Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning

Verse 1

सनंदन उवाच । ज्योतिषांगं प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा । यस्य विज्ञान मात्रेण धर्मसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ १ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଯାହା କହିଥିଲେ ସେହି ଜ୍ୟୋତିଷ ନାମକ ବେଦାଙ୍ଗକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଯାହାର ଜ୍ଞାନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଧର୍ମସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 2

त्रिस्कंधं ज्यौतिषां शास्त्रं चतुर्लक्षमुदाहृतम् । गणितं जातकं विप्र संहितास्कंधसंज्ञिताः ॥ २ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର ତିନି ସ୍କନ୍ଧବିଭକ୍ତ ଏବଂ ଚାରି ଲକ୍ଷ ପ୍ରମାଣର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାର ଶାଖା ଗଣିତ, ଜାତକ ଓ ସଂହିତା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 3

गणिते परिकर्मादि खगमध्यस्फुटक्रिंये । अनुयोगश्चंद्रसूर्यग्रहणं तचोदस्याकम् ॥ ३ ॥

ଗଣିତରେ ପରିକର୍ମ ଆଦି, ଖଗମଧ୍ୟର ସ୍ଫୁଟକ୍ରିୟା, ଅନୁୟୋଗ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣର ଗଣନା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ କାରଣନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।

Verse 4

छाया श्रृङ्गोन्नतियुती पातसाधानमीरितम् । जातके राशिभेदाश्च ग्रहयोनिश्च योनिजम् ॥ ४ ॥

ଛାୟା-ଶଙ୍କୁ, ଶୃଙ୍ଗ-ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଉନ୍ନତି-ମାପନ ଦ୍ୱାରା ‘ପାତ’ (ଅବନତି) ନିର୍ଣ୍ଣୟର ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଇଛି। ଜାତକରେ ମଧ୍ୟ ରାଶିଭେଦ, ଗ୍ରହ-ଯୋନି ଓ ତାହାରୁ ଜନିତ ଯୋନିଜ ବିବେଚିତ।

Verse 5

निषेकजन्मारिष्टानि ह्यायुर्दायो दशाक्रमः । कर्माजीवं चाष्टवर्गो राजयोगाश्च नाभसाः ॥ ५ ॥

ନିଷେକ ଓ ଜନ୍ମକାଳର ଅରିଷ୍ଟ-ଲକ୍ଷଣ, ଆୟୁର୍ଦାୟ, ଦଶାକ୍ରମ, କର୍ମାନୁସାରେ ଜୀବିକା, ଅଷ୍ଟବର୍ଗ, ରାଜଯୋଗ ଓ ନାଭସ-ଯୋଗ—ଏସବୁ ନିରୂପିତ।

Verse 6

चंद्रयोगाः प्रव्रज्याख्या राशिशीलं च दृक्फलम् । ग्रहभावफलं चैवाश्रययोगप्रकीर्णके ॥ ६ ॥

ଆଶ୍ରୟ-ଯୋଗ ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣକରେ ଚନ୍ଦ୍ରଯୋଗ, ‘ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟା’ ନାମକ ଯୋଗ, ରାଶି-ଶୀଳ, ଦୃଷ୍ଟି-ଫଳ, ଏବଂ ଗ୍ରହ-ଭାବ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 7

अनिष्टयोगाः स्रीजन्मपलं निर्याणमेव च । नष्टजन्मविधानं च तथा द्रेष्काणलक्षणम् ॥ ७ ॥

ଅନିଷ୍ଟ ଯୋଗ, ସ୍ତ୍ରୀଜନ୍ମ-ଫଳ, ମୃତ୍ୟୁ-ଲକ୍ଷଣ, ନଷ୍ଟ/ଅଜ୍ଞାତ ଜନ୍ମବିବରଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବିଧାନ, ଏବଂ ଦ୍ରେଷ୍କାଣ ଲକ୍ଷଣ—ଏସବୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି।

Verse 8

संहिताशास्त्ररूपं च ग्रहचारोऽब्दलक्षणम् । तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्द्धसंज्ञकाः ॥ ८ ॥

ଏଥିରେ ସଂହିତା-ଶାସ୍ତ୍ରର ରୂପ, ଗ୍ରହଚାର, ଅବ୍ଦ-ଲକ୍ଷଣ—ତିଥି, ବାର, ନକ୍ଷତ୍ର, ଯୋଗ ଇତ୍ୟାଦି—ଏବଂ ତିଥ୍ୟର୍ଧ (ଅର୍ଧତିଥି) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଂଜ୍ଞାମାନେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 9

मुहूर्तोपग्रहाः सूयसंक्रांतिर्गोचरः क्रमात् । चंद्रता राबलं चैव सर्वलग्रार्तवाह्वयः ॥ ९ ॥

କ୍ରମକ୍ରମେ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଉପଗ୍ରହ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଗ୍ରହଗୋଚର; ଚନ୍ଦ୍ରର ଅବସ୍ଥା, ରାହୁର ବଳ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲଗ୍ନ ଓ ଋତୁକାଳରୁ ମିଳୁଥିବା ସୂଚନା—ଏସବୁ ବିଚାର୍ଯ୍ୟ।

Verse 10

आधानपुंससीमंतजातनामान्नभुक्तयः । चौलङ्कर्ण्ययणं मौंजी क्षुरिकाबंधनं तथा ॥ १० ॥

ଆଧାନ, ପୁଂସବନ, ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ, ଜାତକର୍ମ, ନାମକରଣ, ଅନ୍ନପ୍ରାଶନ; ତଥା ଚୂଡାକର୍ମ, କର୍ଣ୍ଣବେଧ, ଉପନୟନ, ମୌଞ୍ଜୀ-ଧାରଣ (ଯଜ୍ଞୋପବୀତ), ଏବଂ କ୍ଷୁରିକା-ବନ୍ଧନ—ଏହି ସଂସ୍କାରଗୁଡ଼ିକ।

Verse 11

समावर्तिनवैवाहप्रतिष्टासद्मलक्षणम् । यात्राप्रवेशनं सद्योवृष्टिः कर्मविलक्षणम् ॥ ११ ॥

ସମାବର୍ତ୍ତନ, ବିବାହ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଗୃହଲକ୍ଷଣ—ଏହାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ; ଯାତ୍ରା ଓ ପ୍ରବେଶର ମଧ୍ୟ; ତଥା ସଦ୍ୟୋବୃଷ୍ଟି—ଏସବୁ କର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 12

उत्पत्तिलक्षणं चैव सर्वं संक्षेपतो ब्रुवे । एकं दश शतं चैव सहस्रायुतलक्षकम् ॥ १२ ॥

ସୃଷ୍ଟିର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ସଂଖ୍ୟା-ପ୍ରମାଣ—ଏକ, ଦଶ, ଶତ, ସହସ୍ର, ଅୟୁତ (ଦଶହଜାର), ଏବଂ ଲକ୍ଷ।

Verse 13

प्रयुतं कोटिसंज्ञां चार्बुदमब्जं च रर्ववकम् । निरवर्व च महापद्मं शंकुर्जलधिरेव च ॥ १३ ॥

ତାପରେ କ୍ରମେ—ପ୍ରୟୁତ, କୋଟି, ଅର୍ବୁଦ, ଅବ୍ଜ, ରର୍ବବକ, ନିରବର୍ବ, ମହାପଦ୍ମ, ଶଙ୍କୁ, ଜଲଧି—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ମହା ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ନାମ।

Verse 14

अत्यं मध्यं परार्द्धं च संज्ञा दशगुणोत्तराः । क्रमादुत्क्रमतो वापि योगः कार्योत्तरं तथा ॥ १४ ॥

‘ଅତ୍ୟ’, ‘ମଧ୍ୟ’ ଓ ‘ପରାର୍ଧ’ ଏହି ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକ ଦଶଗୁଣେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ଏମାନଙ୍କର ଯୋଗ କ୍ରମରେ କିମ୍ବା ଉଲ୍ଟା କ୍ରମରେ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଫଳ କ୍ରମେ ସାଧନୀୟ।

Verse 15

हन्याद्गुणेन गुण्यं स्यात्तैनैवोपांतिमादिकान् । शुद्धेद्धरोयद्गुणश्चभाज्यांत्यात्तत्फलं मुने ॥ १५ ॥

ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣବିରୋଧୀକୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ; ସେଇ ଗୁଣରେ ଉପଦୋଷ ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ। ଆଚରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ତାହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଗୁଣ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଫଳ ଦେଉଛି, ହେ ମୁନି।

Verse 16

समांकतोऽथो वर्गस्यात्तमेवाहुः कृतिं बुधाः । अंत्यात्तु विषमात्त्यक्त्वा कृतिं मूलंन्यसेत्पृथक् ॥ १६ ॥

ସମ ଅଙ୍କରୁ ବର୍ଗ ମିଳେ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାହାକୁ ‘କୃତି’ କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଶେଷ ଅଙ୍କ ଯଦି ବିଷମ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ‘କୃତି’କୁ ପୃଥକ ‘ମୂଳ’ ଭାଗରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 17

द्विगुणेनामुना भक्ते फलं मूले न्यसेत्क्रमात् । तत्कृतिं च त्यजेद्विप्र मूलेन विभजेत्पुनः ॥ १७ ॥

ହେ ଭକ୍ତ, ଏଭଳି ଦ୍ୱିଗୁଣ କରି ପ୍ରାପ୍ତ ଫଳକୁ କ୍ରମେ ମୂଳରେ ରଖ। ପରେ, ହେ ବିପ୍ର, ସେଇ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ‘କୃତି’କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୂଳକୁ ଆଧାର କରି ପୁନଃ ବିଭାଜନ/ଗଣନା କର।

Verse 18

एवं मुहुर्वर्गमूलं जायते च मुनीश्वर । समत्र्यङ्कहतिः प्रोक्तो घनस्तत्रविधिः पदे ॥ १८ ॥

ଏଭଳି, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ପୁନଃପୁନଃ ବର୍ଗମୂଳ ମିଳେ। ତିନିଟି ସମାନ ଅଙ୍କର ଗୁଣଫଳକୁ ‘ଘନ’ କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ବିଧିକୁ ପଦେ ପଦେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

प्रोच्यते विषमं त्वाद्यं समे द्वे च ततः परम् । विशोध्यं विषमादंत्याद्धनं तन्मूलमुच्यते ॥ १९ ॥

ପ୍ରଥମ ପଦକୁ ବିଷମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାପରେ ଥିବା ଦୁଇ ପଦ ସମ। ଶେଷ ବିଷମ ପଦରୁ ଆବଶ୍ୟକ ଅଂଶ ବିୟୋଗ କଲେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ସେହିଟି ଧନର ମୂଳ (ଆଧାର) ବୋଲି କଥିତ।

Verse 20

त्रिघ्नाद्भजन्मूलकृत्या समं मूले न्यसेत्फलम् । तत्कृतित्वेन निहतान्निघ्नीं चापि विशोधयेत् ॥ २० ॥

‘ତ୍ରିଘ୍ନା’ ନାମକ ଔଷଧିରୁ ମୂଳାଧାରିତ କୃତ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ତାହା ସହ ଗୋଟିଏ ଫଳକୁ ମୂଳରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ସେହି କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଶତ୍ରୁକୃତ୍ୟାରେ ପୀଡିତମାନେ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ‘ନିଘ୍ନୀ’ ପୀଡକ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ/ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୁଏ।

Verse 21

घनं च विषमादेवं घनमूलं मुर्हुभवेत् । अन्योन्यहारनिहतौ हरांशौ तु समुच्छिदा ॥ २१ ॥

ଏହିପରି ବିଷମ ସଂଖ୍ୟାର ଘନ ନେଲେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ତାହାର ଘନମୂଳ ପୁନଃପୁନଃ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଭାଜ୍ୟ-ଭାଜକ (କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଅଂଶ) ପରସ୍ପରର ହର ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ହର ଓ ହରାଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଟି ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 22

लवा लवघ्नाश्च हरा हरघ्ना हि सवर्णनम् । भागप्रभागे विज्ञेयं मुने शास्रार्थचिंतकैः ॥ २२ ॥

ହେ ମୁନେ, ‘ଲବ’ ‘ଲବଘ୍ନା’ ଏବଂ ‘ହର’ ‘ହରଘ୍ନା’—ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ବର୍ଗର ସଂଜ୍ଞା (ସବର୍ଣ୍ଣନାମ) ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଭାଗ ଓ ପ୍ରଭାଗ (ଉପଭାଗ) ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଚିନ୍ତକମାନେ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଜାଣିବେ।

Verse 23

अनुबंधेऽपवाहे चैकस्य चेदधिकोनकः । भागास्तलस्थहारेण हरं स्वांशाधिकेन तान् ॥ २३ ॥

ଯୋଗ (ଅନୁବନ୍ଧ) ଓ ବିୟୋଗ (ଅପବାହ) ମାମଲାରେ ଯଦି ଗୋଟିଏ ପଦ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ଥାଏ, ତେବେ ତଳେ ଥିବା ହରକୁ ଧରି ଭାଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ସେହି ଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ହରର ନିଜ ଅଂଶ ଯୋଗେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ହର ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 24

ऊनेन चापि गुणयेद्धनर्णं चिंतयेत्तथा । कार्यस्तुल्यहरां शानां योगश्चाप्यंततो मुने ॥ २४ ॥

ରାଶି କିଛି କମ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣନ କରି ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର; ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଧନ କିମ୍ବା ଋଣକୁ ସାବଧାନରେ ବିଚାର କର। ହର ଓ ଭାଗର ସମହରଣ କରି, ଶେଷରେ ହେ ମୁନି, ଯୋଗ କରି ଅନ୍ତିମ ମୋଟ ଧାର୍ଯ୍ୟ କର।

Verse 25

अहारराशौ रूप्यं तु कल्पयेद्धरमप्यथा । अंशाहतिश्छेदघातहृद्भिन्नगुणने फलम् ॥ २५ ॥

ଅହାର-ରାଶି (ହରମାନଙ୍କ ସମୁହ) ମଧ୍ୟରେ ‘ରୂପ୍ୟ’ ପଦକୁ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା କର; ଏବଂ ସେହିପରି ‘ଧର’ ପଦକୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର। ଅଂଶର ଗୁଣନ, ଛେଦର ଘାତ, ଏବଂ ମନରେ ଭାଗ କରି ଗଣନା କଲେ ଫଳ ସିદ્ધ ହୁଏ।

Verse 26

छेदं चापि लवं विद्वन्परिवर्त्य हरस्य च । शेषः कार्यो भागहारे कर्तव्यो गुणनाविधिः ॥ २६ ॥

ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଛେଦ ଓ ଲବକୁ ପରସ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ହରକୁ ଅପସାରଣ କର। ଭାଗହାର (ଭାଗକରଣ) ପଦ୍ଧତିରେ ଶେଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ପରେ ଗୁଣନ ବିଧି ପ୍ରୟୋଗ କର।

Verse 27

हारांशयोः कृती वर्गे घनौ घनविधौ मुने । पदसिद्ध्यै पदे कुर्यादथोरवं सर्वतश्च रवम् ॥ २७ ॥

ହେ ମୁନି, ହାର ଓ ଅଂଶ ପାଠ-ପ୍ରୟୋଗରେ ଏବଂ କୃତି-ବର୍ଗରେ, ଘନବିଧି ଅନୁସାରେ ଘନପାଠ ପ୍ରୟୋଗ କର। ପଦସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦରେ ଯଥାଯଥ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ନାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କର।

Verse 28

छेदं गुणं गुणं छेदं वर्गं मूलं पदं कृतिम् । ऋणं स्वं स्वमृणं कुर्यादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥ २८ ॥

ଫଳକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରି ରାଶିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ: ଛେଦକୁ ଗୁଣ ଏବଂ ଗୁଣକୁ ଛେଦ ଭାବେ ଧର; ବର୍ଗକୁ ମୂଳ ଏବଂ ମୂଳକୁ ବର୍ଗ କର; ପଦକୁ କୃତି ଏବଂ କୃତିକୁ ପଦ କର; ଏବଂ ଋଣକୁ ଧନ, ଧନକୁ ଋଣ କର।

Verse 29

अथ स्वांशाधिकोने तु लवाढ्यो नो हरो हरः । अंशस्त्वविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥ २९ ॥

ଏବେ ଯେତେବେଳେ ଭାଜକ ନିଜ ଅଂଶଠାରୁ ଅଧିକ ଭାଗ ହେତୁ ଏକଠାରୁ କମ୍ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭାଗଫଳ (ହର) ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ବରଂ ଲବଗୁଡ଼ିକୁ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଂଶ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ; ଏବଂ ବିଲୋମ ପଦ୍ଧତିରେ ଶେଷକୁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଭାବେ କହିବା ଉଚିତ।

Verse 30

उद्दिष्टाराशिः संक्षिप्तौ हृतोंऽशै रहितो युतः । इष्टघ्नदृष्टेनैतेन भक्तराशिरनीशितः ॥ ३० ॥

ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଶିକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି, ଅଂଶଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରି, ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁସାରେ ବିୟୋଗ କିମ୍ବା ଯୋଗ କରି—ଏହି ‘ଇଷ୍ଟଘ୍ନ’ ପଦ୍ଧତିରେ ମିଳୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟ ଫଳ ଅନୁସାରେ ଭକ୍ତରାଶି (ଭାଗଫଳ-ରାଶି) ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 31

योगोन्तरेणोनयुतोद्वितोराशीतसंक्रमे । राश्यंतरहृतं वर्गोत्तरं योसुतश्च तौ ॥ ३१ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟର ରାଶି-ସଂକ୍ରମଣ ସମୟରେ ବୟାଶି ନେଇ ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କର, ପରେ ନଅ ଯୋଗ କରି ଯୋଗାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା କମା। ସେହି ଫଳକୁ ରାଶ୍ୟନ୍ତର-ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ, ଭାଗଫଳ ସହ ଶେଷକୁ ଗଣିତମୂଲ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

Verse 32

गजग्रीष्टकृतिर्व्यैका दलिता चेष्टभाजिता । एकोऽस्य वर्गो दलितः सैको राशिः परो मतः ॥ ३२ ॥

ଏକମାତ୍ର ଏକକକୁ ଆଧାର ଭାବେ ଧରି, ତାହାକୁ କମାଇ ଏବଂ କ୍ରିୟାନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭାଗ କଲେ, ସେହି କମିଥିବା ମାନର ବର୍ଗ ମିଳେ। ସେଇ ଏକକକୁ ହିଁ ପରେ ସିଦ୍ଧ ରାଶି ଭାବେ ମୁନିମାନେ ମନନ୍ତି।

Verse 33

द्विगुणेष्टहृतं रूपं श्रेष्टं प्राग्रूपकं परम् । वर्गयोगांतरे व्येके राश्योर्वर्गोस्त एतयोः ॥ ३३ ॥

ଇଷ୍ଟ ରାଶିଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରି ପାଇଥିବା ରୂପକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରାଯାଏ—ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପରମ ‘ପ୍ରାଗ୍ରୂପକ’ (ପୂର୍ବରୂପ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବର୍ଗ-ଯୋଗ ପଦ୍ଧତିରେ କେହି କେହି କହନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇ ରାଶିର ବର୍ଗଫଳ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

इष्टवगेकृतिश्चेष्टघनोष्टग्रौ च सौककौ । एषीस्यानामुभे व्यक्ते गणिते व्यक्तमेव च ॥ ३४ ॥

ଇଚ୍ଛିତ ବର୍ଗବିଭାଗ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଗଠନ, ଗତି ଓ ଘନତାର ମାପ, ଓଷ୍ଠ ଓ କଣ୍ଠର ନିୟମ, ଏବଂ ‘ଏଷୀ’ ‘ଈସ୍ୟା’—ଏହି ଦୁଇଟି—ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ଗଣିତରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ‘ବ୍ୟକ୍ତ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ପଷ୍ଟ ପଦ୍ଧତି ହିଁ ପ୍ରତିପାଦିତ।

Verse 35

गुणघ्नमूलोनयुतः सगुणार्द्धे कृतं पदम् । दृष्टस्य च गुणार्द्धो न युतं वर्गीकृतं गुणः ॥ ३५ ॥

ବର୍ଗମୂଳକୁ ଗୁଣକଦ୍ୱାରା ଗୁଣିତ ହ୍ରାସ ପଦ ସହ ଯୋଗ କରି, ଗୁଣକର ଅର୍ଧାଂଶ ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦ ଗଠିତ ହୁଏ। ଏବଂ ବିଚାର୍ୟ ରାଶିରେ ଗୁଣକର ଅର୍ଧାଂଶ ଯଦି ମୂଳରେ ଯୋଗ ନହୁଏ, ତେବେ ସେଇ ଅର୍ଧାଂଶ ବର୍ଗୀକୃତ ହୋଇ ଗୁଣକ ରୂପେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

Verse 36

यदा लवोनपुम्राशिर्दृश्यं भागोनयुग्भुवा । भक्तं तथा मूलगुणं ताभ्यां साध्योथ व्यक्तवत् ॥ ३६ ॥

ଦୃଶ୍ୟ ରାଶିକୁ ଭାଗ ଭାବେ—ବିଭାଜନ ଓ ବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା—ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ, ସେହିପରି ମୂଳ-ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଏହି ଦୁଇଟିରୁ ‘ବ୍ୟକ୍ତ’ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଦୃଶ ପ୍ରକଟ ଫଳ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

Verse 37

प्रमाणेच्छे सजातीये आद्यंते मध्यगं फलम् । इच्छघ्नमाद्यहृत्सेष्टं फलं व्यस्ते विपर्ययात् ॥ ३७ ॥

ପ୍ରମାଣ ପାଇବାର ଇଚ୍ଛା ସଜାତୀୟ ବିଷୟରେ ଥିଲେ, ଫଳ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଇଚ୍ଛା ନଶିଗଲେ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରେରଣା ହଟିଲା ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ସେଇ ଫଳ; ଏବଂ କ୍ରମ ଉଲଟିଲେ ପରିଣାମ ମଧ୍ୟ ବିପରୀତ ହୁଏ।

Verse 38

पंचरास्यादिकेऽन्योन्यपक्षं कृत्वा फलच्छिदाम् । बहुराशिवधं भक्ते फलं स्वल्पवधेन च ॥ ३८ ॥

ପଞ୍ଚରାଶି ଆଦି ପ୍ରଣାଳୀରେ, ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ‘ପକ୍ଷ’ଗୁଡ଼ିକୁ ଫଳ ଛେଦ କରିବା ପାଇଁ ସଜାଇଲେ, ଅନେକ ରାଶିର (ଅଶୁଭ) ସଂଯୋଗଫଳକୁ ଅଳ୍ପ କିଛି ନିରସନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 39

इष्टकर्मवधेमूलं च्युतं मिश्रात्कलांतरे । मानघ्नकालश्चातीतकालाघ्नफलसंहृताः ॥ ३९ ॥

ଇଷ୍ଟକର୍ମର ପୁଣ୍ୟନାଶର ମୂଳ, ଯଦି ମିଶ୍ର ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେବେ କାଳକ୍ରମେ ନିଜେ ଖସିଯାଏ। ଏବଂ ମାନଭଙ୍ଗକାରୀ କାଳ ଆସିଲେ, ପୂର୍ବରୁ କାଳଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।

Verse 40

स्वयोगभक्तानिघ्नाः स्युः संप्रयुक्तदलानि च । बहुराशिपलात्स्वल्पराशिमासफलं बहु ॥ ४० ॥

ସ୍ୱୟୋଗ ଓ ଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଅର୍ପିତ ପତ୍ରଦଳ ବିଘ୍ନନାଶକ ହୁଏ। ଏବଂ ପତ୍ରର ବହୁ ରାଶି ଅର୍ପଣ କଲେ, ଅଳ୍ପ ମାସବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ବହୁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 41

चेद्राशिविवरं मासफलांतरहृतं च यः । क्षेपा मिश्रहताः क्षेपोयोगभक्ताः फलानि च ॥ ४१ ॥

ଯଦି ରାଶିମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରକୁ ମାସଫଳର ଅନ୍ତରଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ‘କ୍ଷେପ’କୁ ‘ମିଶ୍ର’ ମୂଲ୍ୟରେ ଗୁଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ କ୍ଷେପମାନଙ୍କ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ଯେ ମୂଲ୍ୟ ମିଳେ, ସେହିଏ ଫଳ।

Verse 42

भजेच्छिदोंशैस्तैर्मिश्रै रूपं कालश्च पूर्तिकृत् । पूर्णोगच्छेत्समेध्यव्येसमेवर्गोर्द्धितेत्यतः ॥ ४२ ॥

ସେହି ମିଶ୍ର ଭାଗାଂଶମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ରୂପ, କାଳ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ପୂରଣକାରୀ କ୍ରିୟା ସହ—ନାରାୟଣ ହରିଙ୍କୁ ଭଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଭାବେ ଯାହା ସମ୍ୟକ୍ ସଂସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ, ତାହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 43

व्यस्तं गच्छतं फलं यद्गुणवर्गं भचहि तत् । व्येकं व्येकगुणाप्तं च प्राध्नं मानं गुणोत्तरे ॥ ४३ ॥

ଯେତେବେଳେ ଫଳକୁ ପଦକ୍ରମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ଫଳକୁ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ଗୁଣବର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣକୁ ପୃଥକ ନେଲେ ଯେ ମାନ ମିଳେ, ଗୁଣୋତ୍ତର କ୍ରିୟାରେ ସେହି ଅନୁସାରେ ପ୍ରଧାନ ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 44

भुजकोटिकृतियोगमूलं कर्णश्च दोर्भवेत् । श्रुतिकृत्यंतरपद कोटिर्दोः कर्णवर्गयोः ॥ ४४ ॥

ଭୁଜାର ଅଗ୍ର-ସନ୍ଧିରେ ଯେ ‘ଯୋଗ’ ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାର ମୂଳ ‘କର୍ଣ୍ଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭୁଜା ମଧ୍ୟ ତାହାଙ୍କ ସଦୃଶ। କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭୁଜା ମଧ୍ୟରେ ଯେ ମଧ୍ୟପଦ, ସେହି ‘କୋଟି’, ଯାହା ଭୁଜା‑କର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଗସମୂହ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 45

विंवरात्तत्कर्णपदं क्षेत्रे त्रिचतुरस्रके । राश्योरंतरवर्गेण द्विघ्ने घाते युते तयोः ॥ ४५ ॥

ତ୍ରିଚତୁରସ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ କର୍ଣ୍ଣପଦ ‘ବିଂବର’ ବିଧିରେ ଜଣାଯାଏ। ଦୁଇ ମାପର ବର୍ଗ ନେଇ ତାହାଙ୍କ ଯୋଗ କର; ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ତାହାଙ୍କ ତଫାତର ବର୍ଗର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଯୋଗ କରି ଫଳ ସିଦ୍ଧ କର।

Verse 46

वर्गयोगोथ योगांतहंतिर्वर्गांतरं भवेत् । व्यास आकृतिसंक्षण्णोव्यासास्यात्परिधिर्मुने ॥ ४६ ॥

ବର୍ଗମାନଙ୍କ ଯୋଗରେ ଘାତ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏବଂ ସେହି ଯୋଗର ଅନ୍ତ-ହ୍ରାସରେ ବର୍ଗାନ୍ତର ମିଳେ। ହେ ମୁନେ, ଆକୃତିର ଲକ୍ଷଣରୁ ବ୍ୟାସ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ବ୍ୟାସରୁ ପରିଧି (ପରିମାପ) ମଧ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 47

ज्याव्यासयोगविवराहतमूलोनितोऽर्द्धितः । व्यासः शरः शरोनाञ्च व्यासाच्छरगुणात्पदम् ॥ ४७ ॥

ଜ୍ୟାର ବର୍ଗରୁ ତ୍ରିଜ୍ୟାର ବର୍ଗ ବିୟୋଗ କରି ଯେ ତଫାତ ମିଳେ, ତାହାର ବର୍ଗମୂଳ ନେଇ ଅର୍ଧ କଲେ ‘ଶର’ ହୁଏ। ଶର ଓ ବ୍ୟାସର ଯୋଗରୁ, ଧନୁର୍ଜ୍ୟାର ଗୁଣଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆବଶ୍ୟକ ‘ପଦ’ ମିଳେ।

Verse 48

द्विघ्नं जीवाथ जीवार्द्धवर्गे शरहृते युते । व्यासोष्टतेभवेदेवं प्रोक्तं गणितकोविदैः ॥ ४८ ॥

ପ୍ରଥମେ ‘ଜୀବା’କୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କର; ପରେ ତାହାକୁ ଜୀବାର ଅର୍ଧର ବର୍ଗରେ ଯୋଗ କର; ଏବଂ ‘ଶର’ ଦ୍ୱାରା ହ୍ରାସ ପରେ ଯେ ଶେଷ ରହେ, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ କର। ଏଭଳି କଲେ ଫଳ ‘ଅଠାଇଶ’ ହୁଏ—ଗଣିତକୋବିଦମାନେ କହିଛନ୍ତି।

Verse 49

चापोननिघ्नः परिधिः प्रगङ्लः परिधेः कृते । तुर्यांशेन शरध्नेनाघेनिनाधं चतुर्गणम् ॥ ४९ ॥

