Shloka 23

Kārttika-vrata Discipline: Purity Rules, Morning Bath Saṅkalpa, Tilaka Injunctions, and Food Prohibitions

Devanagari script

द्विपाचितं सूतिकान्नं मत्स्यं शय्यां रजस्वलाम् । द्विस्त्रिश्चान्नं स्त्रियः संगं वर्जयेत्कार्तिकव्रती

Transliteration

dvipācitaṃ sūtikānnaṃ matsyaṃ śayyāṃ rajasvalām | dvistriścānnaṃ striyaḥ saṃgaṃ varjayetkārtikavratī

Translation

କାର୍ତ୍ତିକବ୍ରତୀ ଦୁଇଥର ପକା ଅନ୍ନ, ସୂତିକାର ଅନ୍ନ, ମାଛ, ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଶୟ୍ୟାସଙ୍ଗ, ଦୁଇ-ତିନିଥର ପକା ଅନ୍ନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ—ଏସବୁ ବର୍ଜନ କରିବ।

Word by Word

• द्विपाचितम्: twice-cooked
• द्विपाचितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि + पाचित (पच् धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म-विशेषण — क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle): ‘twice-cooked’

• सූतिकान्नम्: food of/for a postpartum woman
• सූतिकान्नम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सूतिका + अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म — षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘सूतिकायाः अन्नम्’ (food for a woman after childbirth)

• मत्स्यम्: fish
• मत्स्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मत्स्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म (object सूची)

• शय्याम्: bed; sleeping (on a bed)
• शय्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शय्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म (object सूची)

• रजस्वलाम्: a menstruating woman
• रजस्वलाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रजस्वला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म (object सूची)

• द्विस्त्रिः: twice or thrice
• द्विस्त्रिः: Sambandha (Adverbial modifier/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: द्वि + त्रि (अव्यय)
• Form: अव्यय; संख्यावाचक-समाहार (adverbial numeral: ‘two or three times’)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधक (conjunction)

• अन्नम्: food
• अन्नम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म (object)

• स्त्रियः: women
• स्त्रियः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd), बहुवचन; कर्म (object)

• संगम्: association; company
• संगम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: संग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म (object)

• वर्जयेत्: should avoid
• वर्जयेत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वर्ज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; विधि/आज्ञार्थ (should avoid)

• कार्तिकव्रती: the observer of the Kārtika vow
• कार्तिकव्रती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कार्तिक + व्रतिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; कर्ता — तत्पुरुषः: ‘कार्तिके व्रतं यस्य’ (one observing the Kārtika vow)

Speaker

Not explicitly specified in the provided excerpt (contextually a Purāṇic injunction within the Kārtika-vrata discourse).

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhayanaka

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: द्विस्त्रिश्चान्नम् = द्विस्त्रिः + च + अन्नम् (विसर्ग/र्-सन्धि + स्वर-सन्धि). वर्जयेत्कार्तिकव्रती = वर्जयेत् + कार्तिकव्रती (व्यञ्जन-सन्धि: त् + क् → त्क्).

FAQs

What practices does this verse prescribe for a Kārtika-vratī?

It lists avoidances for the Kārtika observance: reheated/twice-cooked food, post-partum-associated food, fish, intimacy or sharing a bed with a menstruating woman, repeatedly cooked food, and sexual association.

Why does the verse emphasize food-related restraints (annam) during Kārtika-vrata?

In Purāṇic vrata literature, regulating diet is a core method of cultivating purity, restraint (saṁyama), and devotional focus; hence specific foods and forms of preparation are restricted.

Is the instruction about “striyaḥ saṅga” a general condemnation of women?

No. In this vrata context, it functions as a temporary discipline of celibacy/restraint for the vow-observer, aimed at conserving attention and austerity during the sacred month.