Adhyaya 125
Cyavana’s Reconciliation with Indra; Tīrtha-Indexing at Ārcīka-parvata and Yamunā (Chapter 125)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Parva (Pilgrimage Cycle within Āraṇyaka Parva)
Lomāśa recounts a climactic moment in the Cyavana narrative: Indra (Śatakratu) confronts the sage in fear as Cyavana appears with a terrifying, open-mouthed aspect, poised to consume him. Indra seeks appeasement, affirming that the Aśvinīkumāras are henceforth worthy of Soma and ratifying Cyavana’s act as truthful and properly grounded. Cyavana’s anger subsides; he releases Indra and redistributes ‘mada’ (here framed as a force associated with indulgence and excess) into domains such as drink, sexuality, gaming, and hunting, indicating a regulated re-allocation of disruptive potency rather than its total erasure. The narration then pivots from mythic resolution to pilgrimage cartography: Lomāśa points out Cyavana’s celebrated lake, instructs ritual offerings (tarpana) to ancestors and deities, and directs the Pandavas toward Saindhava forest features, channels (kulyā), and multiple Puṣkara waters. Further, he indexes Ārcīka-parvata as a residence of sages, a locus of Maruts, and a landscape dense with divine shrines; he names associated ascetic groups (Vaikhānasas, Vālakhilyas) and recommends circumambulation and bathing at three sacred peaks and three springs. The chapter concludes with additional sacred-historical markers—figures who dwelt or performed rites there (including references to Śaṃtanu, Śunaka, Nara-Nārāyaṇa), the inexhaustible Yamunā stream, and exemplary royal sacrifices—positioning geography as an archive of dharma-practice and reputation.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को सौकन्योपाख्यान के अगले मोड़ पर ले जाते हैं—च्यवन ऋषि के यज्ञ में अश्विनीकुमारों के ‘भाग’ को लेकर देवसभा में असंतुलन की आहट सुनाई देती है। → अश्विनीकुमारों को यज्ञ-भाग दिलाने का निर्णय इन्द्र के अधिकार और प्रतिष्ठा को चुनौती देता है। इन्द्र भय से जकड़ा, क्रोध और असुरक्षा के बीच च्यवन के सामने खड़ा होता है; देव-व्यवस्था में ‘कौन किसका अधिकारी’—यह प्रश्न तीखा हो उठता है। → च्यवन के तपोबल और वचन-बल के सामने देवराज इन्द्र भयपीड़ित होकर झुकता है और स्वीकार करता है कि अश्विनीकुमारों को सोम/यज्ञ-भाग मिलना चाहिए—यही क्षण देवताओं के अहं का टूटना और ऋषि-तेज की सर्वोच्चता का उद्घोष बनता है। → इन्द्र संकट-मुक्त होता है—विरोध छोड़कर प्रसाद मांगता है, और च्यवन का यज्ञ ‘मिथ्या न हो’ इस प्रकार व्यवस्था स्थिर होती है। लोमश इस प्रसंग को तीर्थयात्रा के नैतिक पाठ की तरह युधिष्ठिर के सामने रखकर आगे के तीर्थ-वर्णन की ओर कथा को मोड़ते हैं। → तीर्थ-परिक्रमा के अगले चरण में लोमश ‘स्थाणु-मन्त्र’ और संधि-काल (त्रेता-द्वापर) की सिद्धि-सूचना देते हुए संकेत करते हैं कि आगे के तीर्थों में और भी गूढ़ फल-श्रुतियाँ तथा रहस्य खुलेंगे।
Shlokas
Verse 1
हि >> न () है 7-2 पजञ्चविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: अश्िनीकुमारोंका यज्ञमें भाग स्वीकार कर लेनेपर इन्द्रका संकट-मुक्त होना तथा लोमशजीके द्वारा अन्यान्य तीर्थोंके महत्त्वका वर्णन लोगमश उवाच तं॑ दृष्टवा घोरवदनं मर्द देव: शतक्रतुः । आयान्तं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्
ଲୋମଶ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଭୟଙ୍କର ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ମର୍ଦ ମୁଖ ଫାଟି ଅନ୍ତକ ସଦୃଶ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଆସୁଛି ବୋଲି ଦେଖି, ଦେବରାଜ ଶତକ୍ରତୁ ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।
Verse 2
भयात् संस्तम्भितभुज: सृक्किणी लेलिहन् मुहुः । ततोअब्रवीद् देवराजश्व्यवनं भयपीडित:
ଲୋମଶ କହିଲେ— ଭୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୁଜ ଷ୍ଟମ୍ଭିତ ହୋଇଗଲା; ସେ ବାରମ୍ବାର ଓଠର କୋଣ ଚାଟୁଥିଲେ। ଯମଙ୍କ ପରି ମୁହଁ ଫାଟି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ମଦାସୁର ନିଜକୁ ଗିଳିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସୁଛି ବୋଲି ଦେଖି ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ବିନାଶଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ ଏବଂ ତାପରେ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ଭୃଗୁନନ୍ଦନ! ଆଜିଠାରୁ ଏହି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ ହେବେ। ମୋର ଏହି ବଚନ ସତ୍ୟ; ଆପଣ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।’
Verse 3
सोमाहविश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यत: सत्यमेतद् वचो विप्र: प्रसीद मे
ଲୋମଶ କହିଲେ— “ହେ ଭାର୍ଗବ! ଆଜିଠାରୁ ଏହି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନ ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ ହେବେ। ଏହି ବଚନ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ। ହେ ବିପ୍ର! ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ।”
Verse 4
न ते मिथ्या समारम्भो भवत्वेष परो विधि: । जानामि चाह ं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं करिष्यसि
ଲୋମଶ କହିଲେ— “ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞ-ସମାରମ୍ଭ ବ୍ୟର୍ଥ ନ ହେଉ; ଆପଣ ଯାହା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି ସେହିଟି ପରମ ବିଧାନ ହେଉ। ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣେ—ଆପଣଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ଆପଣ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ସେପରି ହେଉ।”
Verse 5
सोमाहविश्चिनावेतौ यथा वाद्य कृतौ त्वया । भूय एव तु ते वीर्य प्रकाशेदिति भार्गव
ଲୋମଶ କହିଲେ— “ହେ ଭାର୍ଗବ! ଆପଣ ଯେପରି ଏହି ଦୁଇଜଣ—ସୋମାହବି ଓ ଚିନା—କୁ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ପରି ଗଢ଼ିଛନ୍ତି, ସେପରି ଆପଣଙ୍କ ବୀର୍ୟ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ।”
Verse 6
सुकन्याया: पितुश्नास्य लोके कीर्ति: प्रथेदिति । अतो मयैतद् विहितं तव वीर्यप्रकाशनम्
ଲୋମଶ କହିଲେ— “ସୁକନ୍ୟାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଉ—ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ବୀର୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଉ ଭାବେ ଏହା ବିଧାନ କରିଛି।”
Verse 7
एवमुक्तस्य शक्रेण भार्गवस्य महात्मन:
ଇନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହିବା ସହିତ ମହାତ୍ମା ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ସେହି କ୍ଷଣରେ ସେ ପୁରନ୍ଦର ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ହେ ରାଜନ, ସେହି ପ୍ରବଳ ଋଷି ନିଜେ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ‘ମଦ’କୁ ଚାରିଟି ସ୍ଥାନରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ—ମଦ୍ୟପାନ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଜୁଆ (ଅକ୍ଷ), ଏବଂ ମୃଗୟା (ଶିକାର)। ଏଭଳି ମଦକୁ ଦୂରେ ସରାଇ ସେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସୋମରସରେ ତୃପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ରାଜା ଶର୍ୟାତିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଇଲେ। ପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ନିଜ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରି, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚ୍ୟବନ ଋଷି ନିଜ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ସୁକନ୍ୟାଙ୍କ ସହ ବନରେ ବିହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କଲରବରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଏହି ସରୋବର ସେହି ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କର ହିଁ।
Verse 8
स मन्युर्व्यगमच्छीघ्रं मुमोच च पुरंदरम् । मर्द च व्यभजद् राजन पाने स्त्रीषु च वीर्यवान्
ଲୋମଶ କହିଲେ—ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହେଲା ଏବଂ ସେ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ କ୍ଲେଶରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ପରେ, ହେ ରାଜନ, ସେହି ପ୍ରବଳ ଋଷି ପୂର୍ବେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ‘ମଦ’କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ—ମଦ୍ୟପାନ, ସ୍ତ୍ରୀ (ଏବଂ ପ୍ରଚଳିତ କଥାନୁସାରେ ଅନ୍ୟ ଭ୍ରଷ୍ଟକାରୀ ଆସକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ)। ଏଭଳି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମଦକୁ ସୀମିତ ପ୍ରଲୋଭନରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସେ ଦେବଲୋକର ସମତୁଳନ ଓ ଲୋକଧର୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 9
