Adhyaya 278
Sāvitrī’s Report and Nārada’s Prognosis (सावित्र्याख्यान—सत्यवान्-गुणवर्णनं तथा अल्पायुषः पूर्वसूचना)
Upa-parva: Sāvitrī-Upākhyāna (Narrative of Sāvitrī and Satyavān)
Mārkaṇḍeya frames a courtly scene: the Madra king Aśvapati sits with Devarṣi Nārada when Sāvitrī returns from visiting sacred sites and hermitages. She offers respectful obeisance to both. Nārada questions why the marriage has not been concluded; Aśvapati asks Sāvitrī to narrate her choice. Sāvitrī describes Dyumatsena, a righteous Śālva ruler who became blind, lost his kingdom to a prior enemy, and withdrew to the forest with his wife and young son. That son, Satyavān, raised in the ascetic grove, is chosen by Sāvitrī as her husband. Nārada then evaluates Satyavān with a structured encomium: luminous energy, intelligence, courage, patience, generosity, truthfulness, self-control, gentleness, and steadiness—yet discloses a single overriding constraint: Satyavān will die within a year. Aśvapati urges Sāvitrī to choose another; she articulates a normative maxim of irrevocability—certain acts are done once (a portion falls once, a maiden is given once, a promise ‘I give’ is spoken once)—and asserts that her decision was first settled in mind, then spoken, then enacted. Nārada endorses her steadfastness and recommends proceeding; he departs, and Aśvapati arranges the marriage rites.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, मार्कण्डेय से पूछते हैं—हे ब्रह्मन्, दाशरथि राम और लक्ष्मण, तथा यशस्विनी मैथिली, वन के लिए कैसे प्रस्थित हुए? इस प्रश्न के साथ रामकथा का द्वार खुलता है। → मार्कण्डेय दशरथ के धर्मनिष्ठ, वृद्धसेवी, पुत्रप्रेमी स्वभाव का वर्णन करते हुए बताते हैं कि वृद्धावस्था के विचार से राजा ने राम के युवराज्याभिषेक की तैयारी की; मंत्रियों ने राम को ‘असाधुओं का नियन्ता’ और ‘धर्मचारियों का गोप्ता’ मानकर अनुमोदन किया—पर इसी शुभ संकल्प के भीतर वनगमन का बीज छिपा है। → कथा का शिखर उस निर्णायक मोड़ में है जहाँ राज्याभिषेक की तैयारी के विपरीत राम-लक्ष्मण-सीता का वनप्रस्थान घटित होता है—धर्म के लिए राजसुख का त्याग, और नियति का कठोर पलटाव। → वनगमन के बाद भरत चित्रकूट पहुँचकर तपस्वी-आभूषण धारण किए धनुर्धर राम को लक्ष्मण सहित देखते हैं; यह दर्शन भाई-भाई के धर्मसंवाद और त्याग की भूमि तैयार करता है। साथ ही आगे के राक्षस-वध (खर-दूषण आदि) और शूर्पणखा द्वारा रावण को राम-पराक्रम का वृत्तांत कहे जाने की दिशा भी संकेतित होती है। → चित्रकूट में भरत का राम से साक्षात्कार—क्या राम लौटेंगे या वनधर्म अटल रहेगा?
Shlokas
Verse 1
हम आय न () है सप्तसप्तत्याथिकाद्वेशततमो< ध्याय: श्रीरामके राज्याभिषेककी तैयारी
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣ ଶ୍ରୀରାମ ଆଦି ଭାଇମାନଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କହିଦେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। କେଉଁ କାରଣରୁ ଦଶରଥଙ୍କ ବୀର ପୁତ୍ର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ମିଥିଲାର ରାଜକନ୍ୟା ଯଶସ୍ବିନୀ ସୀତା ସହିତ ବନକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଲା?
Verse 2
कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरी रामलक्ष्मणौ । सम्प्रस्थितौ वने ब्रह्मन् मैथिली च यशस्विनी
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଦଶରଥଙ୍କ ବୀର ପୁତ୍ର ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିପରି ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ? ଏବଂ ଯଶସ୍ବିନୀ ମୈଥିଲୀ (ସୀତା) ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଲା?
