Adhyaya 31
गदायुद्धप्रतिज्ञा — The Vow and Terms of the Mace Duel
Upa-parva: Gadāyuddha-prastāva (Prelude to the Mace Duel)
Dhṛtarāṣṭra queries Sañjaya about Duryodhana’s response while being taunted, emphasizing the prince’s prior royal esteem and the shock of public derision. Sañjaya reports Duryodhana’s condition—injured, in water, separated from supports—and his rhetorical turn: he demands a fair, one-on-one engagement rather than many against one, framing this as proper wartime procedure. He declares fearlessness, asserts commitment to dharma and kīrti, and vows to discharge his “debt” to fallen allies by decisive combat. Yudhiṣṭhira replies with conditional approval of single combat, praising Duryodhana’s stated adherence to kṣātra-dharma, yet later challenges Duryodhana’s fairness-claim by referencing the collective killing of Abhimanyu. Duryodhana chooses the gadā and calls for a foot-combat mace duel; he then arms himself with armor and helmet. The chapter culminates in a vivid re-entry tableau: Duryodhana rises from the water bearing a heavy, ornamented mace, likened to a mountain or a deity with weapon in hand, and renews the challenge to the Pāṇḍavas to meet him individually in gadāyuddha.
Chapter Arc: रणभूमि की धूल से हटकर कथा द्वैपायन-सरोवर के तट पर आती है—जहाँ पाण्डव युधिष्ठिर के साथ पहुँचते हैं और देखते हैं कि जलाशय किसी अदृश्य माया से स्तब्ध-सा है; भीतर दुर्योधन जल में छिपा बैठा है। → युधिष्ठिर वासुदेव से कहते हैं कि यह धार्तराष्ट्र की ‘माया’ है—जल में छिपकर बचने की युक्ति। वे दुर्योधन को करुण किन्तु कठोर वाणी में ललकारते हैं: छल, विष, जल-प्रवेश और राज्य-हरण जैसे पुराने अपराधों की स्मृति दिलाकर उसे सामने आने को कहते हैं। साथ ही ‘क्रियाभ्युपाय’—कार्य-कौशल और उपाय-नीति—की महत्ता पर तर्क चलता है, मानो युद्ध से पहले नीति-युद्ध। → युधिष्ठिर का निर्णायक आह्वान: ‘या तो हमें जीतकर पृथ्वी का शासन करो, या हमारे हाथों मारे जाकर उत्तम लोकों को जाओ’—दुर्योधन के लिए अब जल में छिपे रहना अपमान और धर्म-भंग बन जाता है। → दुर्योधन के ‘पृथ्वी त्याग’ जैसे असंगत दावों/वचनों को युधिष्ठिर तर्क से काटते हैं—जो पहले सुई की नोक भर भूमि न देता था, वह अब समस्त पृथ्वी कैसे दे सकता है; और अब तो जीवन बचाकर भूमि देने की इच्छा भी व्यर्थ है। संवाद का निष्कर्ष यह कि निर्णय केवल रण-न्याय से होगा। → दुर्योधन के जल से बाहर आने और निर्णायक द्वंद्व (गदा-युद्ध) की अनिवार्यता स्थापित हो जाती है—अगला क्षण उसी टकराव की देहरी पर रुकता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। अकाल एकत्रिशो< ध्याय: पाण्डवोंका द्वैवायनसरोवरपर जाना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ସେଇ ତିନି ରଥୀ ପଛକୁ ହଟିଗଲା ପରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେହି ହ୍ରଦକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଲୁଚିଥିଲା।
Verse 2
आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनं हृदम् । स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्टयवा तं सलिलाशयम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତେବେ ଦ୍ୱୈପାୟନ ହ୍ରଦକୁ ପହଞ୍ଚି (ଯୁଧିଷ୍ଠିର) ଦେଖିଲେ ଯେ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ସେହି ଜଳାଶୟର ଜଳକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରି ରଖିଛି।
Verse 3
वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत् कुरुनन्दन: । पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ କୁରୁନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବାସୁଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୋ! ଦେଖନ୍ତୁ, ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଜଳମଧ୍ୟରେ କିପରି ମାୟା ପ୍ରୟୋଗ କରିଛି!”
