Adhyaya 168
Adhyāya 168: Arjuna’s counters to māyā-rains and the onset of darkness (Nivātakavaca engagement)
Upa-parva: Nivātakavaca-yuddha (Arjuna’s engagement with the Nivātakavacas)
Arjuna reports a sequence of escalating, environment-based assaults: a massive stone-rain (aśmavarṣa) that presses in from all sides, which he pulverizes with Indra-empowered arrows. As the stone fragments fall like sparks, the encounter shifts to an intense water-rain of thick torrents that obscure space and orientation; Arjuna then deploys a drying/absorbing divine weapon (viśoṣaṇa-astra) taught by Indra to neutralize the deluge. The Dānavas answer by projecting further māyā—fire and wind—which Arjuna counters with the water-weapon (salilāstra) and a mountain/rock-weapon (śaila-mahāstra) to check the gale. A compounded, fear-inducing ‘rain’ of dreadful astras follows, culminating in dense darkness that disorients horses and causes Mātali to lose control and drop his golden goad. Mātali, frightened and cognitively overwhelmed, recalls having witnessed earlier cosmic battles (including Vṛtra and Śambara conflicts) yet claims never to have experienced such a condition, interpreting it as an exceptional, near-apocalyptic scenario. Arjuna steadies himself, reassures Mātali, and releases a delusive counter-māyā (mohanī astra-māyā) for the benefit of the gods. Despite momentary restoration of light, the Dānavas repeatedly reassert concealment; Arjuna notes that enemies vanish under māyā, and he targets openings when they present themselves, continuing the engagement amid intermittent visibility.
Chapter Arc: अर्जुन अपनी तपस्या-यात्रा और स्वर्ग-प्रवास से लौटकर युधिष्ठिर के सम्मुख आता है; प्रणाम करते ही धर्मराज का हर्ष गद्गद हो उठता है और वे पूछ बैठते हैं—स्वर्ग में समय कैसे बीता, इन्द्र को कैसे तुष्ट किया, और दिव्यास्त्र कैसे प्राप्त हुए? → अर्जुन क्रमशः अपने अनुभवों का वृत्तांत सुनाता है—किरात-वेषधारी शंकर का रहस्योद्घाटन, फिर दिव्य-स्वरूप में महेश्वर का प्रकट होना, और वह क्षण जब देवाधिदेव स्वयं सामने खड़े होकर कहते हैं: ‘तुष्टोऽस्मि… जो मनोगत हो, मांगो।’ साथ ही अस्त्र-विद्या की भयावह मर्यादा भी उद्घाटित होती है—अल्प-शक्ति वाले पर प्रयोग करने से यह समस्त जगत को दग्ध कर सकती है। → भगवान् वृषभध्वज (उमा सहित) अर्जुन को प्रत्यक्ष वर देते हैं—पाशुपत (रौद्र) महास्त्र का प्रदान, तथा धनुष और अक्षय बाणों से भरे तरकस आदि दिव्य आयुधों का सौंपा जाना; साथ ही कठोर चेतावनी कि इसका प्रयोग केवल प्रतिघात/निवारण और परम-आवश्यकता में ही हो। → अर्जुन का तप, शौर्य और संयम देव-स्वीकृति पाता है; युधिष्ठिर को यह आश्वासन मिलता है कि पाण्डवों के पास अब ऐसे अस्त्र हैं जो महाविपत्ति में भी रक्षा कर सकते हैं—पर उनकी शक्ति के साथ उत्तरदायित्व भी जुड़ा है। → पाशुपतास्त्र का प्राप्त होना भविष्य के महासंघर्ष की छाया डालता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि धर्म की मर्यादा में रहते हुए, कब और किस सीमा तक इन अस्त्रों का उपयोग होगा।
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १८ श्लोक हैं) हि >> [हुक माप आप८ सप्तषष्ट्यांधेकशततमो< ध्याय: अर्जुनके द्वारा अपनी तपस्या-यात्राके वृत्तान्तका वर्णन
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ଏବଂ କୃଷ୍ଣା ଦ୍ରୌପଦୀ ସହ ମିଶି, ବୀଭତ୍ସୁ ଅର୍ଜୁନ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସମ୍ମାନ ଜଣାଇଲେ।
Verse 2
अभिवादयमान त॑ मूर्ध्न्युपाप्राय पाण्डवम् । हर्षगद्गदया वाचा प्रद्ृष्टो$र्जुनमब्रवीत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ଅର୍ଜୁନ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଟାଣି ସ୍ନେହରେ ମସ୍ତକ ଘ୍ରାଣ କରି, ହର୍ଷରେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 3
कथमर्जुन कालो<यं स्वर्गे व्यतिगतस्तव । कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्न तोषित:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଅର୍ଜୁନ! ସ୍ୱର୍ଗରେ ତୁମର ଏହି ସମୟ କିପରି କଟିଲା? ତୁମେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର କିପରି ପାଇଲ? ଏବଂ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କେମିତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲ?”
