Adhyaya 200
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—जिस द्रोणाचार्य ने विधिपूर्वक वेदाध्ययन किया, जिनका तेज देवासुरों को भी दुर्लभ था, उनके सामने ऐसा ‘अमानुष’ कर्म कैसे घटा? (वेद-विद्या और रण-कौशल का स्मरण कराकर अध्याय का आरम्भ द्रोण-वध की नैतिक गूँज से होता है)। → सभा-सा वातावरण बनता है—आरोप, प्रत्यारोप और कटु वचन। ‘गुरुघाती’, ‘नीच’, ‘पापकर्मणा’ जैसे शब्दों से द्रोण-वध के उपाय पर तीखी निन्दा उठती है। साथ ही पुराने घाव भी उभरते हैं—भूरिश्रवा का छिन्नभुज होकर गिरना, भीष्म-वध का प्रसंग, और ‘क्षात्रधर्म’ पर धिक्कार। सहदेव सात्यकि को शान्त करने का प्रयास करते हैं, पर वाणी का विष थमता नहीं। → धृष्टद्युम्न (पाञ्चालराज का पुत्र) हँसकर तीखे व्यंग्य के साथ उत्तर देता है—जो स्वयं नख-शिख तक पाप में डूबा हो, वह दूसरों को कटु वचन क्यों सुनाए? वह विरोधियों को उनके ही कर्मों (भीष्म-प्रसंग, भूरिश्रवा-प्रसंग, छल-नीति) की याद दिलाकर नैतिक ऊँचाई का दावा तोड़ता है और द्रोण-वध को ‘युद्ध-धर्म’ की कठोर अनिवार्यता के रूप में ठहराने की चेष्टा करता। → विवाद का निष्कर्ष किसी एक ‘निर्मल’ सत्य पर नहीं, बल्कि युद्धकालीन धर्म-संकट की स्वीकृति पर टिकता है—क्षमा की प्रशंसा होते हुए भी पापात्मा उसे दुर्बलता समझता है; इसलिए कभी-कभी कठोरता ही रक्षा बनती है। सहदेव का शमन-प्रयास और धृष्टद्युम्न की प्रत्युत्तर-वाणी मिलकर यह संकेत देते हैं कि पाण्डव-पक्ष अब आत्म-रक्षा और प्रतिशोध के बीच संतुलन खोज रहा है। → द्रोण-वध के बाद की यह वाक्य-युद्ध-लहर अगले रक्त-प्रवाह का संकेत देती है—कौरव-पक्ष की प्रतिहिंसा और रणभूमि में नई उग्र प्रतिज्ञाएँ आसन्न हैं।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रमोक्षपर्वमें धृष्टटुम्नवाक्यविषयक एक सौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९७ ॥। अपना छा | अत्-४-णकात अष्टनवर्त्याधेकशततमोब् ध्याय: सात्यकि और धृष्टद्युम्नका परस्पर क्रोधपूर्वक वाग्बाणोंसे लड़ना तथा भीमसेन
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ସେଇ ମହାତ୍ମା ବେଦମାନଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ, ବିଧିପୂର୍ବକ ଓ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧନୁର୍ବେଦ ସାକ୍ଷାତ୍ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ସଦା ସଜ୍ଜ ଥିବା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 2
यस्य प्रसादात् कुर्वन्ति कर्माणि पुरुषर्षभा: । अमानुषाणि संग्रामे देवेरसुकराणि च
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— କାହାର ପ୍ରସାଦରୁ ସେଇ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏମିତି ଅମାନୁଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ଦେବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର?