Verse 4
विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम् । दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो हायम्
ସେ ଜଳକୁ ଭରସା କରି ତାହାର ଉପରେ ଶୋଇଛି; ମାନବମାନଙ୍କ ଠାରୁ ତା’ର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ଏହି ଦୈବୀ ମାୟା କରି ସେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
Verse 5
“यह पानीको रोककर सो रहा है। इसे यहाँ मनुष्यसे किसी प्रकारका भय नहीं है; क्योंकि यह इस दैवी मायाका प्रयोग करके जलके भीतर निवास करता है ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କପଟରେ କପଟବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଏହି ଲୋକ ମୋ ହାତରୁ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱୟଂ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଯଦି ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 6
वायुदेव उवाच मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ମାୟାବୀ ଭାରତ! ନିଜ ମାୟାରେ ଏହି ମାୟାକୁ ନାଶ କର।
Verse 7
क्रियाभ्युपायैर्बहुभि्मायामप्सु प्रयोज्य च
ବହୁ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଉପାୟ ଓ ଯୁକ୍ତି ଲାଗୁ କରି, ଜଳରେ ମାୟାକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରି ମଧ୍ୟ…
Verse 8
क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवा:
କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଉପାୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବଙ୍କୁ ନିହତ କରିଥିଲେ।
Verse 9
क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलियंद्धो महात्मना । क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्हिरिण्याक्षो महासुर:
ବହୁ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଉପାୟରେ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ବଳିକୁ ବାନ୍ଧିଥିଲେ; ଏବଂ ବହୁ ଉପାୟରେ ମହାସୁର ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ବଧ ହୋଇଥିଲା।
Verse 10
हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ । वृत्रश्न निहतो राजन् क्रिययैव न संशय:
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମଧ୍ୟ କେବଳ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ପ୍ରୟାସରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲା। ରାଜନ, ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ବଧ ମଧ୍ୟ କ୍ରିୟା-ଉପାୟରେ ହୋଇଥିଲା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 11
तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षस: । रामेण निहतो राजन् सानुबन्ध: सहानुग:
ସେହିପରି, ରାଜନ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟବଂଶଜ ରାବଣ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲା—ତାହାର ଅନୁବନ୍ଧ ଓ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ସହିତ।
Verse 12
क्रियाभ्युपायैर्निहती मया राजन् पुरातनौ
ରାଜନ, କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଉପାୟ ଓ ଯୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୂର୍ବକାଳରେ ସେଇ ଦୁଇ ପୁରାତନଙ୍କୁ ନିହତ କରିଥିଲି।
Verse 13
वातापिरिल्वलश्नैव त्रिशिराश्न तथा विभो,प्रभो! वातापि, इल्वल, त्रिशिरा तथा सुन्द-उपसुन्द नामक असुर भी कार्यकौशलसे ही मारे गये हैं। क्रियात्मक उपायोंसे ही इन्द्र स्वर्गका राज्य भोगते हैं
ବିଭୋ, ବାତାପି, ଇଲ୍ୱଲ ଓ ତ୍ରିଶିରା—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ କୌଶଳପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 14
सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ | क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो
ବିଭୋ, ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ—ଏଇ ଦୁଇ ଅସୁର କେବଳ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଉପାୟରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ଏବଂ କ୍ରିୟୋପାୟଦ୍ୱାରା ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିଦିବର ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 15
क्रिया बलवती राजन् नान्यत् किंचिद् युधिष्ठिर । दैत्याश्ष दानवाश्षैव राक्षसा: पार्थिवास्तथा
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କରାଯାଇଥିବା କ୍ରିୟା (କର୍ମ) ହିଁ ବଳବତୀ; ପ୍ରକୃତରେ ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଜିତେ ନାହିଁ। ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସତ୍ୟ।
Verse 16
संजय उवाच इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डव: संशितव्रत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏପରି କହିବା ପରେ, କଠୋର ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ପାଣ୍ଡବ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଆପଣଙ୍କ ମହାବଳୀ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଯେନେ ହସିହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 17
जलस्थं तं महाराज तव पुत्र महाबलम् | अभ्यभाषत कौन्तेय: प्रहसन्निव भारत
ମହାରାଜ! ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଆପଣଙ୍କ ସେଇ ମହାବଳୀ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୌନ୍ତେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯେନେ ହସିହସି ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 18
सुयोधन किमर्थो5यमारम्भो<प्सु कृतस्त्वया । सर्व क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशाम्पते
ହେ ସୁୟୋଧନ! ତୁମେ ଜଳରେ ଏହି ଆରମ୍ଭ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରିଛ? ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ନିଜ କୁଳର ସଂହାର କରାଇ, ଏବେ କାହିଁକି ତୁମେ ଜଳାଶ୍ରୟ ନେଉଛ?
Verse 19
जलाशगयं प्रविष्टोडद्य वाउ्छड्जीवितमात्मन: । उत्तिष्ठ राजन् युध्यस्व सहास्माभि: सुयोधन
ଆଜି ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଜଳାଶୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛ। ହେ ରାଜନ୍ ସୁୟୋଧନ! ଉଠ; ଆମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର।
Verse 20
स ते दर्पो नरश्रेष्ठ स च मान: क्व ते गत: । यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन् व्यवस्थित:
ରାଜନ୍! ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମର ସେ ପୂର୍ବର ଦର୍ପ ଓ ଅଭିମାନ କେଉଁଠି ଗଲା? ଏବେ ଭୟରେ ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ଏଠାରେ ଲୁଚି ଦାଁଡ଼ିଛ।
Verse 21
सर्वे त्वां शूर इत्येवं जना जल्पन्ति संसदि | व्यर्थ तद् भवतो मन्ये शौर्य सलिलशायिन:
ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ‘ଶୂର’ ବୋଲି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଭୟରେ ଜଳରେ ଶୋଇଥିବା ତୁମ ଶୌର୍ୟକୁ ମୁଁ ବ୍ୟର୍ଥ ମନେ କରେ।
Verse 22
उत्तिष्ठ राजन् युध्यस्व क्षत्रियोडसि कुलोद्धव: । कौरवेयो विशेषेण कुलं जन्म च संस्मर,“राजन! उठो, युद्ध करो; क्योंकि तुम कुलीन क्षत्रिय हो, विशेषतः कुरुकुलकी संतान हो। अपने कुल और जन्मका स्मरण तो करो
ରାଜନ୍! ଉଠ, ଯୁଦ୍ଧ କର; ତୁମେ କୁଳଜ କ୍ଷତ୍ରିୟ—ବିଶେଷତଃ କୁରୁବଂଶଜ। ନିଜ କୁଳ ଓ ଜନ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କର।
Verse 23
स कथं कौरवे वंशे प्रशंसन् जन्म चात्मन: । युद्धाद् भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि
ତୁମେ କୌରବବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲ; ତେବେ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧଭୟରେ ଜଳଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠି କିପରି ଲୁଚି ରହିଛ?