Verse 4
सम्यग वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि पाण्डव । कच्चित् सुराधिप: प्रीतो रुद्रो वास्त्राण्यदात् तव
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ହେ ପାଣ୍ଡବ! ତୁମେ ପାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଆତ୍ମସାତ କରିଛ କି? ଏବଂ ସୁରାଧିପ ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ରୁଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତୁମକୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦେଇଛନ୍ତି କି?”
Verse 5
यथा दृष्टश्न॒ ते शक्रो भगवान् वा पिनाकधृक् । यथैवास्त्राण्यवाप्तानि यथैवाराधितश्ष ते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଶତ୍ରୁଦମନ! ତୁମେ ଯେପରି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲ, କିମ୍ବା ପିନାକଧାରୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିଲ; ଯେପରି ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପାଇଲ; ଏବଂ ତୁମର ଦେବାରାଧନା ଯେପରି ସଫଳ ହେଲା— ସବୁ ଯଥାର୍ଥ କହ। ଆଉ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେ କହିଲେ ‘ଅର୍ଜୁନ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଛି’— ତୁମେ ସମ୍ପାଦନ କରିଥିବା ସେ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟଟି କ’ଣ?”
Verse 6
यथोक्तवांस्त्वां भगवान् शतक्रतुररिंदम । कृतप्रियस्त्वयास्मीति तस्य ते कि प्रियं कृतम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଅରିନ୍ଦମ! ଭଗବାନ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ତୁମକୁ ଯେପରି କହିଲେ ଏବଂ ‘ତୁମେ ମୋର ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ— ତେବେ କହ, ତୁମେ ତାଙ୍କର କେଉଁ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କଲ?”
Verse 7
एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं विस्तरेण महाद्युते । यथा तुष्टो महादेवो देवराजस्तथानघ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ମହାଦ୍ୟୁତି! ମୁଁ ଏହା ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ହେ ନିଷ୍ପାପ ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ! ମହାଦେବ ଏବଂ ସେହିପରି ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ତୁମ ଉପରେ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ?
Verse 8
यच्चापि वज्पाणेस्तु प्रियं कृतमरिंदम । एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय
ଏବଂ ହେ ଅରିନ୍ଦମ ଧନଞ୍ଜୟ! ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଯେ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋତେ କହ; ମୁଁ ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 9
अजुन उवाच शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् | शतक्रतुमहं देव॑ं भगवन्तं च शड्करम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ମହାରାଜ, ଶୁଣନ୍ତୁ; ଯେ ବିଧିରେ ମୁଁ ଶତକ୍ରତୁ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଥିଲି, ସେହି କଥା କହୁଛି।
Verse 10
विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन । भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम्
ହେ ଅରିମର୍ଦନ ରାଜନ! ଆପଣ କହିଥିବା ସେହି ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲି।
Verse 11
भगुतुड़्मथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तप: । एकरात्रोषित: कज्चिदपश्यं ब्राह्मणं पथि
କାମ୍ୟକ ବନରୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ମୁଁ ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ରହି ପରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲି; ପଥରେ ମୁଁ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲି।
Verse 12
स मामपृच्छत् कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे । तस्मा अवितथं सर्वमन्रुवं कुरुनन्दन,उन्होंने मुझसे कहा--“कुन्तीनन्दन! कहाँ जाते हो? मुझे ठीक-ठीक बताओ।” तब मैंने उनसे सब कुछ सच-सच बता दिया
ସେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ—“କୌନ୍ତେୟ! କେଉଁଠାକୁ ଯାଉଛ? ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।” ତେବେ, କୁରୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ବିକୃତି ନ କରି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସବୁ କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲି।