Verse 3
मार्कण्डेय उवाच जातपुत्रो दशरथ: प्रीतिमानभवन्नूप । क्रियारतिर्धर्मरत: सततं वृद्धसेविता
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଜନ୍ମରେ ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ସଦା ସତ୍କର୍ମରେ ରତ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 4
क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजस: । वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदेषु पारगा:
କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ସେଇ ମହାବଳୀ ପୁତ୍ରମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ସେମାନେ ରହସ୍ୟସହିତ ବେଦମାନଙ୍କରେ ଏବଂ ଧନୁର୍ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ।
Verse 5
चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिव । यदा तदा दशरथ: प्रीतिमानभवत् सुखी
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେମାନେ ବିଧିମତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି, ଯଥାକାଳେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତେବେ ଉଚିତ ସମୟରେ ଦଶରଥ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସୁଖୀ ହେଲେ।
Verse 6
ज्येष्ठो रामो5भवत् तेषां रमयामास हि प्रजा: । मनोहरतया धीमान् पितुर्दयनन्दन:
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେ ଚାରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ। ନିଜ ମନୋହର ରୂପ ଓ ସୁଶୀଳ ସ୍ୱଭାବରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିଲେ; ପିତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରିୟ ଓ ହର୍ଷବର୍ଧକ ଥିଲେ।
Verse 7
ततः स राजा मतिमान् मत्वा55त्मानं वयोडथधिकम् | मन्त्रयामास सचिवेर्धर्मजैश्व पुरोहितैः
ତାପରେ ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା, ନିଜକୁ ବୟସରେ ଅଧିକ ଅଗ୍ରସର ବୋଲି ଭାବି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ସଚିବମାନଙ୍କ ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କଲେ।
Verse 8
प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमा:
ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ କାଳୋଚିତ ଓ ଯଥାଯଥ ବୋଲି ମାନି ଅନୁମୋଦନ କଲେ।
Verse 9
लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातड्रगामिनम् । कम्बुग्रीवं महोरस्क॑ नीलकुज्चितमूर्थजम्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କିଛି ଲୋହିତ, ସେ ମହାବାହୁ; ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଗର୍ବିତ ଦୋଳାୟିତ ଗତିରେ ଚାଲୁଥିଲେ। ଶଙ୍ଖସଦୃଶ ସୁନ୍ଦର ଗ୍ରୀବା, ବିଶାଳ ଉରସ୍ଥଳ, ଏବଂ ମସ୍ତକରେ ନୀଳାଭ କୁଞ୍ଚିତ କେଶ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
Verse 10
दीप्यमान् श्रिया वीरं शक्रादनवरं रणे । पारगं सर्वरधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେ ଶୁଭଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତ ଏକ ବୀର; ଯୁଦ୍ଧରେ ତାହାର ପରାକ୍ରମ ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ କମ୍ ନ ଥିଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା—ଧର୍ମାଚରଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ଣାତ—ଏବଂ ପରାମର୍ଶ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ମନାଯାଉଥିଲା।
Verse 11
सर्वनुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम् । जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଏମିତି ଥିଲା ଯେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନୁରାଗ ତାହାପ୍ରତି ଜାଗୁଥିଲା; ସେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ବିଶାରଦ ଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ସେ ଏତେ ମନୋହର ଥିଲା ଯେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନ ତାହାପାଖକୁ ଟାଣି ନେଉଥିଲା।
Verse 12
नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् | धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେ ଅସାଧୁମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲା ଏବଂ ଧର୍ମାଚାରୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଥିଲା; ଧୃତିମାନ, ଅନାଧୃଷ୍ୟ, ଜେତା—ଅପରାଜିତ।