ବ୍ୟାସକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଗୁଣକରେ ଗୁଣିଲେ ପରିଧି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପରିଧି-ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ କଥିତ ନିୟମାନୁସାରେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସଂଶୋଧନ କରି ଚତୁର୍ଗଣ କ୍ରମେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

व्यासध्नं प्रभजेद्विप्र ज्या काशं जायते स्फुटा । ज्यांघ्रीषुध्नोवृत्तवर्गोबग्धिघ्नव्यासाढ्यमौर्विहृत् ॥ ५० ॥

ହେ ବିପ୍ର, ବ୍ୟାସକୁ ଭାଗ କଲେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ୟା (ଧନୁର୍ଜ୍ୟା) ମିଳେ। ଜ୍ୟା ସହ ବୃତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାନର ବର୍ଗ, ବ୍ୟାସ ଆଦି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଜ୍ୟା-ତନ୍ତୁ ନିୟମରେ ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 51

लब्धोनवृत्तवर्गाद्रिपदेर्धात्पतिते धनुः । स्थूलमध्यापृवन्नवेधो वृत्तांकाशेषभागिकः ॥ ५१ ॥

ବୃତ୍ତର ଶେଷର ବର୍ଗରୁ ତ୍ରିପଦ (ଘନମୂଳ) ନେଲେ ଧନୁଃ (ଧନୁଷ୍ୟ-ମାନ) ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ସ୍ଥୂଳ-ମଧ୍ୟ ବୃତ୍ତରେ ‘ନବ-ବେଧ’ ବୃତ୍ତାଂଶର ଶେଷ ଭାଗାନୁସାରେ ଭାଗ କରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ।

Verse 52

वृत्तांगांशकृतिर्वेधनिप्रीयनकरामितौ । वारिव्यासहतं दैर्ध्यंवेधांगुलहतं पुनः ॥ ५२ ॥

ବ୍ୟାସକୁ ନିୟତାଙ୍କରେ ଗୁଣିଲେ ବୃତ୍ତାଙ୍ଗ (ପରିଧି) ମିଳେ। ବ୍ୟାସମାନ ନଖାନ୍ତ ଅଙ୍ଗୁଳ-ବିସ୍ତାରରେ ଜଣାଯାଏ; ପୁନଃ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବେଧ-ଅଙ୍ଗୁଳ ଏକକରେ ଗୁଣି ଗଣନା କରାଯାଏ।

Verse 53

खरवेंदुरामविहतं मानं द्रोणादिवारिणः । विस्तारायामवेधानांमंगुल्योन्यनाडिघ्नाः ॥ ५३ ॥

ଦ୍ରୋଣ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ-ମାନ ନିୟତ ଗଣନାରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଏବଂ ବିସ୍ତାର, ଆୟାମ, ବେଧ (ଗଭୀରତା) ମାନ ଅଙ୍ଗୁଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପରସ୍ପର ଉପବିଭାଗରେ ନାଡ଼ୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

Verse 54

रसांकाभ्राब्धिभिर्भक्ता धान्ये द्रोणादिकामितिः । उत्सेधव्यासदैर्ध्याणामंगुल्यान्यस्य नो द्विज ॥ ५४ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ‘ରସ, ଅଙ୍କ, ଅଭ୍ର, ଅବ୍ଧି’ ଶବ୍ଦଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ସଂଖ୍ୟାରେ ଧାନ୍ୟମାନକୁ ବିଭାଜନ କଲେ ଦ୍ରୋଣାଦି ଇଚ୍ଛିତ ମାପ ମିଳେ; ଉଚ୍ଚତା, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଏକକ ‘ଅଙ୍ଗୁଳି’ (ଆଙ୍ଗୁଠି-ପ୍ରସ୍ଥ) ଅଟେ।

Verse 55

मिथोघ्नाति भजेत्स्वाक्षेशैर्द्रोणादिमितिर्भवेत् । विस्ताराद्यं गुलान्येवं मिथोघ्नान्यपसांभवेत् ॥ ५५ ॥

‘ମିଥୋଘ୍ନା’ ନାମକ ମାପକୁ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଳି-ମାନରେ ବିଭାଜନ କଲେ ଦ୍ରୋଣାଦି ପ୍ରମାଣିତ ମାପ ମିଳେ। ଏହିପରି ପ୍ରସ୍ଥ ଆଦି ରେଖାମାନରୁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅନୁପାତିକ ବିଭାଜନରେ ‘ଗୁଲା’ ଆଦି ଉପମାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 56

वाणेभमार्गणैर्लब्धं द्रोणाद्यं मानमादिशेत् । दीपशंकुतलच्छिद्रघ्नः शंकुर्भैवंभवेन्मुने ॥ ५६ ॥

ମାପଦଣ୍ଡ ଓ ମାପରେଖାରେ ଲଭ୍ୟ ପ୍ରମାଣକୁ ଆଧାର କରି ଦ୍ରୋଣାଦି ମାପସମୂହ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ମୁନି! ଶଙ୍କୁ (ଗ୍ନୋମନ/ଖୁଣ୍ଟି) ‘ଭୈବ’ ପ୍ରକାରର ହେଉ—ଦୀପ, ଶଙ୍କୁ, ତଳ ଓ ଛିଦ୍ର ଆଦି ଦୋଷ ନାଶକ।

Verse 57

नरोन दीपकशिखौच्यभक्तो ह्यथ भोद्वने । शंकौनृदीपाधश्छिद्रघ्नैर्दीपौच्च्यं नरान्विते ॥ ५७ ॥

ଦୀପଶିଖାକୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ସ୍ଥିର ରଖିବାରେ ଭକ୍ତ ନର ଜଙ୍ଗଲରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପାଧାର ତଳେ ରକ୍ଷା-ଆବରଣ ରଖୁ। ଶଙ୍କୁ, ଦୀପାଧାର ଓ ଛିଦ୍ରଦୋଷ ନାଶକ ଉପାୟରେ ଲୋକମଧ୍ୟରେ ଦୀପର ଉଚ୍ଚତା ଯଥାର୍ଥ ରହେ।

Verse 58

विंशकुदीपौच्चगुणाच्छाया शंकूद्धृता भवेत् । दीपशंक्वंतरं चाथ च्छायाग्रविवरघ्नभा ॥ ५८ ॥

ଶଙ୍କୁଦ୍ୱାରା ମାପା ଛାୟାକୁ ଦୀପର ଉଚ୍ଚତାର ବିଂଶତିଗୁଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଛାୟାର ଅଗ୍ରଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଖାଲି ଅନ୍ତରକୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଆଲୋକ-ଗଣନା ଅନୁସାରେ ଦୀପ ଓ ଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଉ।

Verse 59

मानांतरद्रुद्भूमिः स्यादथोभूनराहतिः । प्रभाप्ता जायते दीपशिखौच्च्यं स्यात्त्रिराशिकात् ॥ ५९ ॥

ଗୋଟିଏ ମାପକୁ ଅନ୍ୟ ମାପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲେ ତଦନୁସାରେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ସେପରି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଲଭ୍ୟ ପ୍ରକାଶରୁ ତ୍ରୈରାଶି ନିୟମେ ଦୀପଶିଖାର ଉଚ୍ଚତା ଜଣାଯାଏ।

Verse 60

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं गणिते परिकर्मकम् । ग्रहमध्यादिकं वक्ष्ये गणिते नातिविस्तरान् ॥ ६० ॥

ଗଣିତର ପରିକର୍ମ (ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କ୍ରିୟା) ଏହିପରି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ଏବେ ଅତିବିସ୍ତାର ବିନା, ଗଣିତୀୟ ରୀତିରେ ଗ୍ରହମଧ୍ୟ ଆଦି ବିଷୟ ମୁଁ କହିବି।

Verse 61

युगमानं स्मृतं विप्र खचतुष्करदार्णवाः । तद्दशांशास्तु चत्वारः कृताख्यं पादमुच्यते ॥ ६१ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଯୁଗମାନ ‘ଖ-ଚତୁଷ୍କର-ଦାର୍ଣ୍ଣବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତାହାର ଦଶ ଅଂଶରୁ ଚାରି ଅଂଶ ‘କୃତ’ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗର ପାଦ କୁହାଯାଏ।

Verse 62

त्रयस्रेता द्वापरः द्वौ कलिरेकः प्रकीर्तितः । मनुकृताब्दसहिता युगानामेकसप्ततिः ॥ ६२ ॥

ତିନିଟି ତ୍ରେତାଯୁଗ, ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାପରଯୁଗ, ଏବଂ ଗୋଟିଏମାତ୍ର କଳିଯୁଗ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ମନୁଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବର୍ଷ ସହିତ ଯୁଗମୋଟ ଏକସପ୍ତତି (୭୧) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 63

विधेर्द्दिने स्युर्विप्रेंद्र मनवस्तु चतुर्दश । तावत्येव निशा तस्य विप्रेंद्र परिकीर्तिता ॥ ६३ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁ ଥାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ରାତ୍ରି ମଧ୍ୟ ସେତେଇ ଅବଧିର ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 64

स्वयंभुवा शरगतानब्दान्संपिंड्य नारद । खचरानयनं कार्यमथवेष्टयुगादितः ॥ ६४ ॥

ହେ ନାରଦ! ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ଶରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କୁ ସଂପିଣ୍ଡିତ କରି, ପରେ ଯୁଗ୍ମ-ବେଷ୍ଟନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ଆକାଶଗାମୀ ଶକ୍ତି’ଙ୍କ ଆନୟନ (ପ୍ରତ୍ୟାହାର) କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 65

युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः । पूजार्किगुरुशुक्राणां भगणापूर्वपापिनाम् ॥ ६५ ॥

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଶୁକ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗଣନା, ଚାରି ଖଗୋଳ ଗତି ଓ ଅର୍ଣ୍ଣବ-ଚକ୍ରର ପରିଗଣନ, ଏବଂ ଶନି-ଗୁରୁ-ଶୁକ୍ରଙ୍କ ପୂଜା—ଗ୍ରହଗଣ-ସମୂହର ହିସାବ ସହ—ପୂର୍ବପାପଭାରାକ୍ରାନ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିହିତ।

Verse 66

इंदोरसाग्नित्रिषु सप्त भूधरमार्गणाः । दस्रत्र्याष्टरसांकाश्विलोचनानि कुजस्य तु ॥ ६६ ॥

ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ‘ଅସା–ଅଗ୍ନି–ତ୍ରି’ ଶବ୍ଦଗୁଚ୍ଛ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏବଂ କୁଜ (ମଙ୍ଗଳ) ପାଇଁ ‘ଦସ୍ର–ତ୍ରି–ଅଷ୍ଟ–ରସ’ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ‘ଲୋଚନ’ (ଲକ୍ଷଣ/ଏକକ) ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 67

बुधशीघ्रस्य शून्यर्तुखाद्रित्र्यंकनगेंदवः । बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदस्रङ्हूयस्तथा ॥ ६७ ॥

ବୁଧଙ୍କ ‘ଶୀଘ୍ର’ ମାନର ଅଙ୍କ ‘ଶୂନ୍ୟ–ଋତୁ–ଖ–ଅଦ୍ରି–ତ୍ରି–ଅଙ୍କ–ନଗ–ଇନ୍ଦୁ’ ପଦଗୁଚ୍ଛରେ ସଂକେତିତ; ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଅଙ୍କ ‘ଖ–ଦସ୍ର–ଅକ୍ଷି–ବେଦ–ସ୍ରଙ୍–ହୂୟ’ ଦ୍ୱାରା ତଦ୍ରୂପ ସୂଚିତ।

Verse 68

शितशीघ्रस्य यष्णसत्रियमाश्विस्वभूधराः । शनेर्भुजगषट्पचरसवेदनिशाकराः ॥ ६८ ॥

ଶିତ (ଶୁକ୍ର) ଓ ଶୀଘ୍ର (ବୁଧ) ପାଇଁ ‘ୟଷ୍ଣ, ସତ୍ରିୟ, ଆଶ୍ୱି, ସ୍ୱ, ଭୂଧର’ ଗଣ କୁହାଯାଇଛି; ଶନି ପାଇଁ ‘ଭୁଜଗ, ଷଟ୍ପଚର, ସବେଦ, ନିଶାକର’ ଗଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 69

चंद्रोञ्चस्याग्निशून्याक्षिवसुसर्पार्णवा युगे । वामं पातस्य च स्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः ॥ ६९ ॥

ଯୁଗ-ଗଣନାରେ କ୍ରମ ଏପରି କୁହାଯାଇଛି— ‘ଚନ୍ଦ୍ର, ଉଞ୍ଚ/ଉତ୍ଥାନ, ଅଗ୍ନି, ଶୂନ୍ୟ, ନେତ୍ର, ବସୁ, ସର୍ପ ଏବଂ ଅର୍ଣ୍ଣବ (ସମୁଦ୍ର)’. ଏବଂ ‘ପାତ’ (ଅବରୋହ) କ୍ରମର ବାମ ଭାଗରେ— ‘ସ୍ୱ, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ଶିଖୀ, ଦସ୍ର’— ଏମିତି କୁହାଯାଏ।

Verse 70

उदयादुदयं भानोर्भूमैः साचेन वासराः । वसुव्द्यष्टाद्रिरूपांकसप्ताद्रितिथयो युगे ॥ ७० ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଉଦୟରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଯେ ପରିମାଣ, ତାହାକୁ ‘ବାସର’ (ଦିନ) କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଯୁଗରେ ତିଥିର ସଂଖ୍ୟା ଶବ୍ଦ-ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା— ‘ବସୁ, ଦ୍ୱି, ଅଷ୍ଟ, ଅଦ୍ରି, ରୂପାଙ୍କ, ସପ୍ତ, ଅଦ୍ରି’— ଏପରି ଗଣାଯାଏ।

Verse 71

षड् वहित्रिहुताशांकतिथयश्चाधिमासकाः । तिथिक्षयायमार्थाक्षिद्व्यष्टव्योमशराश्विनः ॥ ७१ ॥

ଅଧିମାସକୁ ‘ଷଡ୍’ ଆଦି ସଂଖ୍ୟା-ଚିହ୍ନ ଏବଂ ‘ବହିତ୍ରୀ, ହୁତାଶ, ଅଙ୍କ, ତିଥି’ ପ୍ରଭୃତି ସଙ୍କେତ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଏ। ସେହିପରି ତିଥି-କ୍ଷୟ ଓ ତିଥି-ଆୟାମ ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ ସଂଖ୍ୟା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 72

रवचतुष्का समुद्राष्टकुर्पचरविमासकाः । षट्त्र्यग्निवेदग्निपंचशुभ्रांशुमासकाः ॥ ७२ ॥