Verse 13
स तथ्यं मम तच्छुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम | अपूजयत मां राजन प्रीतिमांश्वाभवन्न्मयि,नृपश्रेष्ठ! ब्राह्मणदेवताने मेरी यथार्थ बातें सुनकर मेरी प्रशंसा की और मुझपर बड़े प्रसन्न हुए
ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋର ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଦେବ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କଲେ; ରାଜନ, ସେ ମୋ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିମାନ ହେଲେ।
Verse 14
ततो मामब्रवीत् प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत । तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्स्से विबुधाधिपम्
ତାପରେ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୋତେ କହିଲେ—“ଭାରତ! ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ। ତପସ୍ବୀ ହେଲେ ଶୀଘ୍ରେ ତୁମେ ଦେବାଧିପ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବ।”
Verse 15
ततो<हं वचनात् तस्य गिरिमारुह्मु शैशिरम् । तपो5तप्यं महाराज मासं मूलूफलाशन:,महाराज! उनके इस आदेशको मानकर मैं हिमालय पर्वतपर आरूढ़ हो तपस्यामें संलग्न हो गया और एक मासतक केवल फल-फूल खाकर रहा
ମହାରାଜ! ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନି ମୁଁ ଶୀତଳ ପର୍ବତରେ ଆରୋହଣ କରି ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଲି; ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ରହିଲି।
Verse 16
द्वितीयश्षापि मे मासो जल॑ भक्षयतो गत: । निराहारस्तृतीये5थ मासे पाण्डवनन्दन
ଏହିପରି ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଜଳ ପାନ କରି କଟିଗଲା। ପାଣ୍ଡବନନ୍ଦନ! ତୃତୀୟ ମାସରେ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାହାର ରହିଲି।
Verse 17
ऊर्ध्वबाहुश्नतुर्थ तु मासमस्मि स्थितस्तदा । नच मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्
ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ମୁଁ ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲି; ତଥାପି ମୋ ପ୍ରାଣବଳ କ୍ଷୀଣ ହେଲା ନାହିଁ—ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 18
पज्चमे त्वथ सम्प्राप्ते प्रथमे दिवसे गते । वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपं समागमत्,पाँचवाँ महीना प्रारम्भ होनेपर जब एक दिन बीत गया तब दूसरे दिन एक शूकररूपधारी जीव मेरे निकट आया
ପଞ୍ଚମ ମାସ ଆସି, ପ୍ରଥମ ଦିନ ଗତ ହେବା ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଏକ ବରାହରୂପଧାରୀ ଭୂତ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସିଲା।
Verse 19
निघ्नन् प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्ररणैरपि । सम्मार्जञ्जठरेणोर्वी विवर्तश्न मुहुर्मुहु:
ସେ ନିଜ ଥୁଣ୍ଡରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲା ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କୁରେଡ଼ୁଥିଲା; ପାଦଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଖୋଦୁଥିଲା। ପୁଣି ପୁଣି ଶୋଇ ପଡ଼ି ନିଜ ଉଦରଦ୍ୱାରା ମାଟିକୁ ଏମିତି ଘସି ସଫା କରୁଥିଲା, ଯେନେକି ସେଠାରେ ଝାଡୁ ଲାଗିଥାଏ।
Verse 20
अनु तस्यापरं भूतं महत् कैरातसंस्थितम् । भधनुर्बाणासिमत् प्राप्तं सत्रीगणानुगतं तदा
ତାହାର ପଛେ ପଛେ କିରାତରୂପେ ଏକ ମହାନ୍ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ତାଙ୍କ ହାତରେ ଧନୁ-ବାଣ ଓ ଖଡ୍ଗ ଥିଲା; ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଏକ ଦଳ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 21
ततो<हं धनुरादाय तथाक्षय्ये महेषुधी । अताडयं शरेणाथ तद् भूतं लोमहर्षणम्
ତାପରେ ମୁଁ ଧନୁଷ ଧରିଲି ଏବଂ ମୋର ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷୟ ମହାତୂଣୀର ମଧ୍ୟ ସଜାଇଲି; ତାହାପରେ ସେଇ ଲୋମହର୍ଷକ ଭୂତକୁ ଏକ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲି।
Verse 22
तब मैंने धनुष तथा अक्षय तरकस लेकर एक बाणके द्वारा उस रोमांचकारी सूकरपर आघात किया ।।