Verse 24
अयुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्म: सनातन: । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्य रणे राजन् पलायनम्
ନରେଶ୍ୱର! ଯୁଦ୍ଧ ନ କରିବା, କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ଥିର ନ ରହି ରଣରୁ ପଳାଇଯିବା—ଏହା ସନାତନ ଧର୍ମ ନୁହେଁ। ଏହା ଅନାର୍ୟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ; ଏଥିରୁ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 25
कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषु: । इमान् निपतितान दृष्ट्वा पुत्रान् भ्रातृन् पितूंस्तथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧର ପାର ନ ପହଞ୍ଚି, ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ନେଇ, ତୁମର ବଞ୍ଚିବା ଇଚ୍ଛା କିପରି ଜାଗିଲା? ରଣଭୂମିରେ ପତିତ ଏହି ପୁତ୍ର, ଭ୍ରାତା ଓ ପିତୃତୁଲ୍ୟ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତୁମେ କିପରି ପ୍ରାଣରକ୍ଷାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛ?
Verse 26
सम्बन्धिनो वयस्यांश्व मातुलान् बान्धवांस्तथा । घातयित्वा कथं तात हदे तिष्ठसि साम्प्रतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ସହଚର, ମାତୁଳ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଘାତ କରାଇ, ତାତ, ତୁମେ ଏବେ ଏହି ହ୍ରଦରେ କିପରି ଲୁଚି ରହିଛ?
Verse 27
शूरमानी न शूरस्त्वं मृषा वदसि भारत । शूरो5हमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମେ ନିଜକୁ ଶୂର ଭାବୁଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଶୂର ନୁହଁ। ହେ ଭାରତ, ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ସମସ୍ତେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ‘ମୁଁ ଶୂର’ ବୋଲି ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କହୁଛ।
Verse 28
न हि शूरा: पलायन्ते शत्रून् दृष्टया कथठ्चन । ब्रृहि वा त्वं यया वृत्त्या शूर त्यजसि संगरम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେମାନେ ସତ୍ୟ ଶୂର, ସେମାନେ ଶତ୍ରୁକୁ ଦେଖି କେବେ ମଧ୍ୟ ପଳାୟନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ କହ, ନିଜକୁ ଶୂର କହୁଥିବା ତୁମେ କେଉଁ ନେପରେ, କେଉଁ ଆଚରଣରେ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ୁଛ?
Verse 29
स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मन: । घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातृश्वैव सुयोधन
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହେତୁ ନିଜ ଭୟକୁ ଦମନ କରି ଉଠ ଓ ଯୁଦ୍ଧ କର। ହେ ସୁୟୋଧନ! ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କୁ ଓ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ଘାତ କରାଇ, କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ତୁମ ପରି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଏବେ ‘ଧର୍ମ’ର ନେପରେ କେବଳ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଇବାର ଚିନ୍ତା କରିବା ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ।
Verse 30
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑रमें तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସୁୟୋଧନ! ଧର୍ମସାଧନର ଇଚ୍ଛା ଥିବାବେଳେ ଏହା କେବଳ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ଭାବିବାର ସମୟ ନୁହେଁ। କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଓ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ନଶ୍ଟ କରାଇ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ତୁମ ପରି ପୁରୁଷ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ମନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଭୟ ତ୍ୟାଗ କର, ଉଠ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ କର।
Verse 31
यत् तु कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम् । अमर्त्य इव सम्मोहात् त्वमात्मानं न बुद्धवान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— କର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁବଳପୁତ୍ର ଶକୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ମୋହବଶତଃ ତୁମେ ନିଜକୁ ଯେନେ ଅମର ଭାବିଥିଲ; ନିଜର ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ତୁମେ ବୁଝିପାରିଲ ନାହିଁ।
Verse 32
तत् पापं सुमहत् कृत्वा प्रतियुद्धयस्व भारत । कथं हि त्वद्विधो मोहादू रोचयेत पलायनम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଏତେ ମହାପାପ କରି ସାରି ଏବେ, ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ କର। ମୋହବଶତଃ ତୁମ ପରି ପୁରୁଷ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାୟନକୁ କିପରି ମନୋନୀତ କରିବ?