Verse 13
पुत्र राजा दशरथ: कौसल्यानन्दवर्धनम् | संदृश्य परमां प्रीतिमगच्छत् कुरुनन्दन
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା ନିଜ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଦଶରଥ ପରମ ପ୍ରୀତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 14
चिन्तयंश्र॒ महातेजा गुणान् रामस्य वीर्यवान् । अभ्यभाषत भद्ं ते प्रीयमाण: पुरोहितम्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ହୃଦୟରେ ପ୍ରୀତି ନେଇ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।”
Verse 15
अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन् पुण्यं योगमुपैष्यति । सम्भारा: सम्ध्रियन्तां मे रामश्नोपनिमन्त्रयताम्
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆଜି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର; ରାତିରେ ଏହା ପରମ ପୁଣ୍ୟ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଉ।
Verse 16
इति तद् राजवचन प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा । कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्,राजाकी यह बात मन्थराने भी सुन ली। वह ठीक समयपर कैकेयीके पास जाकर यों बोली--
ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଓ ଗ୍ରହଣ କରି ମନ୍ଥରା ଯଥାସମୟରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 17
अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत् | आशीविष्त्त्वां संक्रुद्धश्वण्डो दशतु दुर्भगे
ହେ କୈକେୟୀ! ଆଜି ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ମହା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ହେ ଦୁର୍ଭାଗିନୀ! ଏହାଠାରୁ ଭଲ ହେଉଥାନ୍ତା—କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ କୌଣସି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବିଷଧର ସର୍ପ ତୁମକୁ ଦଂଶନ କରିଥାନ୍ତା।
Verse 18
सुभगा खलु कौसल्या यस्या:पुत्रोडभिषेक्ष्यते कुतो हि तव सौभाग्य यस्या: पुत्रो न राज्यभाक्
କୌସଲ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ, ଯାହାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେବ। ତେବେ ତୁମ ସୌଭାଗ୍ୟ କେଉଁଠି, ଯାହାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟର ଭାଗୀ ନୁହେଁ?
Verse 19
“रानी कौसल्याका भाग्य अवश्य अच्छा है, जिनके पुत्रका राज्याभिषेक होगा। तुम्हारा ऐसा सौभाग्य कहाँ? जिसका पुत्र राज्यका अधिकारी ही नहीं है' ।।
ମନ୍ଥରାର କଥା ଶୁଣି ଦେବୀ କୈକେୟୀ ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏକାନ୍ତରେ ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସ୍ମିତହାସ୍ୟ ସହ, ପ୍ରେମ ଓ ଅନୁନୟ ପ୍ରକାଶ କରି, ସେ ମଧୁର ବାଣୀରେ କହିଲେ।
Verse 20
विविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता । प्रणयं व्यज्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏକାନ୍ତରେ ପତିଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚି, ପବିତ୍ର ଓ କୋମଳ ସ୍ମିତ ସହ ହସୁଥିବା ପରି, ହସିହସି ସ୍ନେହ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ପରି, ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲା।
Verse 21
“सच्ची प्रतिज्ञा करनेवाले महाराज! आपने पहले जो “तेरा मनोरथ सफल करूँगा! ऐसा वर दिया था, उसे आज पूर्ण कीजिये और उस संकटसे मुक्त हो जाइये'
“ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ମହାରାଜ! ଆପଣ ପୂର୍ବେ ‘ତୋର ମନୋରଥ ସଫଳ କରିବି’ ବୋଲି ଯେ ବର ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ବର ଆଜି ପୂରଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଏହି ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ।”
Verse 22
राजोवाच वरं ददानि ते हन्त तद् गृहाण यदिच्छसि । अवध्यो वध्यतां कोडउ्द्य वध्य: कोउ्द्य विमुच्यताम्
ରାଜା କହିଲେ—“ଆସ, ମୁଁ ତୋତେ ବର ଦେଉଛି; ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଗ୍ରହଣ କର। ଆଜି ତୋର କଥାରେ କାହାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବି—ଯେ ଦଣ୍ଡନୀୟ ନୁହେଁ? ଏବଂ କାହାକୁ ମୁକ୍ତ କରିବି—ଯେ ଦଣ୍ଡନୀୟ?”
