Adhyaya 92
द्रोणपर्व — द्विनवति-तमोऽध्यायः (Sātyaki Pressed by Kauravas; Duryodhana and Kṛtavarmā Engagements)
Upa-parva: Sātyaki–Kṛtavarmā–Duryodhana Saṅgrāma (Strategic Engagement Sequence)
Saṃjaya reports that multiple Kaurava prahāriṇas shower Yuyudhāna (Sātyaki/Śaineya) with volleys; Droṇa and several of Dhṛtarāṣṭra’s sons strike him with specified counts of arrows. Sātyaki answers with precise counter-hits against named opponents, demonstrating controlled retaliation under saturation fire. A focused exchange develops between Sātyaki and Duryodhana: Kṛṣṇa (Mādhava) intervenes tactically by severing Duryodhana’s bow; Sātyaki further degrades the chariot system by felling the banner, horses, and charioteer, forcing Duryodhana to flee and mount Citrasena’s vehicle. The battlefield reacts with alarm at the sight of the king being ‘grasped’ by Sātyaki, prompting Kṛtavarmā’s rapid arrival. A new duel ensues: Kṛtavarmā and Sātyaki trade dense missile fire; Sātyaki escalates with a decisive shaft that pierces armor and drops Kṛtavarmā into the chariot, after which Sātyaki breaks through the formation and advances, while Kṛtavarmā regains composure, takes up another bow, and resumes defensive resistance against the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, संजय से व्याकुल होकर पूछते हैं—जब किरीटधारी अर्जुन ने अग्रभाग में सेना को तोड़ डाला और वीर मारे जा रहे थे, तब मेरे पुत्रों की क्या दशा हुई? क्या वे द्रोण के आश्रय में ‘शकटव्यूह’ के दुर्ग-सा घेरे में टिके रहे? → संजय वर्णन करते हैं कि अर्जुन के प्रचण्ड प्रहार से कौरव-बल हतवीर, हतोत्साह और पलायन-प्रवृत्त हो उठा। गाण्डीव से छूटे असंख्य तीक्ष्ण बाण हाथियों के अंग-प्रत्यंग में धँसते हैं; रणभूमि रथों के टूटे उपकरणों, ध्वस्त पहियों और गिरे क्षत्रियों से भयावह हो जाती है। अर्जुन धनुष को मण्डलाकार घुमाते हुए मानो नृत्य करता दिखता है—एक ही प्रवाह में संधान, आकर्षण और विमोचन की गति से शत्रु-पंक्तियाँ छिन्न-भिन्न होती जाती हैं। → अर्जुन की बाण-वृष्टि से हाथी-सेना और रथ-दल में हाहाकार मचता है; ‘आराव’ करते हुए घायल गज और सैनिक पीछे हटते हैं। इसी चरम क्षण में दुःशासन स्वयं शरार्दित और त्रस्त होकर, अपनी सेना सहित, त्राण की खोज में द्रोण को ‘रक्षक’ मानते हुए शकटव्यूह की ओर भागता है। → कौरव अग्रभाग का मनोबल टूट जाता है—रणभूमि पर कौरव-सेना की पराजय और अव्यवस्था स्पष्ट हो जाती है। अर्जुन का दबाव इतना तीव्र है कि शत्रु-समूह संगठित प्रतिरोध छोड़कर व्यूह-आश्रय और पलायन के बीच झूलने लगता है। → दुःशासन द्रोण के निकट शकटव्यूह में शरण लेता है—अब प्रश्न यह है कि क्या द्रोण का व्यूह अर्जुन की गति को रोक पाएगा, या अर्जुन इस दुर्ग-रचना को भी भेदकर आगे बढ़ेगा?
Shlokas
Verse 1
अफड-४#--का+ नवतितमो< ध्याय: अर्जुनके बाणोंसे हताहत होकर सेनासहित दुःशासनका पलायन धृतराष्ट उवाच तस्मिन् प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना । के तु तत्र रणे वीरा:ः प्रत्युदीयुर्धनंजयम्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଅଗ୍ରଗାମୀ ସେନାଦଳକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ସଂହାର କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ କେଉଁ କେଉଁ ବୀର ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିମୁଖୀ ହେବାକୁ ଆଗେଇ ଆସିଥିଲେ?
Verse 2
आहोस्विच्छकटबव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चया: । द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्तं प्राकारमकुतो भयम्
କିମ୍ବା ଏମିତି ହେଲା କି—ତାଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ବିଫଳ ହେବା ପରେ, ପ୍ରାକାର ପରି ଅଚଳ ଭାବେ ଦଢ଼ିଥିବା ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେମାନେ ଭୟହୀନ ହୋଇ ଶକଟବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ?