‘ରବ-ଚତୁଷ୍କା’, ‘ସମୁଦ୍ର-ଅଷ୍ଟ’, ‘କୁର୍ପ-ଚର’, ‘ରବି-ମାସକ’; ଏବଂ ‘ଷଟ୍-ତ୍ର୍ୟଗ୍ନି’, ‘ବେଦ-ଅଗ୍ନି’, ‘ପଞ୍ଚ-ଶୁଭ୍ରାଂଶୁ-ମାସକ’— ଏଗୁଡ଼ିକ ମାସକ (ମାନକ ପରିମାଣ) ର ନାମଭେଦ, ଯଜ୍ଞ-ଦାନାଦି ଗଣନାରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 73

प्रागातेः सूर्यमंदस्य कल्पेसप्ताष्टवह्नयः । कौजस्य वेदस्वयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः ॥ ७३ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ଦର କଳ୍ପରେ ପ୍ରାଗାତେ (ପୂର୍ବ-ଆଗମନ ବିଧି) ଅନୁସାରେ ସାତ ଓ ଆଠ ଅଗ୍ନି ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପିତ। କୌଜ-କଳ୍ପରେ ବେଦ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏବଂ ବୌଧ-କଳ୍ପରେ ଋତୁଅନୁସାରେ ଆଠ ଋତୁ-ଅଗ୍ନି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 74

रवरवरंध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्धगुणेषवः । गोग्नयः शनिमंदस्य पातानामथवा मतः ॥ ७४ ॥

ଗୁରୁଙ୍କ ପାତ-ଚିହ୍ନ ‘ରବ, ରବର ଓ ରନ୍ଧ୍ର’; ଶୁକ୍ର ପାଇଁ ‘ଅର୍ଧଗୁଣ’ ଓ ‘ଇଷୁ (ବାଣ)’; ମନ୍ଦଗତି ଶନି ପାଇଁ ‘ଗୋ’ ଓ ‘ଅଗ୍ନି’—ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ପାତମାନଙ୍କ ଏହି ବର୍ଗୀକରଣ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 75

मनुदस्रास्तु कौजस्य बौधस्याष्टाष्टसागराः । कृताद्रिचंद्राजैवस्य रवैकस्याग्निरवनंदकाः ॥ ७५ ॥

କୌଜ (ମଙ୍ଗଳ) ପାଇଁ ପାତ-ଚିହ୍ନ ‘ମନୁଦସ୍ର’; ବୌଧ (ବୁଧ) ପାଇଁ ‘ଅଷ୍ଟ-ଅଷ୍ଟ-ସାଗର’। କୃତାଦ୍ରି, ଚନ୍ଦ୍ରାଜ, ଐବସ୍ୟ ପାଇଁ ଏବଂ ‘ରବୈକ’ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ଅଗ୍ନି, ରବ, ନନ୍ଦକ’—ଏମିତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି।

Verse 76

शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः । वर्तमानयुगे पानावत्सराभगणाभिधाः ॥ ७६ ॥

କଳ୍ପରେ ଶନି-ପାତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭଗଣମାନେ ‘ଯମ–ରସ–ଋତବଃ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଗରେ ସେମାନେ ‘ପାନାବତ୍ସର-ଭଗଣ’ ବୋଲି ପରିଚିତ।

Verse 77

मासीकृतायुता मासैर्मधुशुक्लादिभिर्गतैः । पृथक्त्थासिधिमासग्रासूर्यमासविभाजिताः ॥ ७७ ॥

ଗଣନାକୁ ମାସରେ ପରିଣତ କଲେ—ମଧୁ, ଶୁକ୍ଲ ଆଦି ମାସମାନଙ୍କ କ୍ରମରେ ଗଣି—ତାହା ପୁଣି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ: ସ୍ଥାସି (ସାବନ) ମାସ, ଧି (ଚାନ୍ଦ୍ର) ମାସ, ଗ୍ରାସ (ସଂଯୋଗ) ମାସ ଏବଂ ସୂର୍ୟ (ସୌର) ମାସ।

Verse 78

अथाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः । द्विस्थास्तितिक्षयाभ्यस्ताश्चांद्रवासरभाजिताः ॥ ७८ ॥

ତାପରେ ଅଧିକମାସ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ସମନ୍ୱୟ କରି, ଦିନ-ଗଣନାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇ ଦିନରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇ ସ୍ଥିତିରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇ, ତିଥି-ବୃଦ୍ଧି ଓ ତିଥି-କ୍ଷୟ ନୀତିରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ କରି, ଚାନ୍ଦ୍ର-ବାସର (ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନ-ଗଣନା) ଅନୁସାରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଏ।

Verse 79

लथोनरात्रिरहितालंकार्यामर्द्धरात्रिकाः । सावनोद्यूगसारर्कादिर्दिनमासाब्दयास्ततः ॥ ७९ ॥

ଏହି ପୂର୍ବ କାଳବିଭାଗମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ରାତ୍ରି, ଅରାତ୍ରି, ଅଲଂକାର୍ୟ (ବିଶେଷ) ରାତ୍ରି, ଅର୍ଧରାତ୍ରି ଓ ଅର୍ଧରାତ୍ରିକା ଇତ୍ୟାଦି ସଂଜ୍ଞା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ପରେ ସାବନ-ଦିନ, ଯୁଗ, ସଂବତ୍ସର-ସାର, ସୂର୍ଯ୍ୟଗତି ଏବଂ ଦିନ-ମାସ-ବର୍ଷର ପରିମାଣ ଗଣାଯାଏ॥

Verse 80

सप्तिभिः क्षपितः शेषः मूर्याद्योवासरेश्वरः । मासाब्ददिनसंख्यासंद्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् ॥ ८० ॥

ଅବଶେଷକୁ ସାତ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ (ରବିବାର) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ବାରାଧିପତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ପରେ ମାସ, ବର୍ଷ ଓ ଦିନର ସଂଖ୍ୟା ନେଇ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ କିମ୍ବା ତ୍ରିଗୁଣ ଆଦି କରି ଆବଶ୍ୟକ ମାନ ମିଳେ॥

Verse 81

सप्तोर्द्धनावशेषौ तौ विज्ञेयौ मासवर्षपौ । स्नेहस्य भगणाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः ॥ ८१ ॥

ସେଇ ଦୁଇ ଅବଶେଷ—ସାତ ଓ ଅର୍ଧ ରହି—ମାସ ଓ ବର୍ଷ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଦିଆଯାଇଥିବା ପରିମାଣରେ ଭଗଣ (ଚକ୍ର) ପ୍ରୟୋଗ କରି ଯେ ଦିନ-ରାଶି ମିଳେ, ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ବାର (ବାସର) ଅନୁସାରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 82

विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर्ग्रहो भवेत् । एवं ह्यशीघ्रमंदाञ्चये प्रोक्ताः पूर्वपापिनः ॥ ८२ ॥

ମଧ୍ୟଗତି ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ସେଇ ମାନ ଭଗଣଚକ୍ରର ଆଦିଗ୍ରହ (ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି) ହୋଇଯାଏ। ଏଭଳି ଅଶୀଘ୍ର ଓ ମନ୍ଦ ଗତିର ସଂଶୋଧନ-ସଞ୍ଚୟ ପାଇଁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପଦକ୍ରମ କୁହାଯାଇଛି॥

Verse 83

विलोमगतयः पातास्तद्वञ्चक्राष्विशोधिताः । योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णौ द्विगुणाः स्मृतः ॥ ८३ ॥

ପାତାଳ ପ୍ରଦେଶମାନଙ୍କର ଗତି ବିଲୋମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ବଞ୍ଚକ ଚକ୍ରମାନେ ଅଶୋଧିତ (ଭ୍ରମକର) ରହିଥାନ୍ତି। ‘ଭୂ-କର୍ଣ୍ଣ’ର ପରିମାଣ ଆଠଶେ ଯୋଜନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରିମାଣ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି କଥିତ॥

Verse 84

तद्वर्गतो दशगुणात्पद भूपरिधिर्भवेत् । लंबज्याघ्नस्वजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः ॥ ८४ ॥

ସେହି ମୂଲ୍ୟର ବର୍ଗର ଦଶଗୁଣ ନେଲେ ପଦକ୍ରମେ ପୃଥିବୀର ପରିଧି ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଯଥାର୍ଥ ପରିଧି ଲମ୍ବ-ଜ୍ୟାରେ ଗୁଣି ସ୍ୱଜୀବ (ଜ୍ୟା) ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ସ୍ଫୁଟ ହୁଏ॥

Verse 85

तेन देशांतराभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर्विभाजिता । कलादितत्फलं प्रार्च्याः ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् ॥ ८५ ॥

ଏହି ପ୍ରକାରେ ଦେଶାନ୍ତର ଗମନଜନିତ ଗ୍ରହ-ଭୁକ୍ତି ବିଭାଜିତ ହୁଏ। ଏବଂ କଳା ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଫଳକୁ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜି ପରିଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 86

रेखाप्रतीचिसंस्थाने प्रक्षिपेत्स्युः स्वदेशतः । राक्षसातपदेवौकः शैलयोर्मध्यसूत्रगाः ॥ ८६ ॥

ସ୍ୱଦେଶରୁ ପଶ୍ଚିମ ରେଖା-ବିନ୍ୟାସରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ରାକ୍ଷସ, ଆତପ ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ନିବାସ—ଦୁଇ ପର୍ବତର ମଧ୍ୟର ମଧ୍ୟସୂତ୍ର ରେଖାରେ ରଖିବା ଉଚିତ॥

Verse 87

अवंतिकारोहतिकं तथा सन्निहितं सरः । वारप्रवृत्तिवाग्देशे क्षयार्द्धेभ्यधिको भवेत् ॥ ८७ ॥

ଅବନ୍ତିକା-ରୋହତିକ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସନ୍ନିହିତ ପବିତ୍ର ସରୋବର—‘ବାର-ପ୍ରବୃତ୍ତି-ବାଗ୍ଦେଶ’ ସ୍ଥାନରେ—କ୍ଷୟପକ୍ଷର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ॥

Verse 88

तद्देशांतरनाडीभिः पश्चादूने विनिर्दिशेत् । इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम् ॥ ८८ ॥

ଦେଶାନ୍ତର ଭେଦର ନାଡୀ ଅନୁସାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟକୁ ସେତେ କମାଇ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ। ଇଷ୍ଟ ନାଡୀ-ଗୁଣକରେ ଗୁଣିଲେ ‘ଭୁକ୍ତି’ ମିଳେ; ଏବଂ ଷଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ କଳା ଆଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏକକ ମିଳେ॥

Verse 89

गते शोद्ध्यं तथा योज्यं गम्ये तात्कालिको ग्रहः । भचक्रलिप्ताशीत्यंशः परमं दक्षिणोत्तरम् ॥ ८९ ॥

ଯାହା ଗତ ହୋଇଛି ତାହାରୁ ବିୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ୟ ତାହାରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ସେହି କ୍ଷଣର ଗ୍ରହସ୍ଥିତି ଗ୍ରହଣୀୟ। ଭଚକ୍ର ଅଂଶ-ଲିପ୍ତରେ ଗଣିତ; ଅଶୀ ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ଦକ୍ଷିଣ-ଉତ୍ତର ସୀମା।

Verse 90

विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रांत्यंतादनुष्णगुः । तत्र वासं द्विगुणितजीवस्रिगुणितं कुजः ॥ ९० ॥

ସ୍ୱପାତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱକ୍ରାନ୍ତ୍ୟନ୍ତରୁ ଅନୁଷ୍ଣଗୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ। ସେହି ସ୍ଥାନରେ, ପ୍ରଥମେ ଜୀବ (ବୃହସ୍ପତି)ର ଦୂରତାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଧରି, ତାହାର ତ୍ରିଗୁଣ ପରିମାଣରେ କୁଜ (ମଙ୍ଗଳ)କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 91

बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विक्षिप्यंते चतुर्गुणम् । राशिलिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यार्द्धमुच्यते ॥ ९१ ॥

ବୁଧ, ଶୁକ୍ର ଓ ଶନି ପାତ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷେପିତ କରି ଚତୁର୍ଗୁଣ କରାଯାଏ। ରାଶିକୁ ଅଂଶ-ଲିପ୍ତରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରି ତାହାର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗକୁ ‘ପ୍ରଥମ ଜ୍ୟାର୍ଧ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 92

ततो द्विभक्तलब्धोनमिश्रितं तद्द्वितीयकम् । आद्येनैव क्रमात्पिंडान्भक्ताल्लब्धोनितैर्युतान् ॥ ९२ ॥

ତାପରେ ଦୁଇଭାଗ କଲେ ଯେ ଶେଷ ରହେ, ତାହାକୁ ଲବ୍ଧରୁ ବିୟୋଗ କରି ଯାହା ରହେ ତାହା ସହ ମିଶାଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଆଦ୍ୟ ମାନ ଅନୁସାରେ କ୍ରମେ ପିଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗର ଶେଷ ସହ ଯୁକ୍ତ କରି।

Verse 93

खंडकाः स्युश्चतुर्विशा ज्यार्द्धपिंडाः क्रमादमी । परमा पक्रमज्या तु सप्तरंध्रगुणेंदवः ॥ ९३ ॥

ଏଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମାନୁସାରେ ଜ୍ୟାର୍ଧ-ପିଣ୍ଡ; ‘ଖଣ୍ଡକ’ ନାମରେ ଏମାନେ ଚତୁର୍ବିଂଶତି। ପରମ ପକ୍ରମଜ୍ୟା ‘ସପ୍ତରନ୍ଧ୍ର-ଗୁଣିତ ଇନ୍ଦୁ’ ମାନଦଣ୍ଡରେ ପରିମାପିତ ହୁଏ।

Verse 94

तद्गुमज्या त्रिजिवाप्ता तञ्चापं क्रांतिरुच्यते । ग्रहं संशोध्य मंदोञ्चत्तथा शीघ्नाद्विशोध्य च ॥ ९४ ॥

ତ୍ରିଜ୍ୟା (ତ୍ରିଜିବା) ସହ ପ୍ରାପ୍ତ ‘ଗୁମଜ୍ୟା’ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଚାପ (ଧନୁ) ମିଳେ, ସେହିଟି ଗ୍ରହର ‘କ୍ରାନ୍ତି’ କୁହାଯାଏ। ପରେ ଗ୍ରହସ୍ଥିତିକୁ ଶୋଧି ମନ୍ଦୋଚ୍ଚ ସଂସ୍କାର ଏବଂ ତଦ୍ରୂପ ଶୀଘ୍ର ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 95

शेषं कंदपदंतस्माद्भुजज्या कोटिरेव च । गताद्भुजज्याविषमे गम्यात्कोटिः पदे भवेत् ॥ ९५ ॥

ସେହି ଶେଷରୁ ‘କନ୍ଦପଦ’ ବିୟୋଗ କଲେ ଭୁଜଜ୍ୟା (ଜ୍ୟା) ଓ କୋଟି (କୋଜ୍ୟା) ମିଳେ। ଗତ ଭୁଜଜ୍ୟା ବିଷମ ହେଲେ, ସେହି ପଦରେ କୋଟି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 96