Verse 3
तस्समिन्नाक्रुश्यति द्रोणे समक्ष पापकर्मणा । नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କୁ ଗାଳି ଦିଆଯାଉଥିବାବେଳେ, ପାପକର୍ମା, ନୀଚାତ୍ମା, ନୃଶଂସ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଗୁରୁଘାତୀ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲା।
Verse 4
नामर्ष तत्र कुर्वन्ति धिक क्षात्रं धिगमर्षिताम् । धृतराष्ट्र बोले--संजय! जिन महात्माने विधिपूर्वक अंगोंसहित सम्पूर्ण वेदोंका अध्ययन किया था
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସେଠାରେ କାହାରି ମନରେ ଧର୍ମସମ୍ମତ କ୍ରୋଧ ଉଠୁନାହିଁ। ଏମିତି କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମକୁ ଧିକ୍, ଏବଂ ଅପମାନ ଓ ଅଧର୍ମ ଦେଖି ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ ନ ହେବା ତାଙ୍କର ଅମର୍ଷଶୀଳ ସ୍ୱଭାବକୁ ଧିକ୍। ଯାହାଙ୍କ କୃପାରେ ଅନେକ ବୀର ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର ପରାକ୍ରମ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଦେଖାଇଥିଲେ, ସେଇ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପାପୀ, ନୀଚ, ନୃଶଂସ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଗୁରୁଦ୍ରୋହୀ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିନ୍ଦା କରୁଛି—ତଥାପି ଲୋକେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରୁନାହାନ୍ତି! ଏମିତି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଧିକ୍, ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିର୍ବିକାର ସହନଶୀଳତାକୁ ଧିକ୍!
Verse 5
संजय उवाच श्र॒त्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाच: क्रुरकर्मण:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପ୍ରଜାନାଥ! କ୍ରୂରକର୍ମା ଦ୍ରୁପଦପୁତ୍ରର ସେଇ କଥା ଶୁଣି ସେଠାରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତ ରାଜା ମୌନ ହୋଇଗଲେ। କେବଳ ଅର୍ଜୁନ, ଆଖି ଲୁହରେ ଭରି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଏତିକି ମାତ୍ର କହିଲା—“ଧିକ୍! ଧିକ୍!”
Verse 6
तूष्णीं बभूवू राजान: सर्व एव विशाम्पते | अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिद्दां विप्रेक्ष्य पार्षतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ରାଜା ମୌନ ହୋଇଗଲେ। କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନ କେବଳ ଏକ କଟାକ୍ଷରେ ପୃଷତପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାହିଲା—ଯେପରି ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ସଜାଗତାର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲା।
Verse 7
युधिष्ठिरश्न भीमश्न यमौ कृष्णस्तथापरे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ, ଯମଜ ଭାଇ (ନକୁଳ-ସହଦେବ), କୃଷ୍ଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି (ସେଠାରେ) ଥିଲେ।
Verse 8
आसन सुव्रीडिता राजन् सात्यकिस्त्वब्रवीदिदम् । राजन! उस समय युधिष्ठिर, भीमसेन, नकुल, सहदेव, भगवान् श्रीकृष्ण तथा अन्य लोग भी अत्यन्त लज्जित हो चुप ही बैठे रहे, परंतु सात्यकि इस प्रकार बोल उठे-- ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! ସେ ସମୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମସେନ, ନକୁଳ, ସହଦେବ, ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ମୌନ ହୋଇ ବସିରହିଲେ। କିନ୍ତୁ ସାତ୍ୟକି ସହିପାରି ନ କହିଉଠିଲେ—“ଏଠାରେ ଏହି ପାପପୁରୁଷକୁ ସହିବା କିମ୍ବା ମାନିନେବା ପାଇଁ କୌଣସି ପୁରୁଷ ନାହିଁ।”
Verse 9
एते त्वां पाण्डवा: सर्वे कुत्सयन्ति विकुत्सया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଘୋର ଅବମାନ ସହିତ ତୋତେ ଧିକ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ତୋତେ ଲଜ୍ଜିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
Verse 10
एतत् कृत्वा महत् पाप॑ निन्दित: सर्वसाधुभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ମହାପାପ କରି ତୁମେ ସମସ୍ତ ସାଧୁଜନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇଛ। ହେ କ୍ଷୁଦ୍ର! ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗାଳି ଦେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ କାହିଁକି ପତିତ ହେଉନାହ? ଏହି ପବିତ୍ର ସାଧୁସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଏମିତି କଥା କହୁଥିବାବେଳେ ତୁମକୁ ଲଜ୍ଜା କାହିଁକି ହୁଏନାହ? ତୁମ ଜିଭ ଶତଧା ଭାଙ୍ଗିଯାଏନି କାହିଁକି, ତୁମ ମସ୍ତକ କାହିଁକି ଫାଟିଯାଏନି?