Verse 3
संजय उवाच तथार्जुनेन सम्भग्ने तस्मिंस्तव बलेडनघ । हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଷ୍ପାପ ରାଜନ୍! ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ଏହିପରି ଭାବେ ଆପଣଙ୍କ ସେନାକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ—ବୀରମାନେ ନିହତ, ଉତ୍ସାହ ଭଙ୍ଗ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ପଳାୟନ ପାଇଁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଖୋଜୁଥିଲେ—ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣମାନଙ୍କ ଅବିରତ ଆଘାତ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚକ୍ଷୁ ଉଠାଇ ଦେଖିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 4
पाकशासनिनाभीक्षणं वध्यमाने शरोत्तमै: | नतत्र वक्चित् संग्रामे शशाकार्जुनमी क्षितुम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଷ୍ପାପ ନରେଶ! ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣରେ ପୁନଃପୁନଃ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଧ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ସେହି ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ସେଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚକ୍ଷୁ ଉଠାଇ ଦେଖିବା ସାହସ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 5
ततस्तव सुतो राजन् दृष्टवा सैन्यं तथागतम् | दुःशासनो भशं क्ुद्धों युद्धायार्जुनमभ्यगात्,राजन! सेनाकी वह दुरवस्था देखकर आपके पुत्र दुःशासनको बड़ा क्रोध हुआ और वह युद्धके लिये अर्जुनके सामने जा पहुँचा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! ସେନାର ସେହି ଦୁରବସ୍ଥା ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃଶାସନ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।
Verse 6
स काजञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृत: । जाम्बूनदशिरस्त्राण: शूरस्तीव्रपराक्रम:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ବିଚିତ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ କବଚରେ ଆବୃତ ଥିଲା; ତାହାର ମସ୍ତକରେ ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଶିରସ୍ତ୍ରାଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସେ ତୀବ୍ର ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଶୂର ଥିଲା।
Verse 7
नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम् | दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଦୁଃଶାସନ ତାହାର ବିଶାଳ ଗଜସେନାଦ୍ୱାରା ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏପରି ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ନେଲା, ଯେପରି ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ।
Verse 8
ह्रादेन गजघण्टानां शड्खानां निनदेन च । ज्याक्षेपनिनदैश्वैव विरावेण च दन्तिनाम्
ଗଜଘଣ୍ଟାର ହ୍ରାଦ, ଶଙ୍ଖନାଦ, ଧନୁଷ୍ୟର ଟଙ୍କାର ଓ ଦନ୍ତୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ପୃଥିବୀ, ଦିଗମାନ ଓ ଆକାଶ—ସବୁ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।
Verse 9
भूर्दिशश्वान्तरिक्षं च शब्देनासीत् समावृतम् । स मुहूर्त प्रतिभयो दारुण: समपद्यत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହାତୀମାନଙ୍କ ଘଣ୍ଟାଧ୍ୱନି, ଶଙ୍ଖନାଦ, ଧନୁଷର ଟଙ୍କାର ଓ ଗଜରାଜମାନଙ୍କ ଚିଘୋଷରେ ପୃଥିବୀ, ଦିଗମାନେ ଓ ଆକାଶ—ସବୁ ଶବ୍ଦରେ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, କଠୋର ଓ ଦାରୁଣ ହୋଇଉଠିଲା; ସେହି ସମୟରେ ଦୁଃଶାସନ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଘଡ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଓ କ୍ରୂର ଦେଖାଗଲା।
Verse 10
तान् दृष्टवा पततस्तृूणमड्कुशैरभिचोदितान् । व्यालम्बहस्तान् संरब्धान् सपक्षानिव पर्वतान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାବତମାନଙ୍କ ଅଙ୍କୁଶରେ ହାଙ୍କାଯାଇ, ସୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ପକ୍ଷଧାରୀ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ସେହି ହାତୀମାନେ ମହାବେଗରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇ ଆସିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଉପରେ ପଡ଼ିଆସୁଥିବା ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହସମ ପରାକ୍ରମୀ ଅର୍ଜୁନ ଭୟଙ୍କର ସିଂହନାଦ କରି, ଭୟହୀନ ଭାବେ ବାଣଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଗଜସେନାକୁ ସଂହାର କଲେ।
Verse 11