Verse 33
क्व ते तत् पौरुषं यातं क्व च मान: सुयोधन । क्व च विक्रान्तता याता कक््व च विस्फूर्जितं महत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସୁୟୋଧନ! ତୁମର ସେ ପୌରୁଷ କେଉଁଠି ଗଲା? ତୁମ ଅଭିମାନ କେଉଁଠି? ତୁମ ବିକ୍ରମ କେଉଁଠି ହରାଇଲା, ଏବଂ ସେ ମହା ଗର୍ଜନ-ତର୍ଜନ କେଉଁଠି?
Verse 34
क्व ते कृतास्त्रता याता किज्च शेषे जलाशये । स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ତୁମର ଅସ୍ତ୍ରନିପୁଣତା କେଉଁଠି ଗଲା, ଏବଂ ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଜଳାଶୟରେ ପଡ଼ି ରହିଛ? ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ଉଠ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧ କର।
Verse 35
अस्मांस्तु वा पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् । अथवा निहतोअस्माभिभर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत,“भरतनन्दन! हम सब लोगोंको परास्त करके इस पृथ्वीका शासन करो अथवा हमारे हाथों मारे जाकर सदाके लिये रणभूमिमें सो जाओ
ହେ ଭାରତବଂଶଜ! ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କର; ନଚେତ୍ ଆମ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇ ରଣଭୂମିରେ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ଶୋଇ ରହିବୁ।
Verse 36
एष ते परमो धर्म: सृष्टो धात्रा महात्मना | तं॑ कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ
ମହାତ୍ମା ବିଧାତା ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ପରମ ଧର୍ମ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି। ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଆଚରଣ କର। ହେ ମହାରଥୀ! ପ୍ରକୃତରେ ରାଜା ହେଅ—ରାଜୋଚିତ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରକାଶ କର।
Verse 37
संजय उवाच एवमुक्तो महाराज धर्मपुत्रेण धीमता । सलिलस्थस्तव सुत इदं वचनमत्रवीत्,संजय कहते हैं--महाराज! बुद्धिमान् धर्मपुत्र युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर जलके भीतर स्थित हुए तुम्हारे पुत्रने यह बात कही
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ବୁଦ୍ଧିମାନ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏପରି କହିବା ପରେ, ଜଳଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ତୁମ ପୁତ୍ର ଏହି ବଚନ କହିଲା।
Verse 38
दुर्योधन उवाच नैतच्चित्रं महाराज यद्धी: प्राणिनमाविशेत् । न च प्राणभयाद् भीतो व्यपयातो5स्मि भारत
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲା—ମହାରାଜ! କୌଣସି ପ୍ରାଣୀର ମନରେ ଭୟ ପ୍ରବେଶ କରିଯିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ହେ ଭାରତବଂଶଜ! ପ୍ରାଣଭୟରେ ଭୀତ ହୋଇ ମୁଁ ପଛକୁ ହଟି ଏଠାକୁ ଆସିନାହିଁ।
Verse 39
अरथश्षानिषज्जी च निहतः पार्ष्णिसारथि: | एकश्चाप्यगण: संख्ये प्रत्याश्चासमरोचयम्
ମୋ ପାଖରେ ନ ରଥ ଅଛି, ନ ତୂଣୀର; ମୋର ପାର୍ଶ୍ୱରକ୍ଷକ ଓ ସାରଥି ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ସେନା ନଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁଁ ଏକା ରହିଗଲି; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି ସମୟ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଲା।
Verse 40
न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद विशाम्पते । इदमम्भ: प्रविष्टो5स्मि श्रमात् व्विदमनुछितम्
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲା—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଭୟରୁ ନୁହେଁ, ବିଷାଦରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ ଏହି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। କେବଳ କ୍ଳାନ୍ତି ହେତୁ—ଯଦିଓ ଏହା ଅନୁଚିତ—ମୁଁ ଏପରି କରିଛି।
Verse 41
त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव । अहमुत्थाय व: सर्वान् प्रतियोत्स्यामि संयुगे
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲା—ହେ କୌନ୍ତେୟ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ କିଛିକ୍ଷଣ ବିଶ୍ରାମ କର; ତୁମ ଅନୁଗାମୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସ ଫେରାନ୍ତୁ। ତାପରେ ମୁଁ ଉଠି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ତୁମମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
Verse 42
युधिषछ्िर उवाच आश्चस्ता एव सर्वे सम चिरं त्वां मृगयामहे । तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ସୁୟୋଧନ! ଆମେ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ରାମ କରି ସାରିଛୁ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତୁମକୁ ଖୋଜୁଥିଲୁ; ତେଣୁ ଏବେ ଉଠ ଏବଂ ଏଠିଏ ଯୁଦ୍ଧ କର।
Verse 43
हत्वा वा समरे पार्थान् स्फीतं राज्यमवाप्रुहि । निहतो वा रणे<स्माभिवीरलोकमवाप्स्यसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ସମରରେ ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କର; କିମ୍ବା ରଣଭୂମିରେ ଆମ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇ ବୀରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବୁ।
Verse 44
दुर्योधन उवाच यदर्थ राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन । त इमे निहता:ः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲା—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ହେ ଜନେଶ୍ୱର! ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ କୁରୁମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲି, ସେ ମୋର ସମସ୍ତ ଭାଇ ନିହତ ହୋଇଗଲେ।
Verse 45
क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुड्रवाम् । न हात्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम्
ଦୁର୍ୟୋଧନ କହିଲା—ଏହି ପୃଥିବୀ ରତ୍ନଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନିହତ ହେଲେ। ବିଧବା ନାରୀ ପରି ଶ୍ରୀ ଓ ରକ୍ଷାହୀନ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ମୁଁ ସହିପାରେନି।
Verse 46
अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर । भड़्क्त्वा पाज्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ युधिष्ठि!! मैं आज भी पांचालों और पाण्डवोंका उत्साह भंग करके तुम्हें जीतनेका हौसला रखता हूँ
ଦୁର୍ୟୋଧନ କହିଲା—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଜିତିବାର ଆଶା ମୋର ଅଛି। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଭଙ୍ଗ କରି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ପରାଜିତ କରିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ ମୁଁ ଧରିଛି।
Verse 47
न वत्विदानीमहं मन्ये कार्य युद्धेन कर्हिचित् । द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे
ଦୁର୍ୟୋଧନ କହିଲା—ଏବେ ମୋତେ ଲାଗୁନାହିଁ ଯେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ। ଦ୍ରୋଣ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ, ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ ନିହତ—ତେବେ ଏହି ସଂଘର୍ଷ ଚାଲାଇବାର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ?