समेति गम्याद्वाहुदज्या कोटिज्यानुगता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्यापिंडकं गतम् ॥ ९६ ॥

ଯେତେବେଳେ (ଗଣିତ) ‘ଗମ୍ୟା’ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ମିଳେ, ସେତେବେଳେ ଭୁଜଜ୍ୟା କୋଟିଜ୍ୟା ସହ ଅନୁଗତ ହୁଏ। ତତ୍ତ୍ୱ-ୟମ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରି ଲିପ୍ତାରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଲବ୍ଧ ଜ୍ୟା-ପିଣ୍ଡ (ସମଷ୍ଟି) ‘ଗତ’ ହୁଏ।

Verse 97

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९७ ॥

‘ଗତ’ ଓ ‘ଗମ୍ୟ’ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନେ ତାହାକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣପୂର୍ବକ ଭାଗ କରନ୍ତୁ। ତେଣୁ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ‘ଗତ’ ନାମକ ଜ୍ୟା-ପିଣ୍ଡରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 98

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुत्क्रमज्यागता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्या पिंडकं गतम् ॥ ९८ ॥

ଏହିପରି କ୍ରମଜ୍ୟାର ବିଧି ହୁଏ; ଏହି ଏକେ ପଦ୍ଧତିରେ ଉତ୍କ୍ରମଜ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଲିପ୍ତାକୁ ତତ୍ତ୍ୱ-ୟମ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ଯେ ଜ୍ୟା ମିଳେ, ତାହାକୁ ପିଣ୍ଡକରେ—ଅର୍ଥାତ୍ ଚାଲୁଥିବା ଯୋଗରେ—ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 99

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९९ ॥

ତତ୍ତ୍ୱଦୃଷ୍ଟିରେ ଗତ, ଗମ୍ୟ ଓ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ବିଷୟକୁ ପୃଥକ୍ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାରୁ ଲଭ୍ୟ ଫଳକୁ ‘ଗତ’ ସଂଜ୍ଞକ ଜ୍ୟାପିଣ୍ଡରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଯୋଜନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 100

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुक्रमज्यास्वपिस्मृतः । ज्यां प्रोह्य शेषं तत्त्वताश्वि हंतं तद्विवरोद्धृम् ॥ १०० ॥

ଏଭଳି କ୍ରମ-ଜ୍ୟାର ବିଧି କୁହାଗଲା; ଉ-କ୍ରମ-ଜ୍ୟା (ବିପରୀତ କ୍ରମ-ଜ୍ୟା) ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ। ଜ୍ୟାକୁ ବିୟୋଗ କରି ଶେଷକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସଠିକ୍ ନେଇ, ଶୀଘ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି, ପରେ ତଦ୍ବିବର (ଭେଦ) ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 101

संख्यातत्त्वाश्विसंवर्ग्यसंयोज्यं धनुरुच्यते । रवेर्मंदपरिध्यंशा मनवः शीतगोरदाः ॥ १०१ ॥

ଗଣିତ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ସଂଯୋଜନ କଲେ ସେହି ସମୁଚ୍ଚୟକୁ ‘ଧନୁଃ’ କୁହାଯାଏ। ମନୁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମନ୍ଦ ପରିକ୍ରମାର ଅଂଶ; ସେମାନେ ଶୀତଳତା ଓ ଗୋ-ସମୃଦ୍ଧି (ପୋଷଣ-ସମ୍ପଦ) ଦାତା ବୋଲି କଥିତ।

Verse 102

युग्मांते विषमांते तुनखलिप्तोनितास्तयोः । युग्मांतेर्थाद्रयः खाग्निसुराः सूर्यानवार्णवाः ॥ १०२ ॥

ଯୁଗ୍ମାନ୍ତେ ଓ ବିଷମାନ୍ତେ କ୍ରମେ ନଖଚିହ୍ନ, ଲେପନ (ଉବଟନ) ଓ ରକ୍ତ—ଏହି ଲକ୍ଷଣ। ପୁନଃ ଯୁଗ୍ମାନ୍ତେ ଧନ, ପର୍ବତ, ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଦେବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମୁଦ୍ର—ଏହି ସଙ୍କେତ।

Verse 103

ओजेद्व्यगा च सुयमारदारुद्रागजाब्धयः । कुजादीनामतः शौघ्न्यायुग्मांतेर्थाग्निदस्रकाः ॥ १०३ ॥

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାରିଭାଷିକ ସଂଜ୍ଞା—ଓଜେଦ୍ୱ୍ୟଗା, ସୁୟମା, ଆର୍ଦା, ରୁଦ୍ରା, ଗଜା, ଅବ୍ଧୟଃ। ଏହିପରି କୁଜ (ମଙ୍ଗଳ) ଆଦି ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ଶୌଘ୍ନ୍ୟା, ଅୟୁଗ୍ମା, ଏବଂ ଶେଷରେ ଋଥା, ଅଗ୍ନି, ଦସରକା—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 104

गुणाग्निचंद्राः खनगाद्विरसाक्षीणि गोऽग्रयः । ओजांते द्वित्रियमताद्विविश्वेयमपर्वताः ॥ १०४ ॥

ଏଗୁଡ଼ିକ ‘ଗୁଣ’, ‘ଅଗ୍ନି’ ଓ ‘ଚନ୍ଦ୍ର’ ନାମକ ଗଣ; ତଥା ‘ଖନ’ ଓ ‘ଗାଦ’ ଗଣ; ‘ବିରସାକ୍ଷୀଣ’ ଏବଂ ଅଗ୍ର୍ୟ ‘ଗୋ’ ଗଣ ମଧ୍ୟ। ଶେଷରେ ‘ଦୁଇ’ ଓ ‘ତିନି’ ଗଣ୍ୟ, ଏବଂ ‘ବିଶ୍ୱ’ ଗଣ—ଏମାନେ ‘ଅପର୍ବତ’ (ପର୍ବତ-ରହିତ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 105

खर्तुदस्नाविपद्वेदाः शीघ्नकर्मणि कीर्तिताः । ओजयुग्मांतरगुणाभुजज्यात्रिज्ययोद्धृताः ॥ १०५ ॥

ଖର୍ତୁ, ଦସ୍ନା, ବିପଦ ଆଦି ବୈଦିକ ପଦଗୁଡ଼ିକ ଶୀଘ୍ର ଗଣନାର ନିୟମସହ କୀର୍ତ୍ତିତ। ‘ଓଜ’ (ବିଷମ ପଦ) ଯୁଗ୍ମର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଣକ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏବଂ ଭୁଜ-ଜ୍ୟା ଓ ତ୍ରି-ଜ୍ୟା (ଜ୍ୟା ଓ ତ୍ରିଜ୍ୟା) ପ୍ରମାଣ ପ୍ରୟୋଗେ ଏହା ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 106

युग्मवृत्तेधनर्णश्यादोजादूनेऽधिके स्फुटम् । तद्गुणे भुजकोटिज्येभगणांशविभाजिते ॥ १०६ ॥

ଯୁଗ୍ମ ବୃତ୍ତରେ ଧନ-ଋଣ ଭାବ ବିଚାରଣୀୟ; ‘ଓଜ’ ଭାଗ କମ୍ ହେଲେ ବଢ଼ାଇବା ଓ ଅଧିକ ହେଲେ କମାଇବା—ଏଭଳି କଲେ ସ୍ଫୁଟ (ଶୁଦ୍ଧ) ମୂଲ୍ୟ ମିଳେ। ସେହି ମୂଲ୍ୟରେ ଗୁଣ କରି, ଭଗଣ-ଅଂଶର ଯଥୋଚିତ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ ଭୁଜ-ଜ୍ୟା ଓ କୋଟି-ଜ୍ୟା ମିଳେ।

Verse 107

तद्भुजज्याफलधनुर्मांदं लिप्तादिकं फलम् । शैऽयकोटिफलं केंद्रे मकरादौ धनं स्मृतम् ॥ १०७ ॥

ତାହାଠାରୁ ଭୁଜ-ଜ୍ୟାର ଫଳ ଓ ଧନୁ-ମାନ ମିଳେ; ଫଳକୁ ଲିପ୍ତା (ମିନିଟ) ଆଦିରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ। ‘ଶୈ’ୟ-କୋଟି-ଫଳ’କୁ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ, ମକରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତାହାକୁ ‘ଧନ’ (ଧନାତ୍ମକ) ବୋଲି ଧରାଯାଏ।

Verse 108

संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् । तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलकर्णश्चलाभिधः ॥ १०८ ॥

କିନ୍ତୁ ତ୍ରି-ଜୀବା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, କର୍କ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୋଟିଜ ଫଳକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସେହି ବାହୁ ଓ ଫଳ—ଦୁହିଁର ବର୍ଗଯୋଗରୁ ‘ମୂଳ-କର୍ଣ୍ଣ’, ଯାହା ‘ଚଲା’ (ଚଳମାନ କର୍ଣ୍ଣ) ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମିଳେ।

Verse 109

त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं मकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् ॥ १०९ ॥

ଯେତେବେଳେ ଚାପ ମକରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତ୍ରିଜ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଗୁଣିତ ଭୁଜଫଳକୁ ‘ଧନ’ (versed-sine) ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ତ୍ରିଜୀବାନୁସାରେ ଆବଶ୍ୟକ ସଂଶୋଧନ କରି କର୍କରୁ ପରେ ତାହା ‘କୋଟି’ (cosine) ଫଳ ହୁଏ॥

Verse 110

तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलं कर्णश्चलाभिधः । त्रिज्याभघ्यस्तं भुजफलं पलकर्णविभाजितम् ॥ ११० ॥

ସେଇ ଦୁଇ ବାହୁଫଳର ବର୍ଗମାନଙ୍କ ଯୋଗର ବର୍ଗମୂଳକୁ ‘କର୍ଣ୍ଣ’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ‘ଚଲା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଇଷ୍ଟ ଭୁଜଫଳ ତ୍ରିଜ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଗୁଣି, ପରେ (ଏଠାରେ) ‘ପଲ-କର୍ଣ୍ଣ’ କୁହାଯାଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ମିଳେ॥

Verse 111

लब्धस्य चापं लिप्तादि फलं शैध्र्यमिदं स्मृतम् । एतदादौ कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि ॥ १११ ॥

ଯିଏ (ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଲବ୍ଧି ପାଇଛି, ତାହା ପାଇଁ ‘ଚାପ’ ଓ ‘ଲିପ୍ତ’ ଆଦି ଅବସ୍ଥାରୁ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହିଟି ‘ଶୈଧ୍ର୍ୟ’ (ଶିଥିଳତା/କ୍ଷୟ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହା କୁଜାଦି (ମଙ୍ଗଳାଦି) ମାମଲାରେ ଆରମ୍ଭରେ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶିତ॥

Verse 112

मांद्यं कर्मैकमर्केंद्वोर्भौद्वोर्भौमादीनामाथोच्यते । शैध्र्यं माद्यं पुनर्मांद्यं शैघ्र्यं चत्वार्यनुक्रमात् ॥ ११२ ॥

ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବୁଧ-ଶୁକ୍ର, ମଙ୍ଗଳାଦି ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ମାଂଦ୍ୟ’ ନାମକ ଏକ କର୍ମ (ପ୍ରକ୍ରିୟା) କୁହାଯାଏ। କ୍ରମାନୁସାରେ ଚାରି ଅବସ୍ଥା—ଶୈଧ୍ର୍ୟ, ମାଦ୍ୟ, ମାଂଦ୍ୟ ଏବଂ ଶୈଘ୍ର୍ୟ॥

Verse 113

अजादिकेंद्रे सर्वेषां मांद्ये शैघ्र्ये च कर्मणि । धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादावृणमेव तत् ॥ ११३ ॥

ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ମେଷାଦି କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ, କର୍ମରେ ତାଙ୍କର ଫଳ ମାଂଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୈଘ୍ର୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଧନ ବିଷୟରେ—ତୁଳାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ‘ଲିପ୍ତ’ ଆଦି ମାପ ଧନ ନୁହେଁ, କେବଳ ଋଣକୁ ହିଁ ସୂଚାଏ॥

Verse 114

अर्कबाहुफलाभ्यस्ता ग्रहभुक्तिविभाजिताः । भचक्रकलिकाभिस्तु लिप्ताः कार्या ग्रहेऽर्कवत् ॥ ११४ ॥

ଅର୍କ (ମଦାର) ଫଳରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରହର ଭୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ବିଭାଜନ କର। ଭଚକ୍ରର ଛୋଟ କଳିକାଦ୍ୱାରା ଲେପ କରି, ପ୍ରତି ଗ୍ରହରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବତ୍ ପ୍ରୟୋଗ କର।

Verse 115

ग्रहभक्तः फलं कार्यं ग्रहवन्मंदकर्मणि । कर्कादौ तद्धनं तत्र मकरादावृणं स्मृतम् ॥ ११५ ॥

ଗ୍ରହଦେବତାଙ୍କ ଭକ୍ତ, ବିଶେଷକରି କର୍ମ ମନ୍ଦ/ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ, ଫଳକୁ ଗ୍ରହାନୁସାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବ। କର୍କଟରୁ ଧନସୂଚନା, ମକରରୁ ଋଣସୂଚନା ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 116

दोर्ज्योत्तरगुणाभुक्तिस्तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः । स्वमंदपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृताःकलाः ॥ ११६ ॥

ଦୋର୍ଜ୍ୟାରେ ଉଚ୍ଚ ଗୁଣ ଲାଗାଇ ଯେ ଭୁକ୍ତି ମିଳେ, ତାହାକୁ ପୁନଃ ‘ତତ୍ତ୍ୱ-ନେତ୍ର’ ପଦ୍ଧତିରେ ଉଦ୍ଧୃତ କରିବ। ପରେ ସ୍ୱ-ମନ୍ଦ ସଂଶୋଧନ ଓ ପରିଧି ସମନ୍ୱୟ କରି, ଭଗଣାଂଶରୁ କଳା (ମିନିଟ) ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 117

मंदस्फुटकृता भुक्तिः शीघ्नोच्चभुक्तितः । तच्छेषं विवरेणाथ हन्यात्रिज्यांककर्णयोः ॥ ११७ ॥

ମନ୍ଦ-ସ୍ଫୁଟ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଭୁକ୍ତି, ଶୀଘ୍ର-ଉଚ୍ଚ ଭୁକ୍ତିରୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ତଫାତକୁ ‘ବିବର’ ଭାବେ ଧରି, ତ୍ରିଜ୍ୟା, ଅଙ୍କ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 118