Verse 11
न लज्जसे कथं वक्तुं समितिं प्राप्प शोभनाम् । कथं च शतधा जिद्ला न ते मूर्धा च दीर्यते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ଶୋଭାମୟ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚି ତୁମେ ଏମିତି କଥା କିପରି କହୁଛ, ଲଜ୍ଜା କାହିଁକି ହେଉନାହିଁ? ତୁମ ଜିଭ ଶତଧା କାହିଁକି ଫାଟୁନାହିଁ, ତୁମ ମସ୍ତକ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗୁନାହିଁ?
Verse 12
वाच्यस्त्वमसि पार्थश्न सर्वेैश्ञान्धकवृष्णिभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥଘ୍ନ! ସମସ୍ତ ଆନ୍ଧକ ଓ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ତୋତେ ଡାକି ସମ୍ବୋଧନ କରିବେ।
Verse 13
अकार्य तादृशं कृत्वा पुनरेव गुरु क्षिपन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏପରି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସେ ପୁନର୍ବାର ଗୁରୁଙ୍କୁ କଟୁବାକ୍ୟ ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 14
वध्यस्त्वं न त्वयार्थो5स्ति मुहूर्तमपि जीवता । “वैसा पापकर्म करके तू पुनः गुरुपर आक्षेप कर रहा है; अतः तू वध करनेके ही योग्य है। एक मुहूर्त भी तेरे जीवित रहनेका कोई प्रयोजन नहीं है ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ତୁମେ ବଧଯୋଗ୍ୟ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଜୀବିତ ରହିବାର କୌଣସି ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ। ଏପରି ପାପକର୍ମ କରି ପୁଣି ଗୁରୁଙ୍କ ଉପରେ ଦୋଷାରୋପ କରୁଛ—ଏହିପରି ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁର ଯୋଗ୍ୟ।”
Verse 15
सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निमज्जिता:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ସେହିପରି ତୁମ ପୂର୍ବତନ ବାନ୍ଧବମାନେ—ସାତଜଣ—ନିମଜ୍ଜିତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି।”
Verse 16
उक्तवांश्वापि यत् पार्थे भीष्म प्रति नरर्षभम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି—ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି—ସେ ଯାହା କହିଥିଲା, ତାହା ପ୍ରକୃତରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ କୁହାଯାଇଥିବା ବାକ୍ୟ ଅନେକ ସମୟ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରୋତା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ରଣଭୂମିର ନୈତିକ ଭାର ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ରହେ ସେହି ଅଗ୍ରଜ ଓ ନେତାମାନଙ୍କର ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଧର୍ମବୋଧକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତାହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 17
तथान्तो विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना | तूने जो कुन्तीकुमार अर्जुनपर नरश्रेष्ठ भीष्मके वधका दोष लगाया है, वह भी व्यर्थ ही है; क्योंकि महात्मा भीष्मने स्वयं ही उसी प्रकार अपनी मृत्युका विधान किया था ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ସେହିପରି ଅନ୍ତକୁ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ ସ୍ୱୟଂ ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଆଉ ତୁମ ପାଇଁ—ତୁମ ନିଜ ସହୋଦର ଭାଇ ହିଁ ହନ୍ତା, ପାପକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ।”
Verse 18
स चापि सृष्ट: पित्रा ते भीष्मस्यान्तकर: किल
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ—କୁହାଯାଏ—ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଅନ୍ତ କରିବାକୁ ନିୟତ।”