अक्षेषु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुन: । तदा मद विनिक्षिप्य शक्रं संतर्प्प चेन्दुना
ଲୋମଶ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟ ‘ମଦ’କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅକ୍ଷ (ଜୁଆ) ଓ ମୃଗୟା (ଶିକାର)ରେ ମଧ୍ୟ ନିୟୋଜିତ କରାଗଲା। ତାପରେ ସେହି ମଦକୁ ଅଲଗା କରି ରଖି, ମହର୍ଷି ସୋମରସ (ଚନ୍ଦ୍ରସମ ଅମୃତ) ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ତାଙ୍କୁ ସଙ୍କଟରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।
Verse 10
अश्रिभ्यां सहितान् देवान् याजयित्वा च त॑ नृपम् । विख्याप्य वीर्य लोकेषु सर्वेषु वदतां वर:
ଲୋମଶ କହିଲେ—ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇ ଏବଂ ସେହି ନୃପଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଇ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଋଷି ନିଜ ବୀର୍ୟଶକ୍ତିକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 11
सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुकूलया । तस्यैतद् द्विजसंघुष्टं सरो राजन् प्रकाशते
ଲୋମଶ କହିଲେ—ଅନୁକୂଳା, ପତିବ୍ରତା ସୁକନ୍ୟାଙ୍କ ସହ ଚ୍ୟବନ ଋଷି ବନରେ ବିହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ହେ ରାଜନ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କଲରବରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ଏହି ସରୋବର ତାଙ୍କର ହିଁ; ତାଙ୍କ ତପଃପ୍ରଭାରେ ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
Verse 12
अत्र त्वं सह सोदर्य: पितृन् देवांश्व॒ तर्पय । एतद् दृष्टवा महीपाल सिकताक्षं च भारत
ଲୋମଶ କହିଲେ—“ଏଠାରେ ତୁମେ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କର। ହେ ମହୀପାଳ, ହେ ଭାରତ! ଏହାକୁ ଓ ‘ସିକତାକ୍ଷ’ ତୀର୍ଥକୁ ଦେଖି ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ କର।”
Verse 13
सैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम् | पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जल॑ स्पृश
ଲୋମଶ କହିଲେ—“ସୈନ୍ଧବ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ହେ ମହାରାଜ, ସେଠାର କୁଲ୍ୟାମାନଙ୍କ (ସିଚାଇ ନାଳା) ଦର୍ଶନ କର; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁଷ୍କର ସରୋବରରେ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କର।”
Verse 14
स्थाणोर्मन्त्राणि च जपन् सिद्धि प्राप्स्यसि भारत । संधिद्वयोर्नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च
ଲୋମଶ କହିଲେ—“ହେ ଭାରତ! ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ନିରନ୍ତର ଜପ କଲେ ତୁମେ ସିଦ୍ଧି ପାଇବ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବିଶେଷକରି ଯୁଗଦ୍ୱୟର ସନ୍ଧିକାଳରେ—ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ସନ୍ଧିରେ—ଏହାର ଫଳ ଅଧିକ।”
Verse 15
तुम भाइयोंसहित इसमें स्नान करके देवताओं और पितरोंका तर्पण करो। भूपाल! भरतनन्दन! इस सरोवरका और सिकताक्षतीर्थका दर्शन करके सैन्धवारण्यमें पहुँचकर वहाँकी छोटी-छोटी नदियोंके दर्शन करना। महाराज! यहाँके सभी तालाबमें जाकर जलका स्पर्श करो। भारत! स्थाणु (शिव)-के मन्त्रोंका जप करते हुए उन तीर्थोंमें स्नान करनेसे तुम्हें सिद्धि प्राप्त होगी। नरश्रेष्ठ! यह त्रेता और द्वापरकी संधिके समय प्रकट हुआ तीर्थ है ।। १२ -१४ ।। अयं हि दृश्यते पार्थ सर्वपापप्रणाशन: । अत्रोपस्पृश्य चैव त्वं सर्वपापप्रणाशने
ଲୋମଶ କହିଲେ—“ହେ ପାର୍ଥ! ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶନ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶନ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ଜଳକୁ ଯଥାବିଧି ସ୍ପର୍ଶ-ଆଚମନ କଲେ ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ହେବ।”
Verse 16
आर्चीकपर्वतश्चैव निवासो वै मनीषिणाम् | सदाफल: सदास्रोतो मरुतां स्थानमुत्तमम्
ଲୋମଶ କହିଲେ—“ଏହାର ପରେ ଆର୍ଚୀକ ପର୍ବତ ଅଛି—ସେ ମନୀଷୀମାନଙ୍କ ନିବାସ। ସେଠାରେ ସଦା ଫଳ ଲାଗିଥାଏ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଝରଣାଧାରା ବହେ। ସେହି ପର୍ବତରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଉତ୍ତମ ନିବାସ ଅଛି; ଏହା ମରୁତମାନଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥାନ।”
