Adhyaya 21

Verse 1

शौनक उवाच । कथयस्व मुने सूत सर्वमासोत्तमस्य च । कार्तिकस्य विधिं सम्यङ्नियमान्वक्तुमर्हसि

ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ସୂତ ମୁନି, ସମସ୍ତ ମାସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ବିଧି ଓ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

सूत उवाच । आश्विनस्य द्विजश्रेष्ठ पौर्णमास्यां समाहितः । कार्तिकस्य व्रतं कुर्याद्यावदुद्बोधिनी भवेत्

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଶ୍ୱିନ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରୁ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରି, ଉଦ୍ବୋଧିନୀ ତିଥି ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

दिवा विप्र नरः कुर्यान्मलमूत्रमुदङ्मुखः । भवेन्मौनी च सर्वज्ञ रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः

ହେ ବିପ୍ର, ଦିନେ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ମଳମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ରାତିରେ ଯଦି ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ କରେ, ତେବେ ସେ ମୌନୀ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ ହୁଏ।

Verse 4

पथ्यंभसि च गोष्ठेषु श्मशाने वल्मिके द्विज । कुर्यादुत्सर्जनं नैव व्रती मूत्रपुरीषयोः

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରତଧାରୀ ଲୋକ ପାନଯୋଗ୍ୟ ଜଳରେ, ଗୋଶାଳାରେ, ଶ୍ମଶାନରେ କିମ୍ବା ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଢିବି) ଉପରେ ମୂତ୍ର କିମ୍ବା ପୁରୀଷ ତ୍ୟାଗ କେବେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 5

अत्युत्तमेषु स्थानेषु मलमूत्रं न कारयेत् । शुद्धां मृदं गृहीत्वाथ वामं प्रक्षालयेत्करम्

ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ମଳମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ମାଟି ନେଇ ବାମ ହାତକୁ ଭଲଭାବେ ଧୋଇବା ଉଚିତ।

Verse 6

अद्भिर्मृदापि शुद्ध्यर्थं पूर्वं विंशतिसंख्यया । एका लिंगे गुदे पंच तथा वामकरे दश

ଶୁଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଓ ମୃଦା (ମାଟି) ଦ୍ୱାରା କୁଡ଼ିଥର ଶୌଚ କରିବ—ଲିଙ୍ଗରେ ଗୋଟିଏ, ଗୁଦରେ ପାଞ୍ଚ, ବାମହସ୍ତରେ ଦଶ।

Verse 7

उभयोर्दश दातव्या पादयोश्च त्रिभिस्त्रिभिः । मुखशुद्धिं ततः कुर्य्यात्संकल्पं स्नपनस्य च

ଦୁଇ ହାତକୁ ଦଶ (ପ୍ରୟୋଗ) ଦେବ; ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ତିନି-ତିନି। ପରେ ମୁଖଶୁଦ୍ଧି କରି ସ୍ନାନବିଧିର ସଙ୍କଳ୍ପ କରିବ।

Verse 8

हृदि दामोदरं ध्यात्वा इमं मंत्रं ततो वदेत् । कार्तिकेहं करिष्यामि प्रातःस्नानं जनार्द्दन

ହୃଦୟରେ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କହିବ—“ହେ ଜନାର୍ଦନ! କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମୁଁ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ କରିବି।”

Verse 9

दामोदरस्य प्रीत्यर्थं राधया पापनाशनं । नमः पंकजनाभाय श्रीकृष्णजलशायिने

ଦାମୋଦରଙ୍କ ପ୍ରୀତି ନିମିତ୍ତେ, ରାଧାସହ ପାପନାଶାର୍ଥେ—ପଙ୍କଜନାଭ, ଜଳଶାୟୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 10

नमस्ते राधया सार्द्धं गृहाणार्घं प्रसीद मे । स्नानं कुर्य्यात्ततो विप्र तिलकं तु यथाविधि

ରାଧାସହ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ମୋର ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ପରେ, ହେ ବିପ୍ର, ସ୍ନାନ କରି ବିଧିମତେ ତିଳକ ଧାରଣ କରିବ।