सिंहनादेन महता नरसिंहो धनंजय: । गजानीकममित्राणामभीतो व्यधमच्छरै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହସମ ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ମହା ସିଂହନାଦ କରି, ଭୟହୀନ ଭାବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଗଜସେନାକୁ ବାଣଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ। ମହାବତମାନଙ୍କ ଅଙ୍କୁଶରେ ପ୍ରେରିତ, ସୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ପକ୍ଷଧାରୀ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ସେହି ମହାହାତୀମାନେ ବେଗରେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇ ଆସିଲେ; ପାର୍ଥ ନିଃଶଙ୍କ ହୋଇ ଶରବର୍ଷାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିଦେଲେ।
Verse 12
महोर्मिणमिवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम् । किरीटी तद् गजानीकं प्राविशन््मकरो यथा,वायुद्वारा ऊपर उठाये हुए ऊँची-ऊँची तरंगोंसे युक्त महासागरके समान उस गजसैन्यमें किरीटधारी अर्जुनने मकरके समान प्रवेश किया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଇଥିବା ଉଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗସହିତ ଯେପରି ମହାସମୁଦ୍ର ଉଫାନ ହୁଏ, ସେପରି ସେହି ଗଜସେନା ମଧ୍ୟ ଉଫାନ ହେଉଥିଲା। ସେହି ଗଜାନୀକରେ କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ମକର ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 13
काष्ठातीत इवादित्य: प्रतपन् स युगक्षये । ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थ: परपुरंजय:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଗାନ୍ତକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତାପରେ ଜ୍ୱଳେ, ସେପରି ଶତ୍ରୁଦୁର୍ଗଜୟୀ ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅପରିମିତ ପରାକ୍ରମ ସହ ଦେଖାଗଲେ।
Verse 14
खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च । तेन चोत्कृष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଘୋଡ଼ାର ଖୁରର ଖଡ଼ଖଡ଼ ଶବ୍ଦ, ରଥଚକ୍ରର ଘରଘର ଗର୍ଜନ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ରଣନାଦ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ-ଜ୍ୟାର ଟଙ୍କାର—ସେଇ ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳରେ ଅନେକେ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ବୁଦ୍ଧି ହରାଇଲେ। ନାନା ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି, ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟର ହୁଂକାର, ଦେବଦତ୍ତର ଗମ୍ଭୀର ଘୋଷ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବର ନିନାଦ—ଏସବୁରେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହାତୀଙ୍କର ବେଗ ମନ୍ଦ ପଡ଼ିଲା; ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ଅଚେତନପ୍ରାୟ ହେଲେ। ତାପରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ବିଷଧର ସର୍ପସ୍ପର୍ଶ ସମ ଭୟଙ୍କର ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
Verse 15
नानावादित्रशब्देन पाज्चजन्यस्वनेन च । देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନାନା ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ, ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟର ସ୍ୱନ, ଦେବଦତ୍ତର ଗମ୍ଭୀର ଘୋଷ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବର ନିନାଦ—ଏସବୁ ମିଶି ଏମିତି ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ ଉଠିଲା ଯେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଗତି ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହାତୀ ଭୟରେ ଅଚେତନପ୍ରାୟ ହେଲେ; ତାପରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ବିଷଧର ସମ ଭୟଙ୍କର ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଚିରିଦେଲେ।
Verse 16
मन्दवेगा नरा नागा बभूवुस्ते विचेतस: । शरैराशीविषस्पर्श्निर्भिन्ना: सव्यसाचिना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣ ବିଷଧର ସର୍ପସ୍ପର୍ଶ ସମ ପ୍ରାଣଘାତକ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଲାଗିବାମାତ୍ରେ ସେଇ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହାତୀମାନେ ବିଚେତସ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କର ବେଗ ମନ୍ଦ ହେଲା ଏବଂ ସେମାନେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 17
ते गजा विशिखैस्ती&णैर्युधि गाण्डीवचोदितै: । अनेकशतसाहसी: सर्वाज्भिषु समर्पिता:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗାଣ୍ଡୀବରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେ ହାତୀମାନେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଶତଶତ ସାହସକାର୍ଯ୍ୟର ଧନୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ—ସେଇ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆକ୍ରମଣରେ ବିନାଶକୁ ସମର୍ପିତ ହେଲେ।
Verse 18