ତାପରେ ମୁଁ ଧନୁଷ ଓ ଅକ୍ଷୟ ତୂଣୀର ନେଇ ଗୋଟିଏ ବାଣରେ ସେ ରୋମାଞ୍ଚକର ଶୂକରକୁ ଆଘାତ କଲି। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କିରାତ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବଳବାନ ଧନୁଷକୁ ପୂରା ଟାଣି ତା’ପରେ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଆଘାତ କଲା—ଯାହାରେ ମୋ ହୃଦୟ ଯେନେ କମ୍ପି ଉଠିଲା।
Verse 23
स तु मामब्रवीद् राजन् मम पूर्वपरिग्रह: । मृगयाधर्ममुत्स॒ज्य किमर्थ ताडितस्त्वया
ତେବେ ସେ କିରାତ ମୋତେ କହିଲା—“ରାଜନ! ଏହି ଶୂକର ପୂର୍ବରୁ ମୋର ଶିକାର ଥିଲା। ମୃଗୟାଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ତୁମେ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଆଘାତ କଲ?”
Verse 24
एष ते निशितैर्बाणैर्दर्प हन्मि स्थिरो भव । स धनुष्मान् महाकायस्ततो मामभ्यभाषत
ମୁଁ କହିଲି—“ସ୍ଥିର ରୁହ; ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମୁଁ ତୋର ଦର୍ପ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି।” ତା’ପରେ ସେ ମହାକାୟ ଧନୁର୍ଧର କିରାତ ମୋତେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା।
Verse 25
ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरै: । तं॑ चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्
ତା’ପରେ ସେ ମହାବାଣର ବର୍ଷାରେ ମୋତେ ଏମିତି ଢାକିଦେଲା, ଯେନେ ପର୍ବତକୁ ଘନଘୋର ବର୍ଷା ଆବୃତ କରିଛି। ତାହାର ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମହା ବାଣବର୍ଷାରେ ତାକୁ ସବୁଦିଗରୁ ଆଛାଦିତ କଲି।
Verse 26
ततः शरैर्दीप्तमुखैर्यन्त्रितैरनुमन्त्रितै: । प्रत्यविध्यमहं तं॑ तु वजैरिव शिलोच्चयम्
ତା’ପରେ ମୁଁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ, ପୂରା ଟାଣି ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଓ ମନ୍ତ୍ରବଳେ ସଂସ୍କୃତ ବାଣଦ୍ୱାରା ତାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ବିଦ୍ଧ କଲି—ଯେନେ ବଜ୍ର ଶିଳାପର୍ବତକୁ ଆଘାତ କରୁଛି।
Verse 27
तस्य तच्छतथा रूपमभवच्च सहस्रधा । तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम्,उस समय उसके सैकड़ों और सहस्रों रूप प्रकट हुए और मैंने उसके सभी शरीरोंपर बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी
ତେବେ ତାହାର ରୂପ ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଏବଂ ମୁଁ ମୋର ଶରଦ୍ୱାରା ତାହାର ସେ ସମସ୍ତ ଶରୀରକୁ ବିଦ୍ଧ କରି ଗଭୀର ଆଘାତ କଲି।
Verse 28
पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत । अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुन:,भारत! फिर उसके वे सारे शरीर एकरूप दिखायी दिये। महाराज! उस एकरूपमें भी मैंने उसे पुन: अच्छी तरह घायल किया
ପୁନଃ, ହେ ଭାରତ, ସେ ସମସ୍ତ ଶରୀର ଏକୀଭୂତ ହୋଇ ଏକ ରୂପରେ ଦେଖାଗଲା। ହେ ମହାରାଜ, ସେଇ ଏକରୂପରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାକୁ ପୁନର୍ବାର ବିଦ୍ଧ କରି ଭଲଭାବେ ଆହତ କଲି।
Verse 29
अर्णुर्ब॑हच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिरा: पुन: । एकीभूतस्तदा राजन् सो<भ्यवर्तत मां युधि
ହେ ରାଜନ, କେବେ ସେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଧାରଣ କରି ମସ୍ତକକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ କରି ଦେଖାଉଥିଲା; ପୁନଃ କେବେ ସେ ବିଶାଳ ଦେହ ନେଇ ମସ୍ତକକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କରି ଦେଖାଉଥିଲା। ଶେଷରେ ସେ ଏକୀଭୂତ ହୋଇ ଏକ ରୂପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଗେଇ ଆସିଲା।
Verse 30
यदाभिभवितु बाणैर्न च शक्नोमि तं रणे । ततो महास्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେତେବେଳେ ଶରବର୍ଷା କରି ମଧ୍ୟ ରଣରେ ମୁଁ ତାକୁ ଦମନ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ମହାସ୍ତ୍ର—ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ର—ର ଆଶ୍ରୟ ନେଲି।
Verse 31
न चैनमशकं हन्तुं हल 0 खा भवत् | तस्मिन् प्रतिहते चास्त्रे मे महानभूत्,किंतु उससे भी उसका वध न कर सका। यह एक अद्भुत-सी घटना हुई। वायव्यास्त्रके निष्फल हो जानेपर मुझे महान् आश्चर्य हुआ
ହେ ଭାରତ, ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାହାକୁ ବଧ କରିପାରିଲି ନାହିଁ। ଏବଂ ସେଇ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିହତ ହୋଇ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲାବେଳେ, ମୋ ମନରେ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 32