चक्रकर्णहृतं भुक्तौ कर्णे त्रिज्याधिके धनम् । ऋणमूनेऽधिके प्रोह्य शेषं वक्रगतिर्भवेत् ॥ ११८ ॥

ଭୁକ୍ତିରେ ଚକ୍ର-କର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କର। କର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରିଜ୍ୟାଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ଧନ (ଧନାତ୍ମକ), କମ୍ ହେଲେ ଋଣ। ଅଧିକ-ନ୍ୟୁନ ଅନୁସାରେ ଯୋଗ-ବିୟୋଗ ପରେ ଯେ ଶେଷ ରହେ, ସେହିଟି ବକ୍ରଗତିର ସୂଚକ।

Verse 119

कृतर्तुचंद्रैर्वेदेंद्रैः शून्यत्र्येकैर्गुणाष्टभिः । शररुद्रैश्चतुर्यांशुकेंद्रांशेर्भूसुतादयः ॥ ११९ ॥

ଋତୁ‑ଚନ୍ଦ୍ରାଦି ସଙ୍କେତଶବ୍ଦ—ବେଦେନ୍ଦ୍ର, ଶୂନ୍ୟ‑ତିନି‑ଏକ, ଅଷ୍ଟ ଗୁଣ, ଶର ଓ ରୁଦ୍ର, ଏବଂ ଚାରି କିରଣ—ଦ୍ୱାରା ସଂଖ୍ୟା ସୂଚିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭୂସୁତ (ମଙ୍ଗଳ) ଆଦି ଗ୍ରହ ତାଙ୍କ ଅଂଶ‑ରାଶି‑ବିଭାଗ ସହ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 120

वक्रिणश्चक्रशुद्धैस्तैरंशैरुजुतिवक्रताम् । क्रमज्या विषुवद्भाघ्नी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता ॥ १२० ॥

ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ କକ୍ଷାଂଶ ଦ୍ୱାରା ବକ୍ରଗତି ଗ୍ରହର ସିଧା ଗତିରୁ ବକ୍ରତା କେତେ ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। କ୍ରମଜ୍ୟାକୁ ବିଷୁବତ୍‑ଗୁଣକରେ ଗୁଣି, ବାରରେ ଭାଗ କଲେ କ୍ଷିତିଜ୍ୟା ମିଳେ।

Verse 121

त्रिज्यागुणा दिनव्यासभक्ता चापं च शत्रवः । तत्कार्मुकमुदक्रांतौ धनहीनो पृथक्क्षते ॥ १२१ ॥

ତ୍ରିଜ୍ୟାରେ ଗୁଣି ଦିନ‑ବ୍ୟାସରେ ଭାଗ କରା ମାନରୁ ‘ଚାପ’ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ସେଇ ‘କାର୍ମୁକ’ ଉଦୟ ହେଲେ ଧନହୀନ ଲୋକ ବିଶେଷ କ୍ଷତି ପାଏ।

Verse 122

स्वाहोरात्रचतुर्भागेदिनरात्रिदले स्मृते । याम्यक्रांतौ विपर्यस्ते द्विगुणैते दिनक्षये ॥ १२२ ॥

ଏକ ଅହୋରାତ୍ରକୁ ଚାରି ଭାଗ କଲେ ଦିନ‑ରାତିର ଅର୍ଧାଂଶ ସେହିପରି ମନେ ରଖିବା। କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ (ଯାମ୍ୟ‑କ୍ରାନ୍ତି) ହେଲେ ଏହା ଉଲ୍ଟା ହୁଏ; ଦିନକ୍ଷୟରେ ଏହା ଦ୍ୱିଗୁଣ ଧରାଯାଏ।

Verse 123

भभोगोऽष्टशतीर्लिप्ताः स्वाशिवशैलोस्तथात्तिथेः । ग्रहलिप्ता भगाभोगाभानि भुक्त्यादिनादिकम् ॥ १२३ ॥

‘ଭଭୋଗ’ ଅଷ୍ଟଶତୀ ପରିମାଣର; ‘ଲିପ୍ତା’ (ମିନିଟ) ନାମକ ମାନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ସ୍ୱାଶିବ, ଶୈଳ ଆଦି ଓ ତିଥି‑ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାନ; ‘ଗ୍ରହ‑ଲିପ୍ତା’ ଏବଂ ଭଗ, ଭୋଗ, ଭାନି, ଭୁକ୍ତି ଆଦି ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 124

रवींदुयोगलिप्तास्तु योगाभभोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना भुक्तियोगाप्तनाडिकाः ॥ १२४ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଯୋଗସଂଯୋଗରେ ନାଡିକା-କାଳ ଗଣାଯାଏ। ଯୋଗ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଭୋଗ ଅନୁସାରେ ତାହାର ଅଂଶ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ଗତ ଓ ଗମ୍ୟ ଅଂଶକୁ ଜାଣି ସେଗୁଡିକୁ ଷାଠିରେ ଗୁଣିଲେ ଭୁକ୍ତି-ଯୋଗ ଗଣନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନ ମିଳେ।

Verse 125

अर्कोनचंद्रलिप्तास्तु तिथयो भोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना नाऽतोभुक्ततरोद्धृताः ॥ १२५ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଲିପ୍ତା ଆଧାରେ ତିଥି ଗଣାଯାଏ। ଭୋଗ (ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଅଂଶ) ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ତିଥିର ଅଂଶ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଗତ ଓ ଗମ୍ୟ ଅଂଶକୁ ଷାଠିରେ ଗୁଣିଲେ କଳା-ମାନ ମିଳେ, ଏବଂ ଭୁକ୍ତ-ଅଭୁକ୍ତ ଅନୁସାରେ ତାହା ଉଦ୍ଧୃତ କରାଯାଏ।

Verse 126

तिथयः शुक्लप्रतिपदो द्विघ्नाः सैका न गाहताः । शेषं बवो बालवश्च कौलवस्तैतिलो गरः ॥ १२६ ॥

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପ୍ରତିପଦାରୁ ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ‘ଦ୍ୱିଘ୍ନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ତିଥିକୁ ଏଭଳି ଗଣି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶେଷରେ କରଣ—ବବ, ବାଲବ, କୌଲବ, ତୈତିଲ ଓ ଗର—ଅଟେ।

Verse 127

वणिजोभ्रे भवेद्विष्टिः कृष्णभूतापरार्द्धतः । शकुनिर्नागाश्च चतुष्पद किंस्तुघ्नमेव च ॥ १२७ ॥

‘ବଣିଜ’ ଭାଗରେ ‘ବିଷ୍ଟି’ କରଣ ଉଦୟ ହୋଇ, ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣ-ଭୂତ ସଂଯୁକ୍ତ ପରାର୍ଧରୁ ହେଲେ, ତାହା ଅଶୁଭ ସୂଚନା ଦିଏ। ଅପଶକୁନ ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ଆଦି ଦୋଷ ଦର୍ଶାଇ, ଏହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟଘ୍ନ (କାର୍ଯ୍ୟନାଶକ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 128

शिलातलेवसंशुद्धे वज्रलेपेतिवासमे । तत्र शकांगुलैरिष्टैः सममंडलमालिखेत् ॥ १२८ ॥

ଭଲଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ଶିଳାତଳରେ ବଜ୍ରଲେପ (କଠିନ ଲେପ) ଲଗାଇ, ଶାସ୍ତ୍ରବିହିତ ଅଙ୍ଗୁଳି-ମାପରେ ସମ ଓ ସମମିତି ମଣ୍ଡଳ (ବୃତ୍ତ) ଆଲେଖନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 129

तन्मध्ये स्थापयेच्छंकुं कल्पना द्द्वादशांगुलम् । तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्र दत्तं पूर्वापराह्णयोः ॥ १२९ ॥

ଚିହ୍ନିତ ସ୍ଥାନର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରଥାନୁସାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣର ଶଙ୍କୁ (ଉଭା ଖୁଣ୍ଟ) ସ୍ଥାପନ କରିବ। ପୂର୍ବାହ୍ନ ଓ ଅପରାହ୍ନରେ ଯେଉଁଠି ତାହାର ଛାୟାର ଅଗ୍ରଭାଗ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେଠି ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନିତ କରିବ।

Verse 130

तत्र बिंदुं विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ । तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तत ॥ १३० ॥

ସେଠାରେ ‘ପୂର୍ବ’ ଓ ‘ପଶ୍ଚିମ’ ନାମକ ଉଭୟ ବୃତ୍ତରେ ଏକେକ ବିନ୍ଦୁ ରଖି, ତାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତିମିନା (ମାପ ଦୋରି) ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରକୁ ଯାଉଥିବା ରେଖା ଅଙ୍କନ କରିବ।

Verse 131

याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा । दिग्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ॥ १३१ ॥

ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ମଧ୍ୟରେ ତିମିନା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସେହିପରି ଦିଗମଧ୍ୟରେ ଥିବା ‘ମତ୍ସ୍ୟ’ (ଚିହ୍ନ) ଦ୍ୱାରା ବିଦିଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 132

चतुरस्तं बहिः कुर्यात्सूत्रैर्मध्याद्विनिःसृतैः । भुजसूत्रांगुलैस्तत्र दत्तैरिष्टप्रभा मता ॥ १३२ ॥

ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ସୂତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସାରିତ କରି ବାହାରେ ଏକ ଚତୁରସ୍ର କରିବ। ସେଠାରେ ଭୁଜା-ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ଯଥାଯଥ ରଖାଗଲେ, ଇଷ୍ଟପ୍ରଭା (ଯଥୋଚିତ ଅନୁପାତ/ରୂପ) ସିଦ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 133

प्रांक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममंडलम् । भमंडलं च विषुवन्मंडलं परिकीर्तितम् ॥ १३३ ॥

ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ରେଖାକୁ ‘ସମମଣ୍ଡଳ’ କୁହାଯାଏ। ସେହି ରେଖା ‘ଭମଣ୍ଡଳ’ ଏବଂ ‘ବିଷୁବନ୍ମଣ୍ଡଳ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

Verse 134

रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रया तथा । इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्येह्यग्राभिधीयते ॥ १३४ ॥

ପୂର୍ବମୁଖୀ ଏକ ରେଖା ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେହିପରି ବିଷୁବତ୍ (ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ) ରେଖା ମଧ୍ୟ। ଇଷ୍ଟ ଛାୟା-ଚିହ୍ନ ଓ ବିଷୁବତ୍ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟର ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁକୁ ‘ଅଗ୍ରା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 135

शंकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कंर्णोऽय वर्गतः । प्रोह्य शंकुकृते मूलं छाया शेकुविपर्ययात् ॥ १३५ ॥

ଶଙ୍କୁ ଓ ତାହାର ଛାୟାରେ ଗଠିତ ସମକୋଣ ଆକୃତିରେ ବର୍ଗଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କର୍ଣ୍ଣ ଜଣାଯାଏ। କର୍ଣ୍ଣ ଜଣା ଥିଲେ ଶଙ୍କୁର ବର୍ଗ କମାଇ—ଉଲ୍ଟା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ—ଛାୟା ମିଳେ।

Verse 136

त्रिंशत्कृत्योयुगे भानां चक्रं प्राक्परिलंबते । तद्गुणाद्भदिनैर्भक्त्या द्युगणाद्यदवाप्यते ॥ १३६ ॥

ଏକ ଯୁଗରେ ଭାନମାନଙ୍କ ଚକ୍ର ତିରିଶଥର ପୂର୍ବବତ୍ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ। ତାହାର ଗୁଣରୁ ଦିନ-ଗୋଷ୍ଠୀର ଗଣନାଦ୍ୱାରା, ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ, ଦିନସଂଖ୍ୟା ମିଳେ।

Verse 137

तद्दोस्रिव्नादशाध्नांशा विज्ञेया अयतानिधाः । तत्संस्वकृताद्धहात्कांतिच्छायावरदलादिकम् ॥ १३७ ॥

ତାହାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ବିଭାଗ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଉପବିଭାଗ ଯଥାଯଥ ନିଧିରୂପେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କ ସୁସଂଗଠିତ ପ୍ରୟୋଗରୁ କାନ୍ତି, ଛାୟା, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ବଳ ଆଦି ଫଳ ଜନ୍ମେ।

Verse 138

शंकुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्कभाजिते । लंबाक्षज्ये तयोस्छाये लंबाक्षौ दक्षिमौ सदा ॥ १३८ ॥

ତ୍ରିଜ୍ୟାକୁ ଶଙ୍କୁ-ଛାୟାରେ ଗୁଣି, ବିଷୁବତ୍ ଓ କର୍କର ମାନରେ ଭାଗ କଲେ ଯାହା ମିଳେ, ସେହି ଲମ୍ବାକ୍ଷ-ଜ୍ୟା। ସେଇ ଦୁଇ ଛାୟାରୁ ମିଳୁଥିବା ଦୁଇ ଲମ୍ବାକ୍ଷ ସଦା ଦକ୍ଷିଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ।

Verse 139

साक्षार्कापक्रमयुतिर्द्दिक्साम्येंतरमन्यथा । शेषह्यानांशाः सूर्यस्य तद्वाहुज्याथ कोटिजाः ॥ १३९ ॥

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅପକ୍ରମ ଦିକ୍ସାମ୍ୟ (ବିଷୁବ-ଦିଗ) ସହ ସାକ୍ଷାତ୍ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଫଳ ମିଳେ; ନଚେତ୍ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଶେଷ ଭାଗଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣାଂଶ; ସେଠାରୁ ବହୁଜ୍ୟା ଓ କୋଟିଜ୍ୟା ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 140

शंकुमानांगुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथांक्रमम् । कोटीज्ययाविभज्याप्ते छायाकर्माबहिर्द्दले ॥ १४० ॥

ଶଙ୍କୁର ମାନକୁ ଅଙ୍ଗୁଳରେ ନେଇ, ଭୁଜା ଓ ତ୍ରିଜ୍ୟାକୁ କ୍ରମେ ତାହାରେ ଗୁଣ କର; ପରେ ସେହି ଗୁଣଫଳକୁ କୋଟିଜ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କର। ଯେ ମୂଲ୍ୟ ମିଳେ, ତାହାକୁ ଛାୟା-କର୍ମର ବାହ୍ୟ ପଦରେ ଲାଗୁ କର।

Verse 141

स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽतरमन्यथा । दिग्भेदोपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता ॥ १४१ ॥

ସ୍ୱାକ୍ଷ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ନତି ଭାଗଗୁଡ଼ିକରେ ଦିକ୍ସାମ୍ୟ ଥିଲେ ବିକଳ୍ପ ପଦ୍ଧତି ଗ୍ରହଣ କର; ନଚେତ୍ ଦିଗ୍ଭେଦରୁ ଉପକ୍ରମ କରି ଶେଷକୁ ସାଧ। ସେହି ଶେଷର ଜ୍ୟାକୁ ତ୍ରିଜ୍ୟାରେ ଗୁଣ କଲେ ଆବଶ୍ୟକ ମୂଲ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 142