Verse 19
शिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मन: । 'यह प्रसिद्ध है कि उसे भी तेरे पिताने भीष्मका अन्त करनेके लिये उत्पन्न किया था; उन्होंने महात्मा भीष्मकी मूर्तिमान् मृत्युके रूपमें ही शिखण्डीको सुरक्षित रखा था ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେ ଶିଖଣ୍ଡୀକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲା; ଏବଂ ସେ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଇଁ ଯେନ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ମୃତ୍ୟୁ ଥିଲା।
Verse 20
त्वां प्राप्प सहसोदर्य धिक्कृतं सर्वसाधुभि: । “तू और तेरा भाई दोनों समस्त साधु पुरुषोंके धिककारके पात्र हैं। तुम दोनोंको पाकर सारे पांचाल धर्मभ्रष्ट, नीच, मित्रद्रोही तथा गुरुद्रोही बन गये हैं ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ସହୋଦରୀ! ତୁମକୁ ପାଇ ତୁମେ ସମସ୍ତ ସାଧୁଜନଙ୍କ ଧିକ୍କାରର ପାତ୍ର ହୋଇଛ। ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭାଇ—ଦୁହେଁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ନିନ୍ଦାଯୋଗ୍ୟ। ତୁମ ଦୁହଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ସମଗ୍ର ପାଞ୍ଚାଳ ପକ୍ଷ ଧର୍ମରୁ ପତିତ—ନୀଚ, ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ ଓ ଗୁରୁଦ୍ରୋହୀ—ହୋଇଗଲା। ଆଉ ଯଦି ତୁମେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଣି ଏପରି କଥା କହିବ…
Verse 21
शिरस्ते पोथयिष्यामि गदया वज्कल्पया । “यदि तू पुनः मेरे समीप ऐसी बात बोलेगा तो मैं अपनी इस वज्तुल्य गदासे तेरा सिर कुचल दूँगा ।। त्वां च ब्रह्म॒हणं दृष्टवा जन: सूर्यमवेक्षते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଯଦି ତୁମେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଣି ଏପରି କଥା କହିବ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ବଜ୍ରସମ ଗଦାରେ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବି। ଏବଂ ତୁମକୁ—ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପରେ କଳୁଷିତ—ଦେଖି ଲୋକେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ ଦେଖିବା ପରି ମୁହଁ ଫେରାଇ ନେଉଛନ୍ତି।
Verse 22
पाञज्चालक सुदुर्वत्त ममैव गुरुमग्रत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେ ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ପାଞ୍ଚାଳକ ମୋର ନିଜ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଣିଦେଲା।
Verse 23
तिष्ठ तिष्ठ सहस्वैंकं गदापातमिमं मम
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଠିଆ ହେ, ଠିଆ ହେ! ମୋର ଏହି ଗଦାପାତର ଏକ ଆଘାତ ସହ।
Verse 24
सात्वतेनैवमाक्षिप्त: पार्षत: परुषाक्षरम्
ସାତ୍ୱତ ଏପରି ଉତ୍ତେଜିତ କରିବାରୁ ପାର୍ଷତପୁତ୍ର କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା।
Verse 25
संरब्धं सात्यकिं प्राह संक्रुद्ध: प्रहसन्निव । सात्वतवंशी सात्यकिके इस प्रकार कठोर वचन कहकर आक्षेप करनेपर धृष्टद्युम्न अत्यन्त कुपित हो उठे। फिर वे भी क्रोधमें भरे हुए सात्यकिसे हँसते हुए-से बोले ।।
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଯେନ ଉପହାସରେ ହସୁଥିବା ପରି, ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହଁ, ହଁ—‘ଶୁଣାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ’; ଆଉ ‘କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ’—ଏହି କଥା ତୁମେ ପୁନଃପୁନଃ କହୁଛ, ହେ ମାଧବ!”