Verse 11

ऊर्ध्वपुंड्रविहीनस्तु किंचित्कर्मकरोति यः । निष्फलं कर्म तत्सर्वं सत्यमेतन्मयोच्यते

ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର (ବୈଷ୍ଣବ ତିଳକ) ବିନା ଯେ କେହି କିଛି କର୍ମ କରେ, ତାହାର ସମସ୍ତ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ—ଏହି ସତ୍ୟ ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 12

यच्छरीरं मनुष्याणामूर्ध्वपुंड्रं विना कृतम् । तद्दर्शनं न कर्तव्यं दृष्ट्वा सूर्यं निरीक्षयेत्

ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀରକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ଦେଖି ପକାଯାଏ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍।

Verse 13

ऊर्ध्वपुंड्रं मृदा शुभ्रं ललाटे यस्य दृश्यते । चांडालोऽपि विशुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः । अच्छिद्रमूर्ध्वपुंड्रं तु ये कुर्वंति नराधमाः

ଯାହାର ଲଲାଟରେ ଶୁଭ୍ର ମୃତ୍ତିକାର ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ଦିଶେ, ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଓ ପୂଜ୍ୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଅଧମମାନେ ଅଛିଦ୍ର (ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ) ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି…

Verse 14

तेषां ललाटे सततं शुनःपादो न संशयः । प्रातःकालोदितं कर्म्म समाप्य हरिवल्लभाम्

ତାଙ୍କର ଲଲାଟରେ ସଦା କୁକୁରର ପାଦଚିହ୍ନ ରହେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପ୍ରାତଃକାଳର ନିୟତ କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି (ସେ) ହରିଙ୍କ ବଲ୍ଲଭାଙ୍କୁ (ଅନୁଗମନ କରେ)।

Verse 15

पूजयेद्भक्तितो विप्र तुलसीं पापनाशिनीम् । पौराणीं तु कथां श्रुत्वा श्रीहरेः स्थिरमानसः

ହେ ବିପ୍ର! ପାପନାଶିନୀ ତୁଳସୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍; ଏବଂ ପୌରାଣିକ କଥା ଶୁଣି ଶ୍ରୀହରିରେ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖିବା ଉଚିତ୍।

Verse 16

ततो विप्रं व्रती भक्त्या पूजयेत्तं यथाविधि । परासनं परान्नं च परशय्यां परांगनाम्

ତତ୍ପରେ ବ୍ରତଧାରୀ ଭକ୍ତ ଯଥାବିଧି ଭକ୍ତିସହିତ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ—ଉତ୍ତମ ଆସନ, ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନ, ଉତ୍ତମ ଶୟ୍ୟା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ନାରୀ (ସେବା/ସହଚରୀ ରୂପେ) ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 17

सर्वदा वर्जयेद्विप्र कार्त्तिके च विशेषतः । सौवीरकं तथा माषानामिषं च तथा मधु

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସଦା—ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ—ସୌବୀରକ (କିଣ୍ୱିତ ପାନୀୟ), ମାଷ (ଉଡ଼ଦ), ମାଂସ ଏବଂ ମଧୁକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 18

राजमाषादिकं नित्यं वर्जयेत्कार्तिके व्रती । जंबीरमामिषं चूर्णमन्नं पर्य्युषितं द्विज

ହେ ଦ୍ୱିଜ! କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତଧାରୀ ସଦା ରାଜମାଷ ଆଦି, ଜମ୍ବୀର (ଲେମ୍ବୁ), ମାଂସ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ (ଆଟା) ଏବଂ ପର୍ୟୁଷିତ (ରାତିଭର ରଖା) ଅନ୍ନକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

धान्ये मसूरिका प्रोक्ता गवां दुग्धमनामिषम् । लवणं भूमिजं विप्र प्राण्यङ्गमामिषं खलु

ଧାନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମସୁରକୁ (ଯୋଗ୍ୟ) କୁହାଯାଇଛି; ଗାଈର ଦୁଧ ନିରାମିଷ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଲୁଣ ଭୂମିଜ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀର ଅଙ୍ଗମାଂସ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଆମିଷ।