भूय एव महाराज सविशेषमहं ततः । अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम्,महाराज! तब मैंने पुनः विशेष प्रयत्न करके रणभूमिमें किरातरूपधारी उस अद्भुत पुरुषपर महान् अस्त्रसमूहकी वर्षा की
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ପୁନର୍ବାର ମୁଁ ବିଶେଷ ପ୍ରୟାସ କରି ରଣଭୂମିରେ କିରାତରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରୁଷ ଉପରେ ମହା ଅସ୍ତ୍ରସମୂହର ବର୍ଷା କଲି।
Verse 33
स्थूणाकर्णमथो जालं शरवर्षमथोल्बणम् | शलभास्त्रमश्मवर्ष समास्थायाहमभ्ययाम्,स्थूणाकर्ण5, वारुणास्त्र-, भयंकर शरवर्षास्त्रर, शलभास्त्र5<४ तथा अभ्मवर्ष४ इन अस्त्रोंका सहारा ले मैं उस किरातपर टूट पड़ा
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ସ୍ଥୂଣାକର୍ଣ, ଜାଳ, ଭୟଙ୍କର ଶରବର୍ଷ, ଶଲଭାସ୍ତ୍ର ଓ ଅଶ୍ମବର୍ଷ—ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ସେଇ କିରାତ ଉପରେ ସିଧା ଧାଇପଡ଼ିଲି।
Verse 34
जग्रास प्रसभं तानि सर्वाण्यस्त्राणि मे नृप । तेषु सर्वेषु जग्धेषु ब्रह्मास्त्र महदादिशम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ସେ ମୋର ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଗ୍ରାସ କରିନେଲା। ସେସବୁ ଗ୍ରସିତ ହେବା ପରେ ମୁଁ ମହାନ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲି।
Verse 35
ततः प्रज्वलितैर्बाणै: सर्वतः सोपचीयते । उपचीयमानश्न मया महास्त्रेण व्यवर्धत
ତାପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଅସ୍ତ୍ର ସବୁଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା; ମୋର ମହାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରେରଣାରେ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଆହୁରି ଅଧିକ ବେଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।
Verse 36
ततः: संतापिता लोका मत्प्रसूतेन तेजसा । क्षणेन हि दिश: खं च सर्वतो हि विदीपितम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ତାପରେ ମୋରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସେଇ ତେଜରେ ସେଠାର ଲୋକମାନେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇଉଠିଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦିଗମାନେ ଓ ଆକାଶ ସବୁଦିଗରୁ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳାରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 37
तदप्यस्त्रं महातेजा: क्षणेनैव व्यशातयत् । ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन् भयं मां महदाविशत्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେଇ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ କରିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ, ରାଜନ, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବା ସହିତ ମୋତେ ମହାଭୟ ଆବରଣ କଲା।
Verse 38
परंतु उस महान् तेजस्वी वीरने क्षणभरमें ही मेरे उस ब्रह्मास्त्रको भी शान्त कर दिया। राजन! उस ब्रह्मास्त्रके नष्ट होनेपर मेरे मनमें महान् भय समा गया ।।
ତାପରେ ମୁଁ ଧନୁ ଧରି, ମହାବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋର ଦୁଇ ଅକ୍ଷୟ ତୂଣୀର ସହ, ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ସତ୍ତା ଉପରେ ସହସା ଝାପି ପଡ଼ି ତୀବ୍ର ବେଗରେ ପ୍ରହାର କରିଲି; କିନ୍ତୁ ସେ ସେସବୁ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଆହାର ପରି ଭକ୍ଷଣ କରିନେଲା। ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ନିଷ୍ଫଳ ହେବା ଦେଖି, ରାଜନ, ମୋ ମନରେ ଘୋର ଭୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 39
हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च । मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत,जब मेरे सारे अस्त्र-शस्त्र नष्ट होकर उसके आहार बन गये, तब मेरा उस अलौकिक प्राणीके साथ मल्लयुद्ध प्रारम्भ हो गया
ମୋର ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଏବଂ ଆୟୁଧଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସେ ଭକ୍ଷଣ କରିନେବା ପରେ, ସେଇ ଅଲୌକିକ ସତ୍ତା ଓ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବାହୁଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 40