परमोपक्रमज्याप्त चापमेपादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्यचक्रार्द्धात्तुलादौ भार्द्धसंयुतात्त ॥ १४२ ॥

ପରମ ଉପକ୍ରମ-ଜ୍ୟା ପଦ୍ଧତିରୁ ମିଳିଥିବା ଚାପ ଦ୍ୱାରା ରବିଙ୍କ ଏକ ପାଦ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) ଗତି ଗଣାଯାଏ। କର୍କଟାଦି ରାଶିରେ ଅର୍ଧଚକ୍ରରୁ ବିୟୋଗ କର; ତୁଳାରୁ ପରେ ଅର୍ଧଚକ୍ର ସହ ଯୋଗ କରି ଫଳ ନିଅ।

Verse 143

मृगादौ प्रोह्यचक्रात्तु मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मंदमसकृद्धामंफलं मध्यो दिवाकरः ॥ १४३ ॥

ମୃଗାଦିରୁ ଚକ୍ରରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଫଳ ମନ୍ଦ, ଧାମ (କାନ୍ତି) ଅତ୍ୟଧିକ ନୁହେଁ; ଦିବାକର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହେଲେ ଏହି ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 144

ग्रहोदयाः प्राणहताः खखाष्टैकोद्धता गतिः । चक्रासवो लब्धयुती स्व्रहोरात्रासवः स्मृताः ॥ १४४ ॥

ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଉଦୟକୁ ‘ପ୍ରାଣହତା’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଗଣିତରେ ନିର୍ଣ୍ଣୀତ ଗତି ‘ଖଖାଷ୍ଟୈକୋଦ୍ଧତା-ଗତି’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଲବ୍ଧି (ପ୍ରାପ୍ତ ଫଳ) ସହିତ ପରିଭ୍ରମଣ-ଚକ୍ର ‘ଚକ୍ରାସବ’ କୁହାଯାଏ; ତଥା ଦିନ-ରାତି ମାପ ‘ଅହୋରାତ୍ରାସବ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 145

त्रिभद्युकर्णार्द्धगुणा स्वाहोरात्रार्द्धभाजिताः । क्रमादेकद्वित्रिभघाज्या तच्चापानि पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥

ଏହି ମାନଗୁଡ଼ିକୁ ତିନି ଭାଗ କରି, ‘କର୍ଣ୍ଣାର୍ଧ’ ଗୁଣକରେ ଗୁଣି, ପରେ ନିଜ ଅହୋରାତ୍ରର ଅର୍ଧଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରାଯାଏ। ତାହାରୁ କ୍ରମେ ଏକ-, ଦ୍ୱି- ଓ ତ୍ରି-ଭାଗ ‘ଘ’ ମାନ ସିદ્ધ ହୁଏ; ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଚାପ/ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 146

स्वाधोधः प्रविशोध्याथ मेषाल्लंकोदयासवः । स्वागाष्टयोर्थगोगैकाः शरत्र्येकं हिमांशवः ॥ १४६ ॥

ଦକ୍ଷିଣ ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଲଙ୍କା-ଉଦୟ ମାନ ଗଣାଯାଏ। ତାହାରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଠ ମାସ; ଗୋଟିଏ ଶରଦୃତୁର; ଏବଂ ଗୋଟିଏ ହିମ/ଶୀତ ଋତୁର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 147

स्वदेशचरखंडोना भवंतीष्टोदयासवः । व्यस्ताव्यस्तैर्युतास्तैस्तैः कर्कटाद्यास्ततस्तु यः ॥ १४७ ॥

ନିଜ ଦେଶ/ସ୍ଥାନରେ ଚର-ଖଣ୍ଡ ଆଦି ସ୍ଥାନୀୟ ବିଭାଗ ଓ ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ଇଷ୍ଟ-ଉଦୟ ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟସ୍ତ-ଅବ୍ୟସ୍ତ (ଉଲ୍ଟା-ସିଧା) ଯୋଗରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ି, କର୍କଟ ଆଦି ରାଶିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଫଳ ମିଳେ।

Verse 148

उत्क्रमेण षडेवैते भवंतीष्टास्तुलादयः । गतभोग्यासवः कार्याः सायनास्स्वेष्टभास्कराः ॥ १४८ ॥

ଉତ୍କ୍ରମରେ (ଉଲ୍ଟା କ୍ରମରେ) ଏହି ଛଅଟି ଇଷ୍ଟ—ତୁଳା ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି। ଗତ-ଭୋଗ୍ୟ (ପୂର୍ବରୁ ଭୋଗିତ) ଅଂଶର ମାନ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ନିଜ ଇଷ୍ଟ-ଭାସ୍କରର ସାୟନ (ଅୟନ/ଝୁକାଉ) ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 149

स्वोदयात्सुहता भक्ता भक्तभोग्याः स्वमानतः । अभिष्टधटिकासुभ्यो भोग्यासून्प्रविशोधयेत् ॥ १४९ ॥

ନିଜ ଶୁଭ ଉଦୟକାଳରୁ ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ଧାରି, ଅଭିଷ୍ଟ ଘଟିକା/ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ୍ୟ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରୁ।

Verse 150

तद्वदेवैष्यलग्नासूनेवं व्याप्तास्तथा क्रमात् । शेषं त्रिंशत्क्रमाद्ध्यस्तमशुद्धेन विभाजितम् ॥ १५० ॥

ଏହିପରି ଆଗାମୀ ଲଗ୍ନଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଏହି ବିଧି ଅନୁସରଣ କର। ପରେ ଶେଷକୁ ତିରିଶ-ତିରିଶ ଏକକରେ କ୍ରମେ ରଖି, ପୂର୍ବ ଅଶୁଦ୍ଧ ମାନରେ ଭାଗ କର।

Verse 151

भागयुक्तं च हीनं च व्ययनांशं तनुः कुजे । प्राक्पश्चान्नतनाडीभ्यस्तद्वल्लंकोदयासुभिः ॥ १५१ ॥

ଲଗ୍ନରେ କୁଜ (ମଙ୍ଗଳ) ଥିଲେ, ଆବଶ୍ୟକ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ାଇ ଓ କମାଇ—ଦୁହିଁପରି ‘ବ୍ୟୟ-ଅଂଶ’ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର; ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ନତ-ନାଡ଼ୀ (ଛାୟାମାପ) ଠାରୁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ସେହିପରି ଲଙ୍କା-ଉଦୟ-ଅସୁ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 152

भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् । भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य च ॥ १५२ ॥

ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) କ୍ଷୟ-ଧନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ-ଲଗ୍ନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର। ଭୋଗ୍ୟ ପ୍ରାଣ କମ୍ ହେଉ କି ଭୁକ୍ତ ପ୍ରାଣ ଅଧିକ—ଦୁହିଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ।

Verse 153

सपिंड्यांतरलग्नासूनेवं स्यात्कालसाधनम् । विराह्वर्कभुजांशाश्चेदिंद्राल्पाः स्याद् ग्रहो विधोः ॥ १५३ ॥

ଏହିପରି ପିଣ୍ଡ ଓ ଲଗ୍ନ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର-ନିୟମ ଲାଗୁ କଲେ କାଳ-ସାଧନ ହୁଏ। ଯଦି ବିରାହ ଓ ଅର୍କ-ଭୁଜାଂଶ ଆଦି ଗଣିତ ଅଂଶ ‘ଇନ୍ଦ୍ର’ ଏକକଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ହୁଏ, ତେବେ ବିଧୁ (ଚନ୍ଦ୍ର)ର ଗ୍ରହ (ଗ୍ରାହକ ପ୍ରଭାବ) କାର୍ଯ୍ୟକର ଧରାଯାଉ।

Verse 154

तेषां शिवघ्नाः शैलाप्ता व्यावर्काजः शरोंगुलैः । अर्कं विधुर्विधुं भूभा छादयत्यथा छन्नकम् ॥ १५४ ॥

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବଘ୍ନ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଶୈଳଜ, ନେଆଳି ପରି କ୍ରୂର—ଅଙ୍ଗୁଳି-ପ୍ରମାଣ ଶରଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କଲେ। ଯେପରି ଭୂପ୍ରଭା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଢାକେ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ହେଲା।

Verse 155

छाद्यछादकमानार्धं शरोनं ग्राह्यवर्जितम् । तत्स्वच्छन्नं च मानैक्यार्द्धांशषष्टं दशाहतम् ॥ १५५ ॥

ଯାହା ଢାକିବାକୁ ହେବ ଓ ଯାହା ଢାକେ—ଦୁହିଁର ମାନର ଅର୍ଧ ନିଅ; ଅଗ୍ରାହ୍ୟକୁ ବର୍ଜନ କର। ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଢାକା ମାନରୁ ଯୁକ୍ତ ମାନର ଷଷ୍ଠିଅଂଶ ନେଇ ଦଶଗୁଣ କଲେ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 156

छन्नघ्नमस्मान्मूलं तु खांगोनग्लौवपुर्हृतम् । स्थित्यर्द्धं घटिकादिस्याद्व्यंगबाह्वंशसंमितैः ॥ १५६ ॥

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ‘ଛନ୍ନଘ୍ନ’ (ଆବରଣ-ଘାତକ)କୁ ହଟାଇ ମୂଳମାନ ମିଳେ; ଏବଂ ଖ, ଅଙ୍ଗ, ନ, ଗ୍ଲ, ବପୁ ଇତ୍ୟାଦି ସଙ୍କେତରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ବି ଅପସାରଣ କରାଯାଏ। ପରେ ବ୍ୟଙ୍ଗ/ସଂଶୋଧିତ ବାହୁମାନ ଓ ତାହାର ଅଂଶାନୁସାରେ ଘଟିକାଦିରେ ଅର୍ଧ-ସ୍ଥିତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 157

इष्टैः पलैस्तदूनाढ्यं व्यगावूनेऽर्कषङ्गुणः । तदन्यथाधिके तस्मिन्नेवं स्पष्टे सुखांत्यगे ॥ १५७ ॥

ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଲ-ମାନ କମ୍ ବା ବେଶି ହେଲେ ଫଳ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କମ୍-ବେଶି ହୁଏ। ଯଦି କମି ଏକ ‘ବ୍ୟଗାବ’ ହୁଏ, ତେବେ ଫଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଗୁଣ ଅର୍ଥାତ୍ ଛଅ ଗୁଣ ହୁଏ। ଅଧିକ ହେଲେ ତଦନୁସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ—ଏଭଳି ଗଣନା ସ୍ପଷ୍ଟ, ସୁଖ-ଫଳ ବିଭାଗରେ ଶେଷ।

Verse 158

ग्रासेन स्वाहतेच्छाद्यमानामे स्युर्विशोपकाः । पूर्णांतं मध्यमत्र स्याद्दर्शांतेंजं त्रिभोनकम् ॥ १५८ ॥

ଚନ୍ଦ୍ରର ନିଜ ‘ଗ୍ରାସ’ (ଗ୍ରହଣକାଳେ) ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ତିଥି-ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଢାକାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ବିଶୋପକାଃ’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଗଣନାରେ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣାନ୍ତ’ ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ, ଏବଂ ଦର୍ଶାନ୍ତେ ‘ଅଜ’କୁ ‘ତ୍ରିଭୋନକ’ ଅର୍ଥାତ୍ ତିନିଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 159

पृथक् तत्क्रांत्यक्षभागसंस्कृतौ स्युर्नतांशकाः । तद्दिघ्नांशकृतिद्व्यूनार्द्धार्कयुता हरिः ॥ १५९ ॥

କ୍ରାନ୍ତି-ଅଂଶ ଓ ଅକ୍ଷ-ଭାଗକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସଂସ୍କାର କଲେ ଯେ ମାନ ମିଳେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ନତାଂଶକ’ କୁହାଯାଏ। ସେହି ମାନ ଆଧାରେ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ବର୍ଗାଦି କରି, ଦୁଇ କମାଇ, ଅର୍ଧ-ଆର୍କ ଯୋଗ କରି ‘ହରି’ (ଭାଜକ) ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 160

त्रिभानांगार्कविश्लेषांशोंशोनघ्नाः । पुरंदराः । हराप्तालंबनं स्वर्णवित्रिभेर्काधिकोनके ॥ १६० ॥

ପ୍ରାପ୍ତ ପାଠରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଓ ଖଣ୍ଡିତ; ଏହା ବାକ୍ୟ ନୁହେଁ, ସୂତ୍ରସଦୃଶ ଶବ୍ଦ-ତାଲିକା ପରି ଲାଗେ। ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ପାଠ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ବିନା ନିଶ୍ଚିତ ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଠିନ; ଏହାକୁ କେବଳ ଗଣିତୀୟ ସଙ୍କେତ ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ।

Verse 161

विश्वघ्नलंबनकलाढ्योनस्तु तिथिवद्यगुः । शरोनोलंबनषडघ्ने तल्लवाढ्योनवित्रिभात् ॥ १६१ ॥

ଶେଷରେ କଳା ଯୋଗ କରି ଲମ୍ବନ ଦ୍ୱାରା ସଂଶୋଧନ କଲେ ତିଥିର ମାନ ମିଳେ। ଶେଷକୁ ‘ଷଡଘ୍ନ’ (ଛଅଗୁଣ) କରି, ଲମ୍ବନରେ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲବ ଯୋଗ କଲେ ଫଳ ତ୍ରିଭାଗ-ନିୟମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 162

नतांशास्तजांसाने प्राधृतस्तद्विवर्जित । शब्देंदुलिप्तैः षड्भिस्तु भक्तानतिर्नतिर्नतांशदिक् ॥ १६२ ॥

ନତାଂଶ ତଜାଂସାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ସେହି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ‘ଶବ୍ଦ-ଚନ୍ଦ୍ର’ ଲିପ୍ତ ଛଅ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତଙ୍କ ନତି ସର୍ବଦିକ୍ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାର ରୂପେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 163

तयोर्नाट्योहभिन्नैकदिक् शरः स्फुटतां व्रजेत् । ततश्छन्नस्थितिदले साध्ये स्थित्यर्द्धषट्त्रिभिः ॥ १६३ ॥

ସେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦିଗରେ ନିୟତ ଶର (ସୂଚକ) ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉ। ପରେ ଗୁପ୍ତ ‘ସ୍ଥିତି-ଦଳ’ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ହେଲେ, ସ୍ଥୈର୍ୟର ଛଅର ସାଢେ ତିନି ଗୁଣ (ଏକକ) ଦ୍ୱାରା ତାହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 164

अंशस्तैर्विंत्रिभंद्विस्थंलंबनेतयोः पूर्ववत् । संस्कृतेस्ताभ्यां स्थित्यर्द्धे भवतः स्फुटे ॥ १६४ ॥