गाण्डीव धनुषद्वारा चलाये हुए लाखों तीखे बाण युद्ध-स्थलमें खड़े हुए उन हाथियोंके सम्पूर्ण अंगोंमें बिंध गये थे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କିରୀଟୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ ବଧ ହେଉଥିବା ସେ ହାତୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରି, ଛିନ୍ନପକ୍ଷ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ପରି ପୁନଃପୁନଃ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
Verse 19
अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च । शरै: समर्पिता नागा: क्रौज्चवद् व्यनदन् मुहुः
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅନ୍ୟ କେତେକ ଗଜରାଜ ତଳ ଓଠ, କୁମ୍ଭସ୍ଥଳ ଓ ଗଣ୍ଡଦେଶରେ ଶରବିଦ୍ଧ ହୋଇ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ପରି ପୁନଃପୁନଃ କରୁଣ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରୁଥିଲେ।
Verse 20
गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना । छिद्यन्ते चोत्तमाड़ानि भल्लै: संनतपर्वभि:,किरीटधारी अर्जुन झुकी हुई गाँठवाले भलल नामक बाणोंद्वारा हाथीकी पीठपर बैठे हुए पुरुषोंके मस्तक भी धड़ाधड़ काटते जा रहे थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ବଙ୍କା ଗଠିଯୁକ୍ତ ଭଲ୍ଲ ଶରଦ୍ୱାରା ଗଜସ୍କନ୍ଧରେ ଆସୀନ ଯୋଧମାନଙ୍କର ଶିର ଧଡାଧଡି କାଟି ପକାଉଥିଲେ।
Verse 21
सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले । पद्मानामिव संघातै: पार्थश्चक्रे निवेदनम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧରଣୀତଳେ ପଡୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳଯୁକ୍ତ ଶିରମାନେ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପର ଢେର ପରି ଦିଶୁଥିଲେ; ଯେନେ ପାର୍ଥ ସେହି ଶିରମାନଙ୍କ ରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ପଦ୍ମଗୁଚ୍ଛ ନିବେଦନ କରିଥିଲେ।
Verse 22
यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिता: । भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧରେ ଘୂରୁଥିବା ଗଜମାନଙ୍କ ଉପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେନେ ଯନ୍ତ୍ରରେ ବାନ୍ଧା, କବଚହୀନ, ଘାଉରେ ଆର୍ତ୍ତ ଓ ରକ୍ତରେ ସିକ୍ତ ହୋଇ ଅସହାୟ ଭାବେ ଲଟକି ରହିଥିଲେ।
Verse 23
युद्धके मैदानमें चक्कर काटते हुए हाथियोंपर बहुत-से मनुष्य इस प्रकार लटक रहे थे, मानो उन्हें किसी यन्त्रसे वहाँ जड़ दिया गया हो। उनके कवच नष्ट हो गये थे। वे घावसे पीड़ित और खूनसे लथपथ हो रहे थे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆଉ କେତେକ ଯୋଧ ଭଲଭାବେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସୁପକ୍ଷଯୁକ୍ତ ଏକମାତ୍ର ବାଣରେ ଦୁଇଜଣ କିମ୍ବା ତିନିଜଣ ଏକାସାଥି ଭିଦ୍ଧ ହୋଇ ଧରଣୀତଳେ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 24
अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । सारोहा न््यपतन् भूमौ द्रुमवन््त इवाचला:
ନାରାଚ ବାଣରେ ପୁନଃପୁନଃ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ ପାଇ, ଆରୋହୀସହ ଅନେକ ହାତୀ ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ବାନ୍ତି କରି ପୃଥିବୀରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ—ଯେପରି ଗଛରେ ଢାକା ପର୍ବତ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ।
Verse 25
मौर्वी ध्वजं धनुश्वैव युगमीषां तथैव च । रथिनां कुट्टयामास भल्लै: संनतपर्वभि:,तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले भल्लोंद्वारा रथियोंकी प्रत्यंचा, ध्वजा, धनुष, जुआ तथा ईषादण्डके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ ଝୁକା ଗଠିଥିବା ଭଲ୍ଲ ବାଣଦ୍ୱାରା ରଥୀମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା, ଧ୍ୱଜ, ଧନୁ, ଯୁଗ ଏବଂ ଈଷାଦଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।
Verse 26
न संदधन् न चाकर्षन् न विमुज्चन् न चोद्वहन् । मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन् पार्थ: सम दृश्यते
ସେ ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ମଣ୍ଡଳାକାରେ ଘୁରୁଥିବା ଧନୁ ସହ ସବୁ ଦିଗରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଦିଶୁଥିଲେ। ସେ କେବେ ବାଣ ଚଢ଼ାନ୍ତି, କେବେ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଟାଣନ୍ତି, କେବେ ଛାଡ଼ନ୍ତି, କେବେ ତୁଣୀରରୁ ଉଠାନ୍ତି—କେହି ଦେଖିପାରୁନଥିଲା।
Verse 27
अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । मुहूर्तान्न्यपतन्नन्ये वारणा वसुधातले,दो ही घड़ीमें और भी बहुत-से हाथी नाराचोंकी मारसे अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर मुँहसे रक्त वमन करते हुए धरतीपर लोटने लगे
ନାରାଚ ବାଣର ଆଘାତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ, ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ବାନ୍ତି କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଅନେକ ହାତୀ ପୃଥିବୀତଳେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ।