Verse 26
क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापो$हति क्षमाम्
ଲୋକେ କ୍ଷମାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପାପୀ କ୍ଷମାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 27
स त्वं क्षुद्रसममाचारो नीचात्मा पापनिश्चय:
କିନ୍ତୁ ତୁମେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଆଚରଣର, ନୀଚ ମନର, ଏବଂ ପାପରେ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ।
Verse 28
यः स भूरिश्रवाश्छिन्नभुज: प्रायगतस्त्वया
ସେଇ ଭୂରିଶ୍ରବା—ଯାହାର ଭୁଜା କଟା—ତୁମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟ ମୃତ୍ୟୁସ୍ଥିତିକୁ ନେଇଯାଇଛି।
Verse 29
गाहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—“ଯୁଦ୍ଧର ଘନଘୋର ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଭାରି ଭାବେ ଚାପି ଧରିଥିଲି।”
Verse 30
अयुध्यमानं यस्त्वाजी तथा प्रायगतं मुनिम्
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—“ଯେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନଥିବା ଲୋକକୁ ଆଘାତ କରେ, ଏବଂ ସେହିପରି ପ୍ରାୟୋପବେଶନ କରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗକୁ ଉଦ୍ୟତ, ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନିକଟ ମୁନିଙ୍କୁ ମାରେ—ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଧର୍ମର କଳଙ୍କରେ ଲେପିଦିଏ।”
Verse 31
छिन्नबाहुं परैर्हन्यात् सात्यके स कथं वदेत् । सात्यके! जो युद्धस्थलमें मुनिवृत्तिका आश्रय ले आमरण उपवासका निश्चय लेकर बैठ गया हो, जो अपने साथ युद्ध न कर रहा हो तथा जिसकी बाँह भी शत्रुओंद्वारा काट डाली गयी हो, ऐसे पुरुषको जो मार सकता है, वह दूसरेकी निन्दा कैसे कर सकता है? ।।
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—“ହେ ସାତ୍ୟକି! ଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାର ବାହୁ କାଟିଦେଇଛନ୍ତି, ସେହି ପୁରୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ଯେ ମାରିପାରେ, ସେ ଅନ୍ୟକୁ କିପରି ନିନ୍ଦା କରିବ? ହେ ସାତ୍ୟକି! ଯେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ମୁନିବୃତ୍ତି ଆଶ୍ରୟ କରି, ଆମରଣ ଉପବାସର ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଅଲଗା ବସି ଯୁଦ୍ଧ କରୁନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାର ବାହୁ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେ କାଟିଦେଇଛନ୍ତି—ଏମିତି ଲୋକକୁ ମାରିବାକୁ ଯେ ସମର୍ଥ, ସେ ଅନ୍ୟକୁ କିପରି ଧିକ୍କାରିବ? ତୁମକୁ ନିହତ କରି ସେ ପରାକ୍ରମୀ ଯୋଦ୍ଧା ନିଜ ପାଦରେ ଭୂମି ଉପରେ ଟାଣିନେବ।”
Verse 32
त्वया पुनरनार्येण पूर्व पार्थेन निर्जित:
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—“କିନ୍ତୁ ତୁମେ—ଅନାର୍ୟ ଆଚରଣ କରି—ପୂର୍ବେ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ହାତରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲ।”
Verse 33
यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम्
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—“ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଦ୍ରୋଣ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଭଗାଇଦେଉଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଆମର କାର୍ଯ୍ୟ—ଶୀଘ୍ର ପହଞ୍ଚି ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”
Verse 34
किरन् शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्पहम् । द्रोणाचार्य जहाँ-जहाँ पाण्डव-सेनाको खदेड़ते थे, वहीं-वहीं मैं जा पहुँचता और सहस्रों बाणोंकी वर्षा करके उनके छक्के छुड़ा देता था ।।
ମୁଁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଶର ବିକିରଣ କରି, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ରଣଭୂମିରେ ସଙ୍କଟ ଦେଖା ଦେଉଥିଲା, ସେଠି ସେଠି ଧାଇଯାଉଥିଲି। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ପାଣ୍ଡବସେନାକୁ ଖେଦାଇ ଦେଉଥିଲେ, ସେଠି ମୁଁ ପହଞ୍ଚି ଶରବର୍ଷାରେ ତାଙ୍କର ବେଗ ରୋକି ବଳକୁ ମନ୍ଦ କରୁଥିଲି। ତଥାପି ତୁମେ ଏପରି କରି ସ୍ୱୟଂ ଚାଣ୍ଡାଳସଦୃଶ ନୀଚ କର୍ମ କରିଛ।
Verse 35
कर्ता त्वं कर्मणो हास्य नाहं वृष्णिकुलाधम
ଏହି କର୍ମର କର୍ତ୍ତା ତୁମେ—ମୁଁ ନୁହେଁ, ହେ ବୃଷ୍ଣିକୁଳାଧମ!