Verse 20

द्विजक्रीता रसाः सर्वे जलं चाल्पसरः स्थितम् । ब्रह्मचर्यं तुर्यकाले पत्रावल्यां च भोजनम्

ସମସ୍ତ ରସଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ରୟ କରାଯାଇଥିବା ହେଉ; ଜଳ ଅଲ୍ପସର (ସୀମିତ ଜଳାଶୟ) ରୁ ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନ କରି, ଦିନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗକାଳରେ ଭୋଜନ କରି, ପତ୍ରାବଳୀ (ପତ୍ରଥାଳି) ଉପରେ ଭୋଜନ କର।

Verse 21

इति श्रीपाद्मे महापुराणे सूतशौनकसंवादे ब्रह्मखंडे एकविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ପଦ୍ମମହାପୁରାଣର ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡରେ ସୂତ-ଶୌନକ ସଂବାଦର ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 22

लशुनं मूलकं शिग्रुं तथैव तुंबिकाफलम् । कपित्थं चैव वृंताकं कूष्मांडं कांस्यभोजनम्

ରସୁଣ, ମୂଳା, ସଜନା (ଶିଗ୍ରୁ), ଲାଉର ଫଳ, କପିତ୍ଥ, ବେଗୁନ, କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଏବଂ କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଭୋଜନ—ଏସବୁ ବର୍ଜନୀୟ।

Verse 23

द्विपाचितं सूतिकान्नं मत्स्यं शय्यां रजस्वलाम् । द्विस्त्रिश्चान्नं स्त्रियः संगं वर्जयेत्कार्तिकव्रती

କାର୍ତ୍ତିକବ୍ରତୀ ଦୁଇଥର ପକା ଅନ୍ନ, ସୂତିକାର ଅନ୍ନ, ମାଛ, ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଶୟ୍ୟାସଙ୍ଗ, ଦୁଇ-ତିନିଥର ପକା ଅନ୍ନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ—ଏସବୁ ବର୍ଜନ କରିବ।

Verse 24

धात्रीफलं गृही विप्र रवौ तत्सर्वदा त्यजेत् । कूष्मांडे धनहानिः स्यात्बृहत्यां न स्मरेद्धरिम्

ହେ ବିପ୍ର! ଗୃହସ୍ଥ ରବିବାର ଧାତ୍ରୀଫଳ (ଆଁବଳା) ସଦା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଖାଇଲେ ଧନହାନି ହୁଏ; ଏବଂ ବୃହତୀ ଦିନରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 25

पटोले तु न वृद्धिः स्याद्बलहानिश्च मूलके । कलंकी जायते बिल्वे तिर्यग्योनिश्च निंबुके

ପଟୋଳ (ପରବଳ) ଖାଇଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ; ମୂଳା ଖାଇଲେ ବଳହାନି ହୁଏ। ବିଲ୍ୱ ଖାଇଲେ କଳଙ୍କ ଲାଗେ, ଏବଂ ନିମ୍ବ (ନିମ) ସେବନରେ ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନିରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ।

Verse 26

ताले शरीरनाशः स्यान्नारिकेले च मूर्खता । तुंबी गोमांसतुल्या स्याद्गोवधं स्यात्कलिंदके

ତାଳଫଳରେ ଶରୀରନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନାରିକେଳରେ ମୂର୍ଖତା ହୁଏ। ତୁମ୍ବୀ (ଲାଉ) ଗୋମାଂସସମ ବୋଲି କଥିତ; କଲିନ୍ଦକରେ ଗୋହତ୍ୟାସମ ପାପ ହୁଏ।

Verse 27

शिंबी पापकरा प्रोक्ता पूतिका ब्रह्मघातिका । वार्ताक्यां सुतनाशः स्याच्चिररोगी च माषके