Verse 28
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्तत:ः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन् परमसंकुले,महाराज! उस अत्यन्त भयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध (धड़) उठे दिखायी देते थे
ମହାରାଜ! ସେଇ ପରମ ସଂକୁଳ ଓ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚାରିଦିଗରେ ଅଗଣନୀୟ କବନ୍ଧ—ମୁଣ୍ଡହୀନ ଧଡ଼—ଉଠିଥିବା ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।
Verse 29
सचापा: साड्गुलित्राणा: सखड्गा: साड्रदा रणे | अदृश्यन्त भूजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ କଟା ଭୁଜାମାନେ ଧନୁ, ଅଙ୍ଗୁଳିତ୍ରାଣ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଭୁଜବନ୍ଧ ସହିତ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 30
सूपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । चक्रैविमथितैरक्षैर्भग्नैश्न बहुधा युगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସୁନ୍ଦର ଉପକରଣ ଓ ଆସନ ସହିତ, ଈଷାଦଣ୍ଡ ଓ ବନ୍ଧନରଜ୍ଜୁ ସମେତ ରଥମାନେ ଚୂର୍ଣ୍ଣବିଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ; ଚକ୍ର ବିକୃତ, ଅକ୍ଷ ଭଙ୍ଗ, ଯୁଗ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିଲା। ଏହି ଧ୍ୱଂସରେ ଭୂମି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 31
चर्मचापधरैश्रैव व्यवकीर्णस्ततस्तत: । स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रै: पतितैश्न महाध्वजै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଢାଳ ଓ ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୀରମାନେ ସେଇ ଭୂମିକୁ ସର୍ବତ୍ର ଛାଇ ଦେଇଥିଲେ; ପଡ଼ିଥିବା ମାଳା, ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ମହାଧ୍ୱଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାରିଦିଗରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
Verse 32
निहतैववरिणैरश्रैः क्षत्रियैश्न निपातितै: । अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷାରେ ଆହତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ଭୂମି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 33
एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना । सम्प्राद्रवन्महाराज व्यथितं सहनायकम्,महाराज! इस प्रकार किरीटधारी अर्जुनकी मार खाकर अत्यन्त व्यथित हुई दुःशासनकी सेना अपने नायकसहित भाग चली
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଏହିପରି କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଉଥିବା ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ, ନାୟକମାନଙ୍କ ସହିତ ପଳାଇଗଲା।
Verse 34
ततो दुःशासनस्त्रस्त: सहानीक: शरार्दित: | द्रोणं त्रातारमाकाड्क्षन् शकटब्यूहमभ्यगात्
ତେବେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସେନାସହିତ ଦୁଃଶାସନ ନିଜ ରକ୍ଷକ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଶକଟ-ବ୍ୟୂହ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 89
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अर्जुनयुद्धविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ ଅର୍ଜୁନ-ଯୁଦ୍ଧବିଷୟକ ନବାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 90
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुःशासनसैन्यपराभवे नवतितमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଶାସନ-ସେନାପରାଭବବିଷୟକ ନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
The chapter stages the tension between collective targeting (many warriors concentrating on one) and the ideal of balanced contest; it also raises the question of proportional response when survival requires disabling an opponent’s mobility and signaling (banner, horses, charioteer) rather than only exchanging arrows.
Agency under constraint is emphasized: disciplined counter-action, prioritizing the immediate source of harm, and maintaining composure amid saturation pressure—illustrating how outcomes follow from methodical choices, not only from strength.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its significance is contextual—documenting how tactical interventions and targeted disablement can shift battlefield momentum, thereby clarifying the epic’s broader causal logic (karma-phala) within war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.