Verse 36
जोषमास्स्व न मां भूयो वक्तुमर्हस्थत: परम्
ନୀରବ ରୁହ; ଏହା ପରେ ତୁମେ ମୋତେ ପୁଣି କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 37
अथ वक्ष्यसि मां मौख्याद् भूय: परुषमीदृशम्
ମୂର୍ଖତାବଶେ ତୁମେ ପୁଣି ମୋତେ ଏପରି କଠୋର କଥା କହିବ କି?
Verse 38
गमयिष्यामि बाणैस्त्वां युधि वैवस्वतक्षयम् । यदि मूर्खतावश तू पुनः मुझसे ऐसी कठोर बातें कहेगा, तो युद्धमें बाणोंद्वारा मैं अभी तुझे यमलोक भेज दूँगा ।। न चैवं मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक््यते
ମୂର୍ଖତାବଶେ ତୁମେ ପୁଣି ମୋତେ ଏପରି କଠୋର କଥା କହିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ବାଣଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ବୈବସ୍ୱତ-କ୍ଷୟ—ଯମଲୋକ—ପଠାଇଦେବି। ଏବଂ କେବଳ ଏପରି ମୂର୍ଖ, ହଠୀ ‘ଧର୍ମ’ ଧରି ରହିଲେ କିଛି ସାଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 39
तेषामपि हाधर्मेण चेष्टितं शृूणु यादृशम् । ओ मूर्ख! केवल धर्मसे ही युद्ध नहीं जीता जा सकता। उन कौरवोंकी भी जो अधर्मपूर्ण चेष्टाएँ हुई हैं, उन्हें सुन ले ।।
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମରେ କିପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ, ଶୁଣ। ହେ ମୂର୍ଖ! କେବଳ ଧର୍ମରେ ଯୁଦ୍ଧ ଜିତାଯାଏ ନାହିଁ। କୌରବମାନଙ୍କ ଅଧର୍ମମୟ କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 40
प्रत्राजिता वनं सर्वे पाण्डवा: सह कृष्णया
କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ସହ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଖେଦାଇ ଦିଆଯାଇ ବନକୁ ପଠାଯାଇଥିଲେ।
Verse 41
सर्वस्वमपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश । ओ मूर्ख! समस्त पाण्डवोंको जो द्रौपदीके साथ वनमें भेज दिया गया और उनका सर्वस्व छीन लिया गया, वह भी अधर्मका ही कार्य था || ४० $ ।। अधर्मेणापकृष्टश्च मद्रराज: परेरित:
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—ହେ ବାଲିଶ! ଦ୍ରୌପଦୀ ସହ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇ ତାଙ୍କର ସର୍ବସ୍ୱ ଛିନିନେବା—ଏହା ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ ଥିଲା। ଏବଂ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଅଧର୍ମପୂର୍ବକ ଟାଣି ନିଆଯାଇଥିଲା।
Verse 42
इतोडप्यधर्मेण हतो भीष्म: परपुरंजय:
ଏହିପରି ଶତ୍ରୁପୁରଜୟୀ ଭୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମମୟ ଉପାୟରେ ହତ ହେଲେ।
Verse 43
भूरिश्रवा हधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः । इस पक्षसे भी अधर्मके द्वारा ही शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले भीष्म मारे गये हैं और तू बड़ा धर्मज्ञ बनता है पर तूने भी अधर्मसे ही भूरिश्रवाका वध किया है ।।
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—ଧର୍ମଜ୍ଞ ବୋଲି ନିଜକୁ କହୁଥିବା ତୁମେ ଭୂରିଶ୍ରବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମରେ ହତ କରିଛ। ଏବଂ ଏହି ସଂଗ୍ରାମରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିପକ୍ଷମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି।
Verse 44
रक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ैरपि सात्वत । सात्वत! इस प्रकार धर्मके जाननेवाले वीर पाण्डवों तथा शत्रुओंने भी युद्धके मैदानमें अपनी विजयको सुरक्षित रखनेके लिये समय-समयपर अधर्मपूर्ण बर्ताव किया है || ४३ ३ || दुर्ज्ञेयः स परो धर्मस्तथाधर्मश्न दुर्विद:
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ— ହେ ସାତ୍ୱତ! ବିଜୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଅଧର୍ମମିଶ୍ର ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ରଣଭୂମିରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସମୟେ ସମୟେ ନିଜ ବିଜୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାକୁ ଅଧର୍ମକଳୁଷିତ ଉପାୟ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି। ପରମ ଧର୍ମ ଜାଣିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଅଧର୍ମର ବିଚାର ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବିଦ।