Verse 17
चैत्याश्वैते बहुविधास्त्रिदशानां युधिष्ठिर । एतच्चन्द्रमसस्तीर्थमृषय: पर्युपासते । वैखानसा बालखिल्या: पावका वायुभोजना:
ଲୋମଶ କହିଲେ—“ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାନା ପ୍ରକାର ଅନେକ ଚୈତ୍ୟ (ମନ୍ଦିର) ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ—ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବୈଖାନସ ବାଲଖିଲ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନେ ବସନ୍ତି—ବାୟୁକୁ ଆହାର କରୁଥିବା, ପରମ ପାବନ ଓ ପବିତ୍ରକାରୀ। ତେଣୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଏହି ପବିତ୍ର ଶିଖର ଓ ପ୍ରସ୍ରବଣମାନଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପରେ ସ୍ନାନ କର; ନିୟମଯୁକ୍ତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର କରେ।”
Verse 18
शृज्भाणि त्रीणि पुण्यानि त्रीणि प्रस्रवणानि च । सर्वाण्यनुपरिक्रम्प यथाकाममुपस्पृश
ଲୋମଶ କହିଲେ—“ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏଠାରେ ତିନିଟି ପୁଣ୍ୟ ଶିଖର ଓ ତିନିଟି ପବିତ୍ର ପ୍ରସ୍ରବଣ ଅଛି। ସବୁକୁ ଯଥାବିଧି ପରିକ୍ରମା କରି, ପରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସ୍ନାନ (ଉପସ୍ପୃଶ) କର।”
Verse 19
शान्तनुश्नात्र राजेन्द्र शुनकश्न नराधिप: । नरनारायणौ चोभौ स्थान प्राप्ताः:सनातनम्,राजेन्द्र! यहाँ राजा शान्तनु, शुनक और नर-नारायण--ये सभी नित्य धाममें गये हैं
ଲୋମଶ କହିଲେ—“ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ରାଜା ଶାନ୍ତନୁ, ନରାଧିପ ଶୁନକ, ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ଋଷି ନର-ନାରାୟଣ—ସମସ୍ତେ ସନାତନ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରାଜଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅକ୍ଷୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।”
Verse 20
इह नित्यशया देवा: पितरश्न महर्षिभि: । आर्चीकपर्वते तेपुस्तानू यजस्व युधिछिर,युधिष्ठिर! इस आर्चीक पर्वतपर नित्य निवास करते हुए महर्षियोंसहित जिन देवताओं और पितरोंने तपस्या की है, तुम उन सबकी पूजा करो
“ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ଆର୍ଚୀକ ପର୍ବତରେ ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ନିତ୍ୟବାସ କରି ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କର—ଏହି ତପୋଭୂମିର ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଧର୍ମପଥରେ ନିଜକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି।”
Verse 21
इह ते वै चरून् प्राश्नन्नषयश्न विशाम्पते । यमुना चाक्षयस्रोता कृष्णश्वेह तपोरत:
ଲୋମଶ କହିଲେ—“ହେ ବିଶାମ୍ପତେ (ପ୍ରଜାଧିପ)! ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ଏକଦା ଚରୁ-ଭୋଜନ (ଯଜ୍ଞପ୍ରସାଦ) କରିଥିଲେ। ସମୀପରେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ରୋତା ଯମୁନା ପ୍ରବାହିତ। ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟାରେ ରତ ଥିଲେ। ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ, ତପ ଓ ଅବିରଳ ନଦୀଧାରାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନ ପୂଜ୍ୟ; ଆଚରଣରେ ସଂୟମ ଯୋଗ୍ୟ।”
Verse 22
यमौ च भीमसेनश्व कृष्णा चामित्रकर्शन | सर्वे चात्र गमिष्यामस्त्वयैव सह पाण्डव
ଲୋମଶ କହିଲେ—ଶତ୍ରୁଦମନ ପାଣ୍ଡବ ରାଜନ! ଯମଜ ନକୁଳ–ସହଦେବ, ଭୀମସେନ ଓ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ)—ଆମେ ସମସ୍ତେ—ତୁମ ସହିତ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବୁ। ଏହା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ; ଏଠାରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଚରୁ-ଭୋଜନ କରିଥିଲେ। ଏହାର ନିକଟରେ ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରବାହିଣୀ ଯମୁନା ବହେ। ଏଠାରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ବୋଲି ଶ୍ରୁତ। ଏପରି ତୀର୍ଥ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଦୃଢ କରେ, ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଏବଂ ଦେବ–ଋଷି ପରମ୍ପରାର ସ୍ମରଣରେ ରାଜାକୁ ଧର୍ମପଥେ ନେଇଯାଏ।
Verse 23
एतत् प्रस्रवर्णं पुण्यमिन्द्रस्य मनुजेश्वर । यत्र धाता विधाता च वरुणश्षोर्ध्वमागता:
ଲୋମଶ କହିଲେ—ହେ ମନୁଜେଶ୍ୱର! ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ପ୍ରସ୍ରବଣ (ଝରଣା)। ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ଧାତା, ବିଧାତା ଓ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ଊର୍ଧ୍ୱଲୋକକୁ ଗମନ କରିଥିଲେ।