ସେଇ ଅଂଶମାନେ ଦ୍ୱାରା ଫଳକୁ ତ୍ରୟର ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ପୂର୍ବବତ୍ ରଖ। ସେ ଦୁଇର ସଂସ୍କାରରେ ସ୍ଥିତିର ମଧ୍ୟେ ସ୍ଫୁଟ ସତ୍ୟମାନ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Verse 165

ताभ्यां हीनयुतो मध्यदर्शः कालौ मुखांतगौ । अर्काद्यूना विश्व ईशा नवपंचदशांशकाः ॥ १६५ ॥

ସେ ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ହୀନ‑ଯୁତ କଲେ ‘ମଧ୍ୟଦର୍ଶ’ ଗଣନା ମିଳେ। କାଳକୁ ମୁଖ ଓ ଅନ୍ତ ସହିତ ଜାଣ; ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ପାଇଁ ନବ ଓ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଂଶ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 166

कालांशास्तैरूनयुक्ते रवौ ह्यस्तोदयौ विधोः । दृष्ट्वा ह्यादौ खेटबिंबं दृगौञ्च्ये लंबमीक्ष्य च ॥ १६६ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟର କାଳାଂଶକୁ ସେପରି ହୀନ‑ଯୁତ କରି ସଠିକ୍ କଲେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅସ୍ତ‑ଉଦୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର। ପ୍ରଥମେ ଖେଟ/ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ଦେଖି, ଦୃଷ୍ଟି ସମନ୍ୱୟ କରି ଲମ୍ବରେଖାକୁ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର।

Verse 167

तल्लुंबपापबिंबांतर्दृणौ व्याप्तरविघ्नभाः । अस्ते सावयवा ज्ञेया गतैष्यास्तिथयो बुधैः ॥ १६७ ॥

ଲମ୍ବରେ ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଦୋଷଯୁକ୍ତ ବିମ୍ବର ଅନ୍ତର୍ଭାଗ ସୂର୍ଯ୍ୟର ବାଧକ କିରଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦିଶେ, ସେତେବେଳେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତିଥିକୁ ସାବୟବ ଜାଣି, ଗତ ଓ ଆସନ୍ତା ତିଥିର ଭେଦ କରନ୍ତୁ।

Verse 168

व्यस्ते युक्तांतिभागैश्च द्विघ्नतिथ्याहृता स्फुटम् । संस्कारदिकलंबनमंगुलाद्यं प्रजायते ॥ १६८ ॥

ଗଣନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି ଅନ୍ତ୍ୟ ଭାଗଭାଗ ସହ ଯୋଗ କରି, ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ତିଥି ଦ୍ୱାରା ସ୍ଫୁଟ ଭାବେ ଭାଗ କଲେ ପରିଶୋଧିତ ମାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହି ମାନ ହେଉଛି ସଂସ୍କାରାଦି କ୍ରିୟାର ଆଧାର—ଅଙ୍ଗୁଳାଦି ପ୍ରମାଣର।

Verse 169

सेष्वशोनाः सितं तिथ्यो बलन्नाशोन्नतं विधोः । श्रृङ्गमन्यत्र उद्वाच्यं बलनांगुललेखनात् ॥ १६९ ॥

ଅବଶିଷ୍ଟ ତିଥିମାନେ ତିଥିଅନୁସାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ‘ଶୁକ୍ଳ/ପ୍ରଭାମୟ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଉ। ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଦୟ‑ଅସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ବୃଦ୍ଧି‑କ୍ଷୟ ବୁଝାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରଶୃଙ୍ଗ (କଳା‑ଟିପ୍)ର ଦିଗ ଅନ୍ୟତ୍ର ଆଙ୍ଗୁଳି‑ଚିହ୍ନ‑ପ୍ରମାଣରେ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କୁହାଯାଏ॥१६९॥

Verse 170

पंचत्वे गोंकविशिखाः शेषकर्णहताः पृथक् । विकृज्यकांगसिद्धाग्निभक्तालब्धोनसंयुताः ॥ १७० ॥

ପଞ୍ଚବର୍ଗରେ ‘ଗୋଙ୍କବିଶିଖା’ ଓ ‘ଶେଷକର୍ଣ୍ଣହତ’ ଆଦି ଭେଦଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ତଥା ବିକୃତାଙ୍ଗ, ସାଧନା‑ସିଦ୍ଧ, ଅଗ୍ନି‑ଭକ୍ତ, ପୂଜା‑ଭକ୍ତ ଓ ଅଲବ୍ଧ‑ଲାଭ ପ୍ରାପ୍ତ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ॥१७०॥

Verse 171

त्रिज्याधिकोने श्रवणे वपूंषि स्युर्हृताः कुजात् । ऋज्वोरनृज्वोर्विवरं गत्यंतरविभाजितम् ॥ १७१ ॥

ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ତ୍ରିଜ୍ୟାଧିକୋଣ ଯୋଗରେ ଥିଲେ ଦେହମାନେ ପାପଗ୍ରହ (କୁଜ) ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସିଧା ଓ ଅସିଧା ଗତିର ମଧ୍ୟର ତାରତମ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଗତିପଥର ବିଭାଗରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ॥१७१॥

Verse 172

वक्रर्त्वोर्गतियोगामं गम्येतीते दिनादिकम् । खनत्यासंस्कृतौव्वेषूदक्साम्येन्येंतरं युतिः ॥ १७२ ॥

ଗ୍ରହର ଗତି ଓ ବକ୍ର‑ଋତୁ (ବକ୍ରୀ ଅବସ୍ଥା)ର ସଂଯୋଗରେ ଦିନ ଆଦି କାଳମାନର ଗତ‑ଶେଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ଖନନ ଆଦି ଅସଂସ୍କୃତ ଗଣନାରେ ଦିଗସାମ୍ୟ ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟମାନ ନେଲେ ସଂଶୋଧନ (ୟୁତି) ମିଳେ॥१७२॥

Verse 173

याम्योदक्खेटविवरं मानौक्याद्धोल्पकं यदा । यदा भेदोलंबनाद्यं स्फुटार्थं सूर्यपर्ववत् ॥ १७३ ॥

ମାପ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରେ ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ‑ଉତ୍ତର ବିବର (ଛିଦ୍ର) ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ସୂର୍ଯ୍ୟପଥର ଚିହ୍ନିତ ପର୍ବମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ସୂଚକ‑ଯନ୍ତ୍ର ସ୍ଫୁଟ ଅର୍ଥ‑ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ହୁଏ॥१७३॥

Verse 174

एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तयुते मंडले क्रांत्यौ तुल्यत्वे वै धृताभिधः ॥ १७४ ॥

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକେ ଅୟନଗତିରେ ଚାଲନ୍ତି ଏବଂ ମଣ୍ଡଳରେ ତାଙ୍କର କ୍ରାନ୍ତି (ଦୀର୍ଘାଂଶ) ସମାନ ହୁଏ, ସେହି ଯୋଗକୁ ‘ଧୃତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 175

विपटीतायनगतौ चंद्रार्कौ क्रांतिलिप्तिकाः । समास्तदा व्यतीपातो भगणार्द्धे तपोयुतौ ॥ १७५ ॥

ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିପରୀତ ଅୟନଗତିରେ ଥାନ୍ତି ଏବଂ ଲିପ୍ତିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର କ୍ରାନ୍ତି ସଠିକ୍ ସମାନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭଗଣାର୍ଧେ ତପୋଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ‘ବ୍ୟତୀପାତ’ ଯୋଗ ଘଟେ।

Verse 176

भास्करेंद्वो र्भचक्रांत चक्रार्द्धावधिसंस्थयोः । दृक्कल्पसाधितांशादियुक्तयोः स्वावपक्रमौ ॥ १७६ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେତେବେଳେ ରାଶିଚକ୍ରାନ୍ତରେ କିମ୍ବା ଅର୍ଧଚକ୍ର ସୀମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦୃକ୍କଲ୍ପରେ ସାଧିତ ଅଂଶାଦି ମାନ ଲଗାଇ ତାଙ୍କର ତାଙ୍କର ଅପକ୍ରମ (ଡିକ୍ଲିନେସନ) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 177

अथोजपदगम्येंदोः क्रांतिर्विक्षेपसंस्कृताः । यदि स्यादधिका भानोः क्रांतेः पातो गतस्तदा ॥ १७७ ॥

ଏବେ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେତେବେଳେ ଅଜପଦ (ରାହୁ-କେତୁ ବିନ୍ଦୁ) କୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେତେବେଳେ ବିକ୍ଷେପ-ସଂଶୋଧନରେ ଶୁଦ୍ଧିତ ତାହାର କ୍ରାନ୍ତି ଧରାଯାଏ। ଯଦି ସେ କ୍ରାନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟର କ୍ରାନ୍ତିଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ସମୟରେ ପାତ (ନୋଡ ଅତିକ୍ରମ) ଘଟିଛି ବୋଲି ବୁଝିବା।

Verse 178

न्यूना चेत्स्यात्तदा भावी वामं युग्मपदस्य च । यदान्यत्वं विधोः क्रांतिः क्षेपाच्चेद्यदि शुद्ध्यति ॥ १७८ ॥

ଯଦି ଗଣନା ମାନ ନ୍ୟୁନ ହୁଏ, ତେବେ ଯୁଗ୍ମପଦର ବାମ (ପୂର୍ବ) ପକ୍ଷରେ ସଂଶୋଧନ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ରାନ୍ତି ଭିନ୍ନ ହୁଏ, କ୍ଷେପ ଯୋଗ କରିଲେ ଯଦି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ଯୋଗରେ ଠିକ୍ କରିବା।

Verse 179

क्रांत्योर्जेत्रिज्ययाभिस्ते परमायक्रमोद्धते । तच्चापांतर्मर्द्धवायोर्ज्यभाविनशीतगौ ॥ १७९ ॥

ଅୟନ-କ୍ରାନ୍ତିର ଜ୍ୟା ଓ ତ୍ରିଜ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ପରମ, ଉନ୍ନତ ଗଣନାକ୍ରମ ସିદ્ધ ହୁଏ। ପରେ ଚାପର ଭିତରେ ‘ଅନ୍ତର୍ବାୟୁ’ର କ୍ରିୟାରୁ ଜନିତ ଜ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଋତୁଫଳ ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 180

शोध्यं चंद्राद्गते पाते तत्सूयगतिताडितम् । चंद्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादिशशिवत्फलम् ॥ १८० ॥

ଚନ୍ଦ୍ରର ପାତ-ଗମନ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ଯେ ଶେଷ ଶୋଧ୍ୟ ରହେ, ତାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଗତିରେ ଗୁଣ କର। ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭୁକ୍ତିରେ ଭାଗ କଲେ ଭାନୁ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଫଳ ଲିପ୍ତା ଆଦି ଏକକରେ ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ।

Verse 181

तदूच्छशांकपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कर्मैतदसकृत्तावत्क्रांती यावत्समेतयोः ॥ १८१ ॥

ସେ ଉଚ୍ଛ-ଶଙ୍କା-ପାତର ଫଳ ବିପରୀତ ଭାବେ ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ କ୍ରାନ୍ତି କ୍ରମେ ସମୀପ ହୋଇ ଏକତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କର୍ମ ପୁନଃପୁନଃ କରିବା ଦରକାର।

Verse 182

क्रांत्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ । हीनेऽर्द्वरात्रघिकाघतो भावी तात्कालिकेऽधिका ॥ १८२ ॥

ଦୁଇ କ୍ରାନ୍ତି ସମ ହେଲେ ସେହିଠାରେ ପାତ (ସନ୍ଧିବିନ୍ଦୁ) ହୁଏ। ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ ଅଂଶ-ଯୁକ୍ତ ବିଧିରେ ମାନ କମ୍ ହେଲେ ଅର୍ଧରାତ୍ରି ଓ ଏକ ଘଟିକା ଯୋଗ କର; ଭାବୀ ଗଣନାରେ ତାହା ଅଧିକ ଧରାଯାଏ, ତାତ୍କାଳିକରେ ଏହା ଅତିରିକ୍ତ ଶୋଧନ।

Verse 183

स्थिरीकृतार्द्धरा त्रार्द्धौ द्वयोर्विवरलिप्तकाः । षष्टिश्चाचंद्रभुक्ताप्ता पातकालस्य नाडिकाः ॥ १८३ ॥

ଅର୍ଧମାପ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ଦୁଇ ‘ତ୍ରାର୍ଧ’ ମିଶି ‘ବିବର-ଲିପ୍ତକା’ (ଲିପ୍ତା) ନାମକ ଅନ୍ତର ହୁଏ। ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଭୁକ୍ତିରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଏପରି ଷଷ୍ଟି ମାନ ପାତକାଳର ନାଡିକା (କାଳ-ଏକକ) ହୁଏ।

Verse 184

रवींद्वोर्मानयोगार्द्धं षष्ट्या संगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्तयंतरेणाप्तं स्थित्यमर्द्धां नाडिकादिवत् ॥ १८४ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ମାନର ଅର୍ଧ ନେଇ ତାହାକୁ ଷଷ୍ଟିରେ ଗୁଣି ଭାଗ କରିବା। ପରେ ତାଙ୍କ ଦୈନିକ ଗତିଭେଦରେ ଭାଗ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ନାଡିକା ଆଦିରେ ପ୍ରକାଶିତ ତାଙ୍କ ‘ସ୍ଥିତି’ (ସଂଯୋଗ/ବିୟୋଗ) ର ଅର୍ଧକାଳ।

Verse 185

पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्द्धवर्जितः । तस्य संभवकालः स्यात्तत्संयोगेक्तसंज्ञकः ॥ १८५ ॥

‘ପାତକାଳ’ ହେଉଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୀତ ମଧ୍ୟକ୍ଷଣ; ସେଥିରୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତିର ଅର୍ଧଭାଗ ବର୍ଜିତ। ତାହାର ଉଦ୍ଭବ ସମୟକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ସଂଯୋଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 186

आद्यंतकालयोर्मध्ये कालो ज्ञेयोऽतिदारुणः । प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ १८६ ॥

ଆଦିକାଳ ଓ ଅନ୍ତକାଳର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିର ଆକାର ପରି, ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ନିନ୍ଦିତ (କାରଣ ସେ ସବୁକୁ ଦହନ କରେ)।

Verse 187

इत्येतद्गणितो किंचित्प्रोक्तं संक्षेपतो द्विज । जातकं वाच्मि समयाद्राशिसंज्ञापुरःसरम् ॥ १८७ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏହି ଗଣିତର କିଛି ଅଂଶ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି। ଏବେ ଯଥାକ୍ରମେ ପ୍ରଥମେ ରାଶି-ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପରେ ଜାତକ (ଜନ୍ମଫଳ/ଜନ୍ମକୁଣ୍ଡଳୀ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।