Verse 45
संजय उवाच एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଏପରି କ୍ରୂର ଓ କଠୋର ବଚନ କୁହାଗଲା।
Verse 46
श्रुत्वा किमाहु: पाज्चाल्यं तन््ममाचक्ष्य संजय । संजय! भूमण्डलके जो-जो धनुर्धर नरेश वहाँ उपस्थित थे
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ସଞ୍ଜୟ! ପାଞ୍ଚାଲ୍ୟ (ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ)ର କଥା ଶୁଣି ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧର ନରେଶମାନେ ଓ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ କ’ଣ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ? ମୋତେ କୁହ। ଏହା ଶୁଣି ଶ୍ରୀମାନ ସାତ୍ୟକି ଯେନ ଅକମ୍ପିତ ହେଲେ; ଏହା ଶୁଣି କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତଚକ୍ଷୁ ସାତ୍ୟକି ଗଦା ଉଠାଇଲେ।
Verse 47
विनिः:श्वस्य यथा सर्प: प्रणिधाय रथे धनु: । ततो$भिपत्य पाज्चाल्यं संरम्भेणेदमब्रवीत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସର୍ପ ପରି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ସେ ଧନୁଷକୁ ରଥ ଉପରେ ରଖିଲା। ତାପରେ ପାଞ୍ଚାଲ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ି, ଆବେଶରେ, ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 48
नत्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम् । संजय कहते हैं--राजन्! इस प्रकार कितने ही क्रूर एवं कठोर वचन धृष्टद्युम्नने श्रीमान् सात्यकिको सुनाये। उन्हें सुनकर वे क्रोधसे काँपने लगे। उनकी आँखें लाल हो गयीं तथा उन्होंने सर्पषके समान लंबी साँस खींचकर धनुषको तो रथपर रख दिया और हाथमें गदा उठा ली। फिर वे धृष्टद्युम्नके पास पहुँचकर बड़े रोषके साथ इस प्रकार बोले--“अब मैं तुझसे कठोर वचन नहीं कहूँगा। तू वधके ही योग्य है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ମୁଁ ଆଉ ତୋତେ କଠୋର ବଚନ କହିବି ନାହିଁ; ତୁ ଵଧଯୋଗ୍ୟ—ତେଣୁ ତୋତେ ମାରିଦେବି।” ଏହିପରି କହି ମହାବଳୀ, ଅପମାନ ଅସହିଷ୍ଣୁ ସାତ୍ୟକି ସହସା ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ। ସେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭୀମସେନ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ି, ଦୁଇ ହାତରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଯମସମ ହୋଇ ସାତ୍ୟକି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଉଥିବାବେଳେ, ଭୀମ ତାଙ୍କୁ ଧରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହିଂସାକୁ ରୋକିଦେଲେ।
Verse 49
पाज्चाल्यायाभिसंक्रुद्धमन्तकायान्तकोपमम् । चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबल:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ପାଞ୍ଚାଳୀଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧେ ଜ୍ୱଳି ଉଠି, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ—ମନେ ହେଲା ଯେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କରିବ—ରଣଭୂମିରେ ଆଗେଇଲା।
Verse 50
द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏଭଳି କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ବେଗରେ ଧାଉଥିବା ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାବଳୀ ପାଣ୍ଡବ ରଣମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମନ ଦେଲେ।
Verse 51
स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुज्भव:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଦ ଦୁଇଟିକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ରୋପି ସ୍ଥିର ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି, ଶିନିବଂଶଜ (ସାତ୍ୟକି) ଭୀମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ କଲେ।