Verse 23
सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेक॑ निसृष्टवान् । उपाकुरुष्व तद् राजंस्तस्मान्मुच्यस्व संकटात्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ରାଜନ! ଆପଣ ମୋତେ ମୋ ଇଚ୍ଛାର ଏକ ବର ଦେଇଛନ୍ତି; ସେହି ବର ପୂରଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଏହି ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ। ଆଜି କାହାକୁ ଧନ ଦେବି? କିମ୍ବା କାହାକୁ ପୁଣି ଡାକିବି? ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ୱତ୍ୱ ଛାଡ଼ି, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟତ୍ର ମୋର ଯେ କିଛି ଧନ ଅଛି, ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନ।”
Verse 24
पृथिव्यां राजराजोस्मि चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । यस्तेडभिलषित: कामो ब्रूहि कल्याणि मा चिरम्
“ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ରାଜାମାନଙ୍କର ରାଜା, ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟର ରକ୍ଷକ। ହେ କଲ୍ୟାଣୀ! ତୋର ଅଭିଲଷିତ କାମନା କ’ଣ, ଶୀଘ୍ର କହ; ବିଳମ୍ବ କରନି।”
Verse 25
मैं इस समय इस भूमण्डलका राजराजेश्वर हूँ चारों वर्णोकी रक्षा करनेवाला हूँ। कल्याणि! तुम्हारा जो भी अभिलषित मनोरथ हो, उसे बताओ, देर न करो ।।
ମୁଁ ଏହି ସମୟରେ ସମଗ୍ର ଭୂମଣ୍ଡଳର ରାଜରାଜେଶ୍ୱର, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ରକ୍ଷକ। କଲ୍ୟାଣି! ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେ କୌଣସି ଅଭିଲଷିତ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତାହା କହ; ବିଳମ୍ବ କରନି। ରାଜାଙ୍କ କଥା ବୁଝି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ଠିକ୍ ଜାଣି, କୈକେୟୀ ତେବେ ତାଙ୍କୁ କହିଲା।
Verse 26
आभिषेचनिकं यत् ते रामार्थमुपकल्पितम् । भरतस्तदवाप्रोतु वनं गच्छतु राघव:,“महाराज! आपने श्रीरामके लिये जो राज्याभिषेकका सामान तैयार कराया है, वह भरतको प्राप्त हो और राम वनमें चले जाये
ମହାରାଜ! ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ଯେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ସଜାଣି କରାଇଛନ୍ତି, ସେହିଟି ଭରତ ପାଉ; ଏବଂ ରାଘବ (ରାମ) ବନକୁ ଯାଉନ୍ତୁ।
Verse 27
स तद् राजा वच: श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम् । दुःखारतोीं भरतश्रेष्ठ न किंचिद् व्याजहार ह
ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! କୈକେୟୀର ସେଇ ଅପ୍ରିୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମବହୁଳ ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା (ଦଶରଥ) ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଲେ; ସେ କିଛିମାତ୍ର କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 28
|) |] ततस्तथोक्त पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान् वन प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति
ତାପରେ ବୀର୍ଯ୍ୟବାନ୍ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ପିତାଙ୍କ ସେଇ କଥା ଜାଣି—ରାଜା ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରହୁନ୍ତୁ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ—ନିଜେ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 29
तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान् धनुष्मॉल्लक्ष्मणस्तदा | सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा
ତେବେ ଧନୁର୍ଧର, ଶୁଭଶୋଭାସମ୍ପନ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ବୈଦେହୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ମଧ୍ୟ ସହ ଗଲେ। ରାଜନ୍! ତୁମର କଲ୍ୟାଣ ହେଉ।
Verse 30
ततो वन॑ गते रामे राजा दशरथस्तदा । समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा,श्रीरामचन्द्रजीके वनमें चले जानेपर (उनके वियोगमें) राजा दशरथने शरीर त्याग दिया
ତେବେ ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, କାଳର ପରିଣାମଧର୍ମରେ ଆବୃତ ହୋଇ ରାଜା ଦଶରଥ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 31
राम॑ तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम् | आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्,श्रीरामचन्द्रजी वनमें चले गये तथा राजा परलोकवासी हो गये, यह देखकर कैकेयीने भरतको ननिहालसे बुलवाया और इस प्रकार कहा--
ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିବା ଓ ରାଜା ମଧ୍ୟ ପରଲୋକଗତ ହୋଇଥିବା ଜାଣି, ଦେବୀ କୈକେୟୀ ଭରତକୁ ନନିହାଳରୁ ଡାକାଇ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 32
गतो दशरथ: स्वर्ग वनस्थौ रामलक्ष्मणौ । गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम्
“ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବନରେ ରହୁଛନ୍ତି। ଏବେ ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ କ୍ଷେମ ଓ ନିଷ୍କଣ୍ଟକ—ତୁମେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କର।”
Verse 33
तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् । पतिं हत्वा कुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया
ତେବେ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା କହିଲେ—“ହାୟ! ତୁମେ କେତେ ନୃଶଂସ କାମ କଲ। ଧନଲୋଭରେ ପତିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଇ ଏହି କୁଳକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସାଦିତ କଲ।”
Verse 34
अयश: पातसयित्वा मे मूर्थ्नि त्वं कुलपांसने । सकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्रसुरोद ह
“କୁଳପାଂସନେ! ମୋ ମସ୍ତକରେ ଅପଯଶର କଳଙ୍କ ରଖି ଏବେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ, ମାତା।” ଏହି କଥା କହି ଭରତ ଫୁଟିଫୁଟି କାନ୍ଦିଲେ।
Verse 35
स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ । अन्वयाद् भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालस:
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଓ ପ୍ରଧାନଜନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ଚରିତ୍ରକୁ ନିର୍ମଳ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରି, ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ବନରୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ରାମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସେହି ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲା।
Verse 36
कौसलयां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदु:ःखित: । अग्रे प्रस्थाप्य यानै: स शत्रुघ्नसहितो ययौ
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଯାନରେ ଆଗେ ପଠାଇଦେଲା; ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ସେ ନିଜେ (ପଦେ) ଅଗ୍ରସର ହେଲା।
Verse 37
वसिष्ठवामदेवा भ्यां विप्रैश्षान्यी: सहस्रशः । पौरजानपदै: सार्थ रामानयनकाड्क्षया
ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ସେ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବଙ୍କ ସହ, ଅନ୍ୟ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ପୌର-ଜାନପଦ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସାଥି କରି ଯାତ୍ରା କଲା।
Verse 38
ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् | तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम्,चित्रकूट पहुँचकर भरतने लक्ष्मणसहित श्रीरामको धनुष हाथमें लिये तपस्वीजनोंकी वेष-भूषा धारण किये देखा
ଚିତ୍ରକୂଟରେ ପହଞ୍ଚି ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଧନୁର୍ଧର, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ସରଳ ବେଶଭୂଷା ଓ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି।
Verse 39
(श्रीरम उवाच गच्छ तात प्रजा रक्ष्या: सत्य॑ रक्षाम्यहं पितु: ।) विसर्जित: स रामेण पितुर्वचनकारिणा । नन्दिग्रामे5करोद्ू राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—“ତାତ, ଫେରିଯାଅ; ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟ—ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବାକ୍ୟ—ରକ୍ଷା କରୁଛି।” ପିତୃବଚନ ପାଳନକାରୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ ବିଦା କଲେ। ତାପରେ ଭରତ ରାମଙ୍କ ପାଦୁକାକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରହି, ସେଠାରୁ ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା କଲେ।
Verse 40
रामस्तु पुनराशड्क्य पौरजानपदागमम् | प्रविवेश महारण्यं शरभड्डश्रमं प्रति,श्रीरामचन्द्रजीने वहाँ नगर और जनपदके लोगोंके बराबर आने-जानेकी आशंकासे शरभंग मुनिके आश्रमके पास विशाल वनमें प्रवेश किया