Verse 48
अस्त्विदानीमियं राजन् केवला पृथिवी तव । असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत् प्रशासितुम्,राजन्! अब यह सूनी पृथ्वी तुम्हारी ही रहे। कौन राजा सहायकोंसे रहित होकर राज्य- शासनकी इच्छा करेगा?
ଦୁର୍ୟୋଧନ କହିଲା—ହେ ରାଜନ୍! ଏବେ ଏହି ପୃଥିବୀ କେବଳ ତୁମର ହେଉ। କାରଣ ସହାୟକ ବିନା କେଉଁ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ?
Verse 49
सुहृदस्तादृशान् हित्वा पुत्रान् भ्रातृन् पितृनपि । भवद्धिश्व ह्वते राज्ये को नु जीवेत मादृश:
ଦୁର୍ୟୋଧନ କହିଲା—ଏପରି ହିତେଷୀ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ, ପୁଅମାନଙ୍କୁ, ଭାଇମାନଙ୍କୁ, ପିତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇ; ତା’ପରେ ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଛିନିନେଲେ—ମୋ ପରି ପୁରୁଷ କିଏ ଜୀବିତ ରହିପାରିବ?
Verse 50
अहं वनं गमिष्यामि हाजिनै: प्रतिवासित:ः । रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्थ भारत
ମୁଁ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ବନକୁ ଯିବି। ହେ ଭାରତ! ନିଜ ପକ୍ଷର ଲୋକମାନେ ନିହତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ମୋର ଆଉ କିଛି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 51
हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा । एषा ते पृथिवी राजन् भुड्क्ष्वैनां विगतज्वर:
ହେ ରାଜନ! ଯେଉଁ ପୃଥିବୀରେ ମୋର ଅଧିକାଂଶ ବାନ୍ଧବ ନିହତ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ନଷ୍ଟ—ସେ ପୃଥିବୀ ଏବେ ତୁମର। ତୁମେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ, ଜ୍ୱରରହିତ ଚିତ୍ତେ, ଏହାକୁ ଭୋଗ କର।
Verse 52
वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी । न हि मे निर्जनस्यास्ति जीवितेडद्य स्पृहा विभो
ହେ ପ୍ରଭୋ! ମୁଁ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଏକାକୀ ବନକୁ ଯିବି। ଯେତେବେଳେ ମୋର ସ୍ୱଜନ ରହିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବାର ଇଚ୍ଛା ମୋର ନାହିଁ।
Verse 53
तथाप्येन॑ ह्वतं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव । “माधव! यद्यपि यह छल-कपटकी विद्यामें बड़ा चतुर है
ମାଧବ! ତଥାପି ଲୋକେ ତାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖିବେ। ‘ମାଧବ! ଛଳ-କପଟର କଳାରେ ସେ ଯେତେ ଚତୁର ହେଉ, କପଟ କରି ମୋ ହାତରୁ ଜୀବନ୍ତ ଛୁଟିପାରିବ ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍ ତାହାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ତାକୁ ସମରରେ ନିହତ ଦେଖିବେ।’ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ଯାଅ; ଯାହାର ସ୍ୱାମୀ ନଷ୍ଟ, ଯୋଦ୍ଧା ନିହତ, ରତ୍ନ ନଷ୍ଟ—ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଭୋଗ କର; ତୁମର ଜୀବିକା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବାରୁ, ଯଥାଶକ୍ତି, ଯେପରି ହେଉ, ସୁଖରେ ରୁହ।
Verse 54
संजय उवाच दुर्योधनं तव सुतं सलिलस्थं महायशा: । श्रुत्वा तु करुणं वाक्यमभाषत युधिषिर:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ତୁମ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କର ସେହି କରୁଣ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମହାୟଶସ୍ବୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 55
युधिछिर उवाच आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थ: प्रभाषिथा: । नैतन्मनसि मे राजन् वाशितं शकुनेरिव
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ତାତ, ଜଳରେ ଦାଁଡ଼ି ଆର୍ତ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପରି ପ୍ରଲାପ କରନି। ହେ ରାଜନ, ତୁମ କଥା ମୋ ମନରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ସହିତ ବସେନାହିଁ—ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଚିରିଚିରି ଶବ୍ଦ ପରି।
Verse 56