Verse 24
इह ते5प्यवसन् राजन क्षान्ता: परमधर्मिण: । मैत्राणामृजुबुद्धीनामयं गिरिवर: शुभ:
ରାଜନ! ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବେ କ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ପରମଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ବସୁଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀଭାବ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସରଳବୁଦ୍ଧି ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଶୁଭ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 25
एषा सा यमुना राजन् महर्षिगणसेविता । नानायज्ञचिता राजन् पुण्या पापभयापहा
ରାଜନ! ଏହିଏ ସେଇ ପୁଣ୍ୟମୟୀ ଯମୁନା, ଯାହାକୁ ମହର୍ଷିଗଣ ସେବନ କରନ୍ତି। ରାଜନ! ଏହାର ତଟରେ ନାନା ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀ ପାପଜନିତ ଭୟକୁ ଦୂର କରେ।
Verse 26
अत्र राजा महेष्वासो मान्धातायजत स्वयम् | साहदेविश्व कौन्तेय सोमको ददतां वर:
କୌନ୍ତେୟ! ଏଠାରେ ମହାଧନୁର୍ଧର ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ସ୍ୱୟଂ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ; ଏଠାରେ ହିଁ ସହଦେବପୁତ୍ର ସୋମକ—ଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ।
Verse 63
तस्मात् प्रसाद कुरु मे भवत्वेवं यथेच्छसि । “आपके द्वारा किया हुआ यह यज्ञका आयोजन मिथ्या न हो। आपने जो कर दिया वही उत्तम विधान हो। ब्रह्मर्षे! मैं जानता हूँ
ଏହେତୁ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ଆପଣ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ସେପରି ହେଉ। ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଏହି ଯଜ୍ଞ-ଆୟୋଜନ ବ୍ୟର୍ଥ ନ ହେଉ; ଆପଣ ଯେ ଵିଧାନ କରିଛନ୍ତି ସେହି ଵିଧାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେ! ଆପଣ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବାକୁ ଦେବେ ନାହିଁ—ମୁଁ ଜାଣେ। ଆଜି ଆପଣ ଯେପରି ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୋର ମଧ୍ୟ କଳ୍ୟାଣ କରନ୍ତୁ। ଭୃଗୁନନ୍ଦନ! ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ପରାକ୍ରମ ଅଧିକାଧିକ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ, ଏବଂ ଜଗତରେ ସୁକନ୍ୟା ଓ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବିସ୍ତାର ପାଉ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ବଳ-ବୀର୍ୟ ପ୍ରକାଶକ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ତେଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ—ଆପଣ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ସେପରି ହେଉ।
Verse 124
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें सुकन्योपाख्यानविषयक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପର୍ବରେ ସୁକନ୍ୟୋପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ଏକଶେ ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 125
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौकन्ये पज्चविंशत्यधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପର୍ବରେ ଲୋମଶଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସୁକନ୍ୟୋପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ଏକଶେ ପଚିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how power and offense are resolved without escalating harm: Indra’s fear and Cyavana’s capacity for retaliation are redirected into a negotiated settlement grounded in truth-claims, ritual legitimacy, and controlled release of anger.
The chapter models restraint as a superior form of strength: disruptive forces (anger, excess, pride) are not merely denied but ethically regulated, while sacred geography is presented as a practical curriculum for sustaining dharma through prescribed acts (tarpana, bathing, circumambulation).
No explicit phalaśruti formula is stated; instead, merit is implied through the repeated injunctions to perform tarpana, visit and circumambulate designated sites, and engage tīrthas correctly—suggesting reputational and purificatory outcomes within the pilgrimage economy of the epic.