ଶିମ୍ବୀକୁ ପାପକାରିଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ପୂତିକାକୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ ବିନାଶକାରିଣୀ କୁହନ୍ତି। ବାର୍ତ୍ତାକୀ ଭକ୍ଷଣେ ପୁତ୍ରନାଶ ହୋଇପାରେ; ମାଷ ଭକ୍ଷଣେ ଦୀର୍ଘରୋଗ ହୁଏ।

Verse 28

मांसे च बहुपापं स्याद्वर्जयेत्प्रतिपदादिषु । यत्किंचिद्वर्जयेद्योऽन्नं श्रीहरे प्रीतये द्विज

ମାଂସଭକ୍ଷଣରେ ବହୁ ପାପ ହୁଏ; ତେଣୁ ପ୍ରତିପଦା ଆଦି ତିଥିରେ ତାହା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଯେ କୌଣସି ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ।

Verse 29

तत्पुनर्भूसुरे दत्वा व्रतांते तस्य भोजनम् । कार्तिकव्रतिनं विप्र यथोक्तकारिणं नरम्

ତାହା ପୁନର୍ବାର ଭୂସୁର (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ଦେଇ, ବ୍ରତାନ୍ତେ ସେହି ପୁରୁଷକୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ—ହେ ବିପ୍ର—ଯେ କାର୍ତ୍ତିକବ୍ରତକୁ ଯଥୋକ୍ତ ଭାବେ ପାଳନ କରିଛି।

Verse 30

यमदूताः पलायंते सिंहं दृष्ट्वा यथा गजाः । श्रेष्ठं विष्णुव्रतं विप्र तत्तुल्या न शतं मखाः

ସିଂହକୁ ଦେଖି ଯେପରି ହାତୀମାନେ ପଳାନ୍ତି, ସେପରି ଯମଦୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ପଳାୟନ କରନ୍ତି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାହା ସମାନ ଶତ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 31

कृत्वा क्रतुं व्रजेत्स्वर्गं वैकुंठं कार्तिकव्रती । यत्किंचिद्दुष्कृतं विप्र मनोवाक्कायकर्मजम्

କ୍ରତୁ କରି କାର୍ତ୍ତିକବ୍ରତୀ ସ୍ୱର୍ଗ ଏବଂ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ହେ ବିପ୍ର, ମନ–ବାକ୍–କାୟକର୍ମଜ ଯେକୌଣସି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିଯାଏ।

Verse 32

दृष्ट्वा तु विलयं याति कार्तिकव्रतिनं क्षणात् । कार्त्तिकव्रतिनः पुण्यं ब्रह्मा चैव चतुर्मुखः

କାର୍ତ୍ତିକବ୍ରତୀଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ରେ କ୍ଷଣେ ପାପ ଲୟ ପାଏ। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ କାର୍ତ୍ତିକବ୍ରତୀର ପୁଣ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି ଓ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

Verse 33

न समर्थो भवेद्वक्तुं यथोक्तव्रतकारिणः । यत्कृत्वा कलुषं सर्वं व्रजेद्विप्र दशो दिशः

ଯଥାବିଧି ବ୍ରତ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ହେ ବିପ୍ର, ଏହା କଲେ ସମସ୍ତ କଳୁଷ ଦଶଦିଗକୁ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଏ।

Verse 34

क्व गच्छामि क्व तिष्ठामि कार्त्तिकव्रतिनो भयात् । पौर्णमास्यां यथाशक्ति चान्नवस्त्रादिकं द्विज

‘କାର୍ତ୍ତିକବ୍ରତୀମାନଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, କେଉଁଠି ରହିବି?’ ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଦିନ ଯଥାଶକ୍ତି ଅନ୍ନ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

दद्याद्वै श्रीहरेः प्रीत्यै ब्राह्मणानपि भोजयेत् । रात्रौ जागरणं कुर्यान्नृत्यगीतादिभिर्व्रती । य इदं शृणुयाद्भक्त्या तस्य पापं प्रणश्यति

ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ବ୍ରତୀ ରାତିରେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ ଆଦି ସହିତ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଏହାକୁ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ, ତାହାର ପାପ ନଶିଯାଏ।