यदि वापि समर्थ: स्यास्त्वं दानाय सुयोधन । नाहमिच्छेयमवर्निं त्वया दत्तां प्रशासितुम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ସୁୟୋଧନ, ତୁମେ ଦାନ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଦେଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ମୁଁ ଶାସନ କରିବାକୁ ଚାହେଁନି।
Verse 57
सुयोधन! यदि तुम इसे देनेमें समर्थ होते तो भी मैं तुम्हारी दी हुई इस पृथ्वीपर शासन करनेकी इच्छा नहीं रखता ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ସୁୟୋଧନ, ତୁମେ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଦାନରୂପେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରିବା ଇଚ୍ଛା ମୋର ନାହିଁ। ହେ ରାଜନ, ଅଧର୍ମରେ ତୁମେ ଦେଇଥିବା ଏହି ଭୂମିକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଦାନ ଗ୍ରହଣକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେନାହିଁ।
Verse 58
त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम् । त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ତୁମ ଦାନରୂପେ ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନେବାକୁ ଚାହେଁନି। ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମକୁ ପରାଜିତ କରି ମାତ୍ର ମୁଁ ଏହି ବସୁଧାର ଭୋଗ କରିବି।
Verse 59
अनीश्वरश्व पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि । त्वयेयं पृथिवी राजन् किन्न दत्ता तदैव हि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ତୁମେ ଯଦି ପୃଥିବୀର ଅଧିଶ୍ୱର ନୁହ, ତେବେ ଏହାକୁ ଦେବାକୁ କିପରି ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? ହେ ରାଜନ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଯଦି ସତ୍ୟରେ ତୁମର ଥାଆନ୍ତା, ତେବେ ସେହି ସମୟରେ କାହିଁକି ଦିଆ ହୋଇନଥିଲା?
Verse 60
वा्ष्णेयं प्रथमं राजन् प्रत्याख्याय महाबलम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍! ପ୍ରଥମେ ମହାବଳୀ ବୃଷ୍ଣେୟଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି…”
Verse 61
अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଚାପରେ ପିଡ଼ିତ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ ରାଜା—ସେ କିଏ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ? ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ ନରେଶ! ଏବେ ତୁମେ ନ କାହାକୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇପାର, ନ ବଳପୂର୍ବକ ଛିନିପାର। ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ‘ଭୂମି ଦେବା’ ଇଚ୍ଛା ତୁମ ମନରେ କିପରି ଜାଗିଲା?”
Verse 62
न त्वमद्य महीं दातुमीश: कौरवनन्दन । आच्छेत्तुं वा बलादू राजन् स कथं दातुमिच्छसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ଆଜି ତୁମେ ନ ଭୂମି ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ, ନ ବଳପୂର୍ବକ ଛିନିବାକୁ। ଯେ ରାଜା ନିଜେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଶ ଦେବାକୁ କିପରି ଭାବିବ? ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ନ ଦେଇପାର, ନ ବଳରେ ନେଇପାର—ତେବେ ଏବେ ‘ଭୂମି ଦେବା’ ଇଚ୍ଛା ତୁମ ମନରେ କିପରି ହେଲା?”
Verse 63
मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुन्धराम् । सूच्यग्रेणापि यद् भूमेरपि भिद्येत भारत
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଜିତି ଏହି ବସୁନ୍ଧରାକୁ ପାଳନ କର। ହେ ଭାରତ! ପୂର୍ବେ ସୁଇର ନୋକରେ ଯେତେ ଭୂମି ଛିଦ୍ର ହୋଇପାରେ, ସେତିକି ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋତେ ଦେଉନଥିଲ; ଆଜି ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କିପରି ଦେବାକୁ କହୁଛ?”
Verse 64
तन्मात्रमपि तन्महां न ददाति पुरा भवान् | स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशाम्पते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଏତେ ମହାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ମାତ୍ର ମୋତେ ଦେଉନଥିଲ। ହେ ବିଶାମ୍ପତେ (ପ୍ରଜାଧିପ)! ତେବେ ଆଜି ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କିପରି ଦେବାକୁ କହୁଛ?”