ନଗର ଓ ଜନପଦର ଲୋକେ ନିଜ ପଛେ ପଛେ ଆସିଯିବେ ଓ ଯାଆସିବେ ବୋଲି ରାମ ପୁନର୍ବାର ଆଶଙ୍କା କରି, ଶରଭଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରତି ମହାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 41
सत्कृत्य शरभज्ुं स दण्डकारण्यमाश्रित: । नदीं गोदावरीं रम्यामाश्रित्य न्यवसत् तदा,वहाँ शरभंग मुनिका सत्कार करके वे दण्डकारण्यमें चले गये और वहाँ सुरम्य गोदावरी नदीके तटका आश्रय लेकर रहने लगे
ଶରଭଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରି ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ; ତାପରେ ରମ୍ୟ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀତଟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ବସିଲେ।
Verse 42
वसतस्तस्य रामस्य तत: शूर्पणखाकृतम् । खरेणासीन्महद् वैरं जनस्थाननिवासिना
ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୂର୍ପଣଖା ପ୍ରତି ଯାହା କରାଗଲା (ତାଙ୍କ ନାକ, କାନ ଓ ଓଠ କାଟାଯିବା) ତାହାର କାରଣରୁ ଜନସ୍ଥାନ-ନିବାସୀ ଖର ନାମକ ରାକ୍ଷସ ସହ ମହା ବୈର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 43
रक्षार्थ तापसानां तु राघवो धर्मवत्सल: । चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम्
ତପସ୍ବୀମୁନିମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ଧର୍ମବତ୍ସଳ ରାଘବ ଭୂମିରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସହସ୍ର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
Verse 44
दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ । चक्रे क्षेमं पुनर्थीमान् धर्मारण्यं स राघव:
ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାବଳୀ ଦୂଷଣ ଓ ଖରକୁ ବଧ କରି, ଧୀମାନ୍ ରାଘବ ସେହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପୁନଃ କ୍ଷେମକର କଲେ—ତାହାକୁ ‘ଧର୍ମାରଣ୍ୟ’ ଭାବେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।
Verse 45
ः है पर 524 / ४. हतेषु तेषु रक्ष:सु ततः शूर्पणखा पुनः । ययौ निकृत्तनासोष्ठी लड़कां भ्रातुर्निविशनम्
ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ ହେବା ପରେ, ନାକ ଓ ଓଠ କଟା ଶୂର୍ପଣଖା ପୁନର୍ବାର ଲଙ୍କାରେ ନିଜ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲା।
Verse 46
ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्च्छिता । पपात पादयोर्भ्रातु: संशुष्करुधिरानना,रावणके पास पहुँचकर वह राक्षसी दु:खसे मूर्च्छित हो भाईके चरणोंमें गिर पड़ी। उसके मुखपर रक्त बहकर सूख गया था
ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ମୂର୍ଛିତ ସେ ରାକ୍ଷସୀ ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ିଗଲା; ତାହାର ମୁହଁରେ ବହିଥିବା ରକ୍ତ ଶୁଖିଯାଇଥିଲା।
Verse 47
तां तथा विकृतां दृष्टवा रावण: क्रोधमूर्च्छित: । उत्पपातासनात क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्
ତାକୁ ସେପରି ବିକୃତ ଦେଖି ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲା; ଦାନ୍ତ ଦାନ୍ତ ଚାପି ରୋଷରେ ଆସନରୁ ଝଟକାରେ ଉଠି ଦାଉଁ ହେଲା।
Verse 48
स्वानमात्यान् विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच स: । केनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमन्य च
ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି ସେ ଏକାନ୍ତରେ ତାକୁ କହିଲା—“ଭଦ୍ରେ! ମୋତେ ଗଣ୍ୟ ନ କରି, ମୋର ସର୍ବଥା ଅବମାନ କରି, ତୋର ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା କିଏ କଲା?”
Verse 49
कः शूलं तीक्षणमासाद्य सर्वगान्रैर्निषेवते । कः: शिरस्यग्निमाधाय विश्वस्त: स्वपते सुखम्
କିଏ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୂଳର ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାହାକୁ ନିଜ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଚୁଭାଇବାକୁ ଚାହେ? କିଏ ମୂର୍ଖ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ରଖି ନିଶ୍ଚିନ୍ତରେ ସୁଖରେ ଶୋଇପଡ଼େ?
Verse 50
आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः । सिंहं केसरिणं कश्च दंष्टायां स्पृश्य तिष्तति,“कौन अत्यन्त भयंकर विषधर सर्पको पैरसे कुचल रहा है? तथा कौन केसरी सिंहकी दाढ़ोंमें हाथ डालकर निश्चिन्त खड़ा है?”
ଏଠାରେ କିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବିଷଧର ସର୍ପକୁ ପାଦରେ ଦଳିବାକୁ ସାହସ କରିବ? ଏବଂ କିଏ କେଶରୀ ସିଂହର ଜହ୍ନାରେ ହାତ ଦେଇ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିବ?
