Shloka 6

Adhyaya 19 — Kartavirya Arjuna at Dattatreya’s Ashram: Boons, Sovereignty, and Vaishnava Praise

Sanskrit

जड उवाच तेनैवमुक्तो मुनिना स्मृत्वा गर्गवचश्च तत् ।

प्रत्युवाच प्रणम्यैनं स कार्तवीर्यार्जुनस्तदा ॥

Transliteration

jaḍa uvāca tenaivam ukto muninā smṛtvā gargavacaś ca tat / pratyuvāca praṇamyainaṃ sa kārtavīryārjunas tadā

Translation

ଜଡ କହିଲା: ମୁନି ଏଭଳି ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ପରେ, ଗର୍ଗଙ୍କ ବଚନ ସ୍ମରଣ କରି, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା।

Word by Word

• जडः: Jaḍa (name)/the dull one
• जडः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• तेन: by him/thereby
• तेन: Karaṇa/Hetu (करण/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया (3rd case), एकवचन

• एवम्: thus
• एवम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण

• उक्तः: having been told
• उक्तः: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मुनिना: by the sage
• मुनिना: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• स्मृत्वा: having remembered
• स्मृत्वा: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकाल (having remembered)

• गर्गवचः: Garga’s words
• गर्गवचः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गर्ग-वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (गर्गस्य वचः = Garga's words)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन

• प्रत्युवाच: replied
• प्रत्युवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति-उप-√वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• प्रणम्य: having bowed
• प्रणम्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-नम् (धातु)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकाल (having bowed)

• एनम्: him
• एनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद्/इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कार्तवीर्यार्जुनः: Kartavīrya Arjuna
• कार्तवीर्यार्जुनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कार्तवीर्य + अर्जुन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (कार्तवीर्यः अर्जुनः = Kartavīrya Arjuna)

• तदा: then
• तदा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (then)

Speakers

• Textual speaker label ‘Jaḍa’; narrative centers on Kārtavīrya and Dattātreya; Garga is referenced as prior adviser

Primary Deities

• Dattātreya

Shakti Aspects

• Not explicit

Key Themes

• Memory of counsel
• Reverent dialogue
• Inter-sage authority (Garga and Dattātreya)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The ideal student/king integrates teachings from multiple authorities and responds with humility; remembrance (smṛti) is shown as an active spiritual faculty guiding right speech.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna/vaṃśānucarita narrative technique: named sages and kings form the transmission-line by which dharma is preserved and taught.

What is the esoteric significance?

Remembering ‘Garga’s words’ signals continuity of guru-paramparā; esoterically, it is the reactivation of prior saṃskāra (impressions) that protect one from being misled by appearances.