Verse 65
सूच्यग्रं नात्यज: पूर्व स कथं त्यजसि क्षितिम् | एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्यथ पृथिवीमिमाम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ପୂର୍ବେ ତୁମେ ସୁଇର ଅଗ୍ରଭାଗ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ୁନଥିଲ; ତେବେ ଏବେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ କିପରି ଛାଡ଼ୁଛ? ଏପରି ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କର ଓ ରକ୍ଷା କର।”
Verse 66
मायावी मायया वध्य: सत्यमेतद् युधिष्ठिर । भगवान् श्रीकृष्णने कहा--भारत! मायावी दुर्योधनकी इस मायाको आप मायाद्वारा ही नष्ट कर डालिये! युधिष्ठिर! मायावीका वध मायासे ही करना चाहिये
ବାୟୁ କହିଲେ—“ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହା ସତ୍ୟ: ଯେ ମାୟାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ସେ ପ୍ରତିମାୟାରେ ହିଁ ଦମିତ ହେବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ କେବଳ ସରଳତାର ମୋହରେ ଏହା ବୁଝୁନାହଁ। ଶତ୍ରୁ ଯେତେବେଳେ କପଟ, ଯୁକ୍ତି ଓ ଗୁପ୍ତ ଚାଳ ଧରେ, ଧର୍ମରକ୍ଷା ଓ ବଡ଼ ଅନର୍ଥ ନିବାରଣ ପାଇଁ ନୀତିରେ ପ୍ରତିଚାଳ ଗ୍ରାହ୍ୟ।”
Verse 67
अस्मान् वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ଯଦି ତୁମେ ଆମକୁ ପରାଜିତ କରିପାର, ତେବେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କର—ତୁମକୁ ଯେପରି ଉଚିତ ଲାଗେ।”
Verse 68
आवयोर्जीवतो राजन् मयि च त्वयि च ध्रुवम्
ହେ ରାଜନ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଦୁଇଜଣ—ମୁଁ ଓ ତୁମେ—ଜୀବିତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଓ ଅଚଳ।
Verse 69
संशय: सर्वभूतानां विजये नौ भविष्यति । राजन! मेरे और तुम्हारे दोनोंके जीते-जी हमारी विजयके विषयमें समस्त प्राणियोंको संदेह बना रहेगा ।। जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि सम्प्रति वर्तते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଜୀବିତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମ ବିଜୟ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ରହିବ। ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ଏବେ ତୁମ ଜୀବନ ମୋ ଅଧୀନରେ ଅଛି।”
Verse 70
जीवयेयमहं काम॑ न तु त्वं जीवितुं क्षम: । दुर्मते! इस समय तुम्हारा जीवन मेरे हाथपमें है। मैं इच्छानुसार तुम्हें जीवनदान दे सकता हूँ; परंतु तुम स्वेच्छापूर्वक जीवित रहनेमें समर्थ नहीं हो || ६९ ई ।।
Yudhiṣṭhira said: “I may live if I choose; but you are not capable of living. O evil-minded one, at this moment your life lies in my hands. If I wish, I can grant you life; but you cannot preserve your life by your own will. For you have indeed made a deliberate effort—especially against us—to bring about our destruction.”
Verse 71
आशीविषैरविषिश्षापि जले चापि प्रवेशनै: । त्वया विनिकृता राजन् राज्यस्य हरणेन च
Yudhiṣṭhira said: “O King, you have wronged me—by means as deadly as venomous serpents, even by forcing entry into the waters, and also by the seizure of my kingdom. Your acts have been like poison in their effect, stripping me of what was rightfully mine and driving me into peril.”
Verse 72
अप्रियाणां च वचनैद्रौपद्या: कर्षणेन च । एतस्मात् कारणात् पाप जीवितं ते न विद्यते
Yudhiṣṭhira said: “Because of your harsh and offensive words, and because you dragged Draupadī by force, O sinner—on account of these deeds, life will not remain for you.”
Verse 73
उत्तिषवीत्तिष्ठ युध्यस्व युद्धे श्रेयो भविष्यति । याद है न
Yudhiṣṭhira said: “Rise, hero—stand up and fight. In battle, that alone will be better for you. You once strove with special effort to burn us alive; you had Bhīma bitten by venomous serpents, fed him poison and cast him into the water; you seized our kingdom and ensnared us in your web of deceit; you hurled harsh words at Draupadī and dragged her by the hair. Sinner! For these reasons your life is as good as destroyed. Rise, rise—fight; by that alone will your welfare be served.”
Verse 76
जहि त्वं भरतश्रेष्ठ मायात्मानं सुयोधनम् । भरतश्रेष्ठ] आप बहुत-से रचनात्मक उपायोंद्वारा जलमें मायाका प्रयोग करके मायामय दुर्योधनका वध कीजिये
Vāyu said: “O best of the Bharatas, strike down Suyodhana—Duryodhana—whose very nature is deceit and illusion. Use discerning strategy to overcome his māyā, for in war righteousness must not be surrendered to trickery; rather, deception that violates dharma is to be checked so that justice may prevail.”