Verse 51
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स््रोतो भ्यस्तेजसो<र्चिष: । निश्चैरुर्दहातो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रत:
ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ ତାହାର କାନ, ନାକ, ଆଖି ଆଦି ରନ୍ଧ୍ରରୁ ତେଜର ଚିଙ୍ଗାରି ବାହାରିଲା; ଯେପରି ରାତିରେ ଜଳୁଥିବା ଗଛର ଛିଦ୍ରରୁ ଜ୍ୱାଳା ବାହାରେ।
Verse 52
तस्य तत् सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् । खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम्,तब रावणकी बहिन शूर्पणखाने श्रीरामके उस पराक्रम और खर-दूषणसहित समस्त राक्षसोंके संहारका (सारा) वृत्तान्त कह सुनाया
ତେବେ ତାହାର ଭଗିନୀ ଶୂର୍ପଣଖା ରାବଣଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସେହି ପରାକ୍ରମର—ଖର-ଦୂଷଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପରାଭବର—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଶୁଣାଇଲା।
Verse 53
स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारमुपसान्त्व्य च | ऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम्
ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ରାବଣ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; ଭଗିନୀକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ନଗରରେ ନିୟମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ରକ୍ଷା ପ୍ରବନ୍ଧ କରି, ସେ ଆକାଶମାର୍ଗେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 54
त्रिकू्टं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव च । ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम्,त्रिकूट और कालपर्वतको लाँधकर उसने मगरोंके निवासस्थान गहरे महासागरको देखा
ତ୍ରିକୂଟ ଓ କାଳପର୍ବତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ମକରମାନଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନ, ଗଭୀର ଜଳବିଶିଷ୍ଟ ସେହି ମହାସମୁଦ୍ରକୁ ଦେଖିଲା।
Verse 55
तमतीत्याथ गोकर्णमभ्यगच्छद् दशानन: । दयितं स्थानमव्यग्रं शूलपाणेमहात्मन:,उसे ऊपर-ही-ऊपर लाँधकर दशमुख रावण गोकर्णतीर्थमें गया, जो परमात्मा शूलपाणि शिवका प्रिय एवं अविचल स्थान है
ସେ ଦେଶକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦଶାନନ ରାବଣ ଗୋକର୍ଣ୍ଣତୀର୍ଥକୁ ଉପଗତ ହେଲା। ତାହା ମହାତ୍ମା ଶୂଳପାଣି ଶିବଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ପବିତ୍ର ଓ ଅଚଳ ଧାମ।
Verse 56
तत्राभ्यगच्छन्मारीचं पूर्वामात्यं दशानन: । पुरा रामभयादेव तापस्यं समुपाश्रितम्,वहाँ रावण अपने भूतपूर्व मन्त्री मारीचसे मिला, जो श्रीरामचन्द्रजीके भयसे ही पहलेसे उस स्थानमें आकर तपस्या करता था
ସେଠାରେ ଦଶାନନ ରାବଣ ନିଜ ପୂର୍ବତନ ମନ୍ତ୍ରୀ ମାରୀଚଙ୍କୁ ଭେଟିଲା; ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଭୟରୁ ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେଠାରେ ରହୁଥିଲେ।
Verse 276
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें वानर आदिकी उत्पत्तिये सम्बन्धित दो सौ छिद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ରାମୋପାଖ୍ୟାନପର୍ବରେ ବାନର ଆଦିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି-ବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ଛିଆତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 277
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि रामवनाभिगमने सप्तसप्तत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ ରାମୋପାଖ୍ୟାନପର୍ବରେ ରାମବନାଭିଗମନ-ବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ସତ୍ତାତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Verse 713
अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत । युधिष्ठिर! राजा दशरथ बड़े बुद्धिमान् थे। उन्होंने यह सोचकर कि अब मेरी अवस्था बहुत अधिक हो गयी; अतः श्रीरामको युवराजपदपर अभिषिक्त कर देना चाहिये; इस विषयमें अपने मन्त्री और धर्मज्ञ पुरोहितोंसे सलाह ली
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ରାମଙ୍କ ଯୌବରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟ ଶୁଣ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ରାଜା ଦଶରଥ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ— ‘ଏବେ ମୋର ବୟସ ବହୁତ ବଢ଼ିଗଲା; ତେଣୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜପଦରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।’ ଏହି ବିଷୟରେ ସେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Whether a dharmically chosen marriage partner should be abandoned when authoritative counsel reveals a severe future constraint (imminent death), testing the balance between prudential avoidance and commitment to a considered vow.
The chapter advances the ethic that deliberation must precede commitment; once a decision is made with clarity and endorsed by conscience, steadfastness (dhṛti) becomes a form of dharma rather than mere stubbornness.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is structural—Mārkaṇḍeya’s embedded narrative models how exemplary cases are used to teach dharma through dialogue, evaluation of character, and tested resolve.