व्यायामं मुष्टिभि: कृत्वा तलैरपि समागतै: । अपाययंश्व तद् भूत॑ निश्रचेष्टमगमं महीम्
ମୁଁ ତାହା ସହ ମୁକାବିଲା କରି ମୁଷ୍ଟି ଓ ଖୋଲା ତଳହାତରେ ପ୍ରହାର କଲି; କିନ୍ତୁ ତାକୁ ବଶ କରିପାରିଲି ନାହିଁ। ପରାଜିତ ହୋଇ ମୁଁ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲି।
Verse 41
ततः प्रहस्य तद् भूतं तत्रैवान्तरधीयत । सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मे<द्भधुतोपमम्
ତାପରେ ସେଇ ଅଲୌକିକ ସତ୍ତା ହସିଲା ଏବଂ, ମହାରାଜ, ମୋ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେଠାରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲା—ଅଦ୍ଭୁତ ସଦୃଶ।
Verse 42
एवं कृत्वा स भगवांस्ततो<न्यद् रूपमास्थित: । दिव्यमेव महाराज वसानो<द्धभुतमम्बरम्
ଏପରି କରି ସେ ଭଗବାନ୍ ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ହେ ମହାରାଜ! କିରାତ-ବେଶ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେବାଧିଦେବ ମହେଶ୍ୱର ନିଜ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ, ଅଲୌକିକ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 43
हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशे श्वर: । स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वर:
କିରାତ-ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ତ୍ରିଦଶେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ମହେଶ୍ୱର ନିଜ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 44
अदृश्यत तत: साक्षाद् भगवान् गोवृषध्वज: । उमासहायो व्यालधृग् बहुरूप: पिनाकधृकू
ତାପରେ ବୃଷଭ-ଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ଉମାସହିତ, ଅଙ୍ଗରେ ସର୍ପ ଧାରଣ କରି, ବହୁରୂପୀ, ଏବଂ ହାତରେ ପିନାକ ଧରି।
Verse 45
स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् । शूलपाणिरथोवाच तुष्टोउस्मीति परंतप
ସମରଭୂମିରେ ଶୂଳପାଣି ମୋ ପାଖକୁ ଆସି, ପୂର୍ବବତ୍ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତାପରେ କହିଲେ—“ହେ ପରନ୍ତପ! ମୁଁ ତୁମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ।”
Verse 46
ततस्तदू धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ । प्रादान्ममैव भगवान् धारयस्वेति चाब्रवीत्
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ସେଇ ଧନୁଷ ଓ ଅକ୍ଷୟ ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇଟି ତୂଣୀର ନେଇ ମୋତେ ହିଁ ଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କର।” ପୁଣି କହିଲେ—“ହେ ପରନ୍ତପ! ମୁଁ ତୁମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ। କହ—ତୁମର କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିବି? ବୀର! ଅମରତ୍ୱ ଛାଡ଼ି, ମନରେ ଯେ ଇଚ୍ଛା ଅଛି କହ; ମୁଁ ତାହା ପୂରଣ କରିଦେବି।”
Verse 47
तुष्टोडस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते । यत् ते मनोगतं वीर तद् ब्रूहि वितराम्पहम्
ହେ କୌନ୍ତେୟ! ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ। କୁହ—ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବି? ହେ ବୀର! ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତାହା କୁହ; ମୁଁ ତାହା ଦେବି।
Verse 48
ततः प्राञज्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानस:
ତାପରେ ମୁଁ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲି; ମୋ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲା। ମନେମନେ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲି—“ଯଦି ପ୍ରଭୁ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହି ମୋର ବର: ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଅଛି, ସେସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ ଶଙ୍କର କହିଲେ—“ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିର ବର ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି।”
Verse 49
प्रणम्य मनसा शर्व ततो वचनमाददे । भगवान् मे प्रसन्नश्वेदीप्सितो5यं वरो मम