Verse 116
क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम । राजन! पुलस्त्यकुमार विश्रवाका पुत्र रावण नामक राक्षस श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा क्रियात्मक उपाय और युक्तिकौशलके सहारे ही सम्बन्धियों और सेवकोंसहित मारा गया
ବାୟୁ କହିଲେ—କ୍ରିୟାମୂଳକ ଉପାୟ ଓ ଯୁକ୍ତିକୌଶଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବିକ୍ରମ, ଅଗ୍ରସର ହେଉ। ରାଜନ! ପୁଲସ୍ତ୍ୟବଂଶୀୟ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାବଣ ନାମକ ରାକ୍ଷସକୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟସାଧକ ଉପାୟ ଓ ନୀତିକୌଶଳରେ, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟ-ସେବକ ସହିତ, ବଧ କରିଥିଲେ; ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରକାଶ କର।
Verse 126
तारकश्न महादैत्यो विप्रचित्तिश्न वीर्यवान् नरेश्वर! पूर्वकालके महादैत्य तारक और पराक्रमी विप्रचित्तिको मैंने क्रियात्मक उपायोंसे ही मारा था
ବାୟୁ କହିଲେ—ନରେଶ୍ୱର! ପୂର୍ବକାଳରେ ମହାଦୈତ୍ୟ ତାରକ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ବିପ୍ରଚିତ୍ତିକୁ ମୁଁ କେବଳ କ୍ରିୟାମୂଳକ ଉପାୟରେ ହିଁ ବଧ କରିଥିଲି।
Verse 153
क्रियाभ्युपायैर्निहता: क्रियां तस्मात् समाचर । राजन! कार्यकौशल ही बलवान है
ବାୟୁ କହିଲେ—କ୍ରିୟାମୂଳକ ଉପାୟରେ ଅନେକେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ରାଜନ, ନିଷ୍ପତ୍ତିମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କର। କାର୍ଯ୍ୟସାଧନର କୌଶଳ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ବଳ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅନେକ ଭୂପାଳ କାର୍ଯ୍ୟକର ଉପାୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ କ୍ରିୟାମୂଳକ ଉପାୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।
Verse 593
धर्मतो याचमानानां प्रशमार्थ कुलस्य न: । अब तो तुम स्वयं ही इस पृथ्वीके स्वामी नहीं रहे; फिर इसका दान कैसे करना चाहते हो? राजन! जब हम लोग कुलमें शान्ति बनाये रखनेके लिये पहले धर्मके अनुसार अपना ही राज्य माँग रहे थे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—କୁଳର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଆମେ ଆମର ନ୍ୟାୟସଂଗତ ଅଂଶ ମାଗୁଥିଲୁ; ସେତେବେଳେ ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଭୂମି ଆମକୁ ଦେଲ ନାହିଁ? ଆଜି ତୁମେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀର ସ୍ୱାମୀ ନୁହ; ତେବେ ଏହାର ‘ଦାନ’ କିପରି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ରାଜନ! ଯେତେବେଳେ ଆମେ ପ୍ରଥମେ ଧର୍ମମତେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ମାଗିଥିଲୁ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ପୃଥିବୀ କାହିଁକି ଦେଲ ନାହିଁ?
Verse 603
किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते चित्तविभ्रम: । नरेश्वर! पहले महाबली भगवान् श्रीकृष्णको हमारे लिये राज्य देनेसे इनकार करके इस समय क्यों दे रहे हो? तुम्हारे चित्तमें यह कैसा भ्रम छा रहा है?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଏବେ ତୁମେ କ’ଣ ଦେଉଛ? ନରେଶ୍ୱର! ତୁମ ଚିତ୍ତରେ ଏହି କିପରି ଭ୍ରମ? ପୂର୍ବେ ମହାବଳୀ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆମ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ; ତେବେ ଏବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତୁମ ହୃଦୟରେ କେଉଁ ମୋହ ଛାଇଗଲା?
Verse 653
को हि मूढो व्यवस्यथेत शत्रोर्दातुं वसुन्धराम् । पहले तो तुम सूईकी नोक बराबर भी भूमि नहीं छोड़ रहे थे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବସୁନ୍ଧରା ଦେବାକୁ କିଏ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ମୂଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିବ? ପୂର୍ବେ ସୁଇର ଟିପ୍ ପରିମାଣ ଭୂମି ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ୁନଥିଲ; ଏବେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ତ୍ୟାଗ କଥା କିପରି କହୁଛ? ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇ ଏହି ଧରାକୁ ଶାସନ କରି ପରେ କେଉଁ ମୂଢ଼ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁହସ୍ତେ ସମର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହିବ?
Verse 666
पृथिवीं दातुकामो5पि जीवितेन विमोक्ष्यसे । तुम तो केवल मूर्खतावश विवेक खो बैठे हो; इसीलिये यह नहीं समझते कि आज भूमि देनेकी इच्छा करनेपर भी तुम्हें अपने जीवनसे हाथ धोना पड़ेगा
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ତୁମେ ପୃଥିବୀ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରି ମୁକ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ; ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରାଣ। ମୂଢତାରେ ତୁମ ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ସେହିପାଇଁ ତୁମେ ବୁଝୁନାହ— ଆଜି ଭୂମି ଦେବା ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଅଟଳ।
Verse 673
अथवा निहतोअस्माभिव्रज लोकाननुत्तमान् | या तो हमलोगोंको परास्त करके तुम्हीं इस पृथ्वीका शासन करो या हमारे हाथों मारे जाकर परम उत्तम लोकोंमें चले जाओ
ନଚେତ୍ ଆମକୁ ଜିତି ତୁମେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଶାସନ କର; ନହେଲେ ଆମ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇ ଅନୁତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯାଅ।
Frequently Asked Questions
Whether appeals to “fair combat” (one versus one) retain authority when the war’s history includes prior violations of similar norms—raised explicitly through Yudhiṣṭhira’s counter-reference to Abhimanyu’s death.
Norms and reputations are negotiated under pressure: dharma-language can function both as genuine ethical commitment and as a strategic claim to legitimacy, especially when actors seek to restore agency after defeat.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is narrative and ethical framing—preparing the audience to interpret the impending duel through contested standards of dharma and nyāya.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.