛି ଏବଂ ସବୁଦିଗରେ ପୂର୍ବର ଶ୍ରୀ-ଶୋଭା ଲୁପ୍ତ। ବଲିକର୍ମ ହେଉନାହିଁ, ଧୂପର ସୁମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ-ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ପରିବାରମାନେ ଅନ୍ନବିହୀନ, ଲୋକେ ପ୍ରଭାହୀନ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀର ଚିହ୍ନ ଦିଶୁଛି।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• सम्मार्जनविहीनानि: devoid of sweeping
• सम्मार्जनविहीनानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्मार्जन + विहीन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; (कुटुम्बिभवनानि इत्यस्य विशेषणम्); समासः सम्मार्जनेन विहीनानि (तृतीया-तत्पुरुष)

• परुषाणि: rough/dirty
• परुषाणि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परुष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; (कुटुम्बिभवनानि इत्यस्य विशेषणम्)

• उपलक्षये: I notice/discern
• उपलक्षये: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप + लक्ष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, उत्तमपुरुष, एकवचन

• असंयत: unfastened/uncontrolled
• असंयत: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ + संयत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; कवाटानि इत्यस्य विशेषणम्

• कवाटानि: doors
• कवाटानि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कवाट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• श्रीविहीनानि: bereft of prosperity/beauty
• श्रीविहीनानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्री + विहीन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; (कुटुम्बिभवनानि इत्यस्य विशेषणम्); समासः श्रिया विहीनानि (तृतीया-तत्पुरुष)

• सर्वशः: everywhere
• सर्वशः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वशः (अव्यय)
• Form: प्रकार/व्याप्तिवाचक-अव्यय (adverb: in every way/on all sides)

• बलिकर्मविहीनानि: without offering rites
• बलिकर्मविहीनानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बलिकर्म + विहीन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; (कुटुम्बिभवनानि इत्यस्य विशेषणम्); समासः बलिकर्मणा विहीनानि (तृतीया-तत्पुरुष)

• धूपसम्मोदनेन: by incense-fragrance/pleasant fumigation
• धूपसम्मोदनेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: धूपसम्मोदन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; समासः धूपेन सम्मोदनम् (तृतीया-तत्पुरुष)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• अनाशितकुटुम्बानि: with families unfed
• अनाशितकुटुम्बानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनाशित + कुटुम्ब (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; (कुटुम्बिभवनानि इत्यस्य विशेषणम्); समासः अनाशितं कुटुम्बं येषु (कर्मधारय/बहुव्रीह्यर्थे)

• प्रभाहीनजनानि: with people lacking radiance
• प्रभाहीनजनानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रभा + हीन + जन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; (कुटुम्बिभवनानि इत्यस्य विशेषणम्); समासः प्रभया हीनाः जनाः येषु (तृतीया-तत्पुरुष/बहुव्रीह्यर्थे)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• अलक्ष्मीकानि: inauspicious
• अलक्ष्मीकानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ + लक्ष्मी + क (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; (कुटुम्बिभवनानि इत्यस्य विशेषणम्)

• पश्यामि: I see
• पश्यामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु)
• Form: लट्-लकार, परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन

• कुटुम्बिभवनानि: houses of householders
• कुटुम्बिभवनानि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुटुम्बिन् + भवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः कुटुम्बिनां भवनानि (षष्ठी-तत्पुरुष)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन

Context

I see the unswept homes of householders standing dirty with doors not closed. There is no beauty anywhere. No one offers oblations (at the time of worship). There is no fragrance of burning incense. The families have no food to eat. The people look cheerless. I see inauspiciousness everywhere.

Characters & Entities

• Bharata
• Ayodhyā (implied city setting)
• dhūpa (incense)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is reflected in daily household order—cleanliness, hospitality/feeding, and worship. Their absence signals a rupture in social and spiritual life.

What is the narrative situation?

Entering the city, Bharata reads the neglected houses and suspended rites as evidence of collective grief or crisis.

Which character virtue is emphasized?

Empathy and civic awareness—he notices the condition of ordinary households, not only palace matters.