ମନେମନେ ଶର୍ବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ମୁଁ କହିଲି—“ଯଦି ଭଗବାନ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହି ମୋର ଇପ୍ସିତ ବର: ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନିହିତ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଅଛି, ସେସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣିବା ଓ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।”
Verse 50
अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित् । ददानीत्येव भगवानन्रवीत् त्रयम्बकश्न माम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—“ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଅଛି, ସେସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ତେବେ ଭଗବାନ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ) ମୋତେ କହିଲେ—“ଦେଉଛି।”
Verse 51
रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव । प्रददौ च मम प्रीत: सो<स्त्रं पाशुपतं महत्
“ହେ ପାଣ୍ଡବ! ମୋର ରୌଦ୍ରାସ୍ତ୍ର ସ୍ୱୟଂ ତୁମ ଅଧିକାରକୁ ଆସିବ।” ଏହିପରି କହି ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ପାଶୁପତି ମୋତେ ତାଙ୍କର ମହାନ ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 52
उवाच च महादेवो दत्त्वा मे5स्त्रं सनातनम् | न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथठ्चन,अपना सनातन अस्त्र मुझे देकर महादेवजी फिर बोले--तुम्हें मनुष्योंपर किसी प्रकार इस अस्त्रका प्रयोग नहीं करना चाहिये
ମୋତେ ନିଜ ସନାତନ ଅସ୍ତ୍ର ଦାନ କରି ମହାଦେବ ପୁଣି କହିଲେ—“ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ କେବେବି, କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।”
Verse 53
जगद् विनिर्दहेदेवमल्पतेजसि पातितम् | पीड्यमानेन बलवत् प्रयोज्यं स्याद्ू धनंजय
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—“ଅଳ୍ପ ତେଜସ୍ବୀ ଉପରେ ପତିତ ହେଲେ ଯଦି ଏହା ଏପରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦହିଦେଉଛି, ତେବେ ହେ ଧନଞ୍ଜୟ! ଏହାକୁ କେବଳ ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ, ମହାବଳରେ ମାତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍।”
Verse 54
तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषिधनम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—“ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଅପ୍ରତିହତ, ଦିବ୍ୟ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ରୋକି ନିଷ୍ଫଳ କରିବାର ଶକ୍ତି ରଖେ।”
Verse 55
उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—“ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାଦନ କରେ ଏବଂ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ସେନାକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରେ। ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଦେବ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅପ୍ରତିହତ ବେଗ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାପରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ସେଠାରେ ହିଁ ବସି ରହିଲି; ଏବଂ ମୋ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।”
Verse 56
दुरासदं दुष्प्रसहं सुरदानवराक्षसै: । अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—“ସେ (ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି/ଅସ୍ତ୍ର) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁରାସଦ ଓ ଦୁଷ୍ପ୍ରସହ—ଦେବ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ପାଇ ମୁଁ ସେଠାରେ ହିଁ ବସିଲି; ଏବଂ ମୋ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ ମହାଦେବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।”
Verse 57
प्रेक्षतश्नैेव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ ସେଠାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ସେ ଶତ୍ରୁସଂହାରକ ଓ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ସେନାବିଧ୍ୱଂସକ; ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଦେବ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ବେଗ ସହିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ମୁଁ ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ବସି ରହିଲି, ଏବଂ ସେ ମୋ ଚକ୍ଷୁସାମ୍ନାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 167
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि गन्धमादनवासे युधिष्ठटिरार्जुनसंवादे सप्तषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ—ନିବାତକବଚଯୁଦ୍ଧପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ—ଗନ୍ଧମାଦନବାସ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର-ଅର୍ଜୁନ ସମ୍ବାଦରେ, ଏକଶେ ସତଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 473
अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत् ते मनोगतम् । तदनन्तर मेरे धनुष और अक्षय बाणोंसे भरे हुए दोनों तरकस लेकर भगवान् शिवने मुझे ही दे दिये और कहा--'परंतप! ये अपने अस्त्र ग्रहण करो।' कुन्तीकुमार! मैं तुमसे संतुष्ट हूँ। बोलो
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—“ଅମରତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି, ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା କହନ୍ତୁ।” ତାପରେ ଭଗବାନ ଶିବ ମୋ ଧନୁଷ ଓ ଅକ୍ଷୟ ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇଟି ତୂଣୀର ଉଠାଇ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ହିଁ ଦେଇ କହିଲେ—“ପରନ୍ତପ! ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କର। କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର! ମୁଁ ତୁମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ। କହ—ତୁମର କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିଦେବି? ବୀର! ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, କହ; ମୁଁ ତାହା ପୂରଣ କରିଦେବି। ଅମରତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି, ମନରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା କହ।”
Verse 536
अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेत् । “अपनेसे अल्पशक्तिवाले विपक्षी पर यदि इसका प्रहार किया जाय तो यह सम्पूर्ण विश्वको दग्ध कर देगा। धनंजय! जब शत्रुके द्वारा अपनेको बहुत पीड़ा प्राप्त होने लगे
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—“ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଘାତ ପାଇଁ ଏହାକୁ ସର୍ବଥା ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏହାକୁ ଅଳ୍ପଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କରାଯାଏ, ତେବେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯିବ। ତେଣୁ, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ! ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟଧିକ ପୀଡ଼ା ହେବାବେଳେ ଆତ୍ମରକ୍ଷାର୍ଥେ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଶତ୍ରୁର ଅସ୍ତ୍ରବିନାଶ ପାଇଁ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ସର୍ବଥା ଯୁକ୍ତ।”
Verse 546
मूर्तिमन्मे स्थित पारश्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे । इस प्रकार भगवान् वृषभध्वजके प्रसन्न होनेपर सम्पूर्ण अस्त्रोंका निवारण करनेवाला और कहीं भी कुण्ठित न होनेवाला दिव्य पाशुपतास्त्र मूर्तिमान् हो मेरे पास आकर खड़ा हो गया
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ଗୋବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିବାରଣ କରିପାରୁଥିବା ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅକୁଣ୍ଠିତ ନ ହେଉଥିବା ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ମୋ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
How to maintain disciplined agency when perception is compromised: Arjuna must act decisively while resisting panic and avoiding indiscriminate escalation amid māyā-driven sensory collapse.
Competence is ethical: trained discernment and proportionate response—matching specific threats with specific remedies—functions as a moral technology for stability under uncertainty.
No explicit phalaśruti is present in this chapter segment; its meta-significance is implicit, illustrating how instruction (Indra’s teaching) and composure transform chaos into intelligible, governable conditions.