Verse 52
अवरुह्य रथात् तूर्ण प्रियमाणं बलीयसा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଅବତରିଲା; କିନ୍ତୁ ନିଜଠାରୁ ବଳବାନ ଜଣେ ତାକୁ ଦମନ କରୁଥିଲେ।
Verse 53
अस्माकं पुरुषव्याप्र मित्रमन्यन्न विद्यते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପୁରୁଷସିଂହ! ଅନ୍ଧକ-ବୃଷ୍ଣି-ଯାଦବ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ ଆମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମିତ୍ର ନାହିଁ; ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଆମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମିତ୍ର ନାହିଁ।
Verse 54
परमन्धकवृष्णिभ्य: पज्चालेभ्यश्व मारिष । तथैवान्धकवृष्णीनां तथैव च विशेषत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପୂଜ୍ୟ, ପରମ ଅନ୍ଧକ-ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମହା ବୈର ଥିଲା; ଏହିପରି ଅନ୍ଧକ-ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ମଧ୍ୟ ବୈର ଥିଲା—ବିଶେଷତଃ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର।
Verse 55
पंचालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्चताम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟ, ସେମାନେ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ଦେଶକୁ ସମୁଦ୍ରସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଜି ଖୋଜି ଘୁରିଲେ।
Verse 56
स भवानीदृशं मित्र मन््यते च यथा भवान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ମିତ୍ର, ତୁମେ ଯେପରି ଅଛ, ସେ ତୁମକୁ ସେହିପରି ଭାବେ।
Verse 57
स एवं सर्वधर्मज्ञ मित्रधर्ममनुस्मरन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ, ମିତ୍ରଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ନିଗ୍ରହ କର ଓ ଶାନ୍ତ ହେଅ। ପରସ୍ପର କ୍ଷମା ହେଉ—ତୁମେ ପାର୍ଷତପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କର, ଏବଂ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରୁ। ଆମେ କେବଳ କ୍ଷମା-ପ୍ରାର୍ଥୀ; ଶାନ୍ତିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଉ କ’ଣ ହୋଇପାରେ?
Verse 58
नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात् प्रशाम्य शिनिपुड्भव । पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां पार्षतश्न ते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଶିନିବଂଶଜ, ପାଞ୍ଚାଳପୁତ୍ର ପ୍ରତି ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଶାନ୍ତ ହେଅ। ତୁମେ ପାର୍ଷତପୁତ୍ରକୁ କ୍ଷମା କର; ପାର୍ଷତପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ କ୍ଷମା କରୁ।
Verse 59
प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिष
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପୂଜ୍ୟବର! ସହଦେବ ଶୈନେୟଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବାବେଳେ…
Verse 60
मुछ्च मुछ्च शिने: पौत्र॑ भीम युद्धमदान्वितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଭୀମ! ଛାଡ଼—ଛାଡ଼—ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳର ଗର୍ବମଦରେ ମତ୍ତ ଶିନିଙ୍କ ଏହି ପୌତ୍ରକୁ। ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ଏହି ସଂଗ୍ରାମରେ ମୁଁ ତାହାର ଯୁଦ୍ଧବିଶ୍ୱାସକୁ ମଧ୍ୟ ଛିନିନେବି, ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରିଦେବି।”
Verse 61
आसादयतु मामेष धराधरमिवानिल: । यावदस्य शितैर्बाणै: संरम्भं विनयाम्यहम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ପର୍ବତକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା ପବନ ପରି ଏ ମୋତେ ଆସି ଆକ୍ରମଣ କରୁ। ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଦ୍ୱାରା ତାହାର ଉଦ୍ଦାମତାକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେବି; ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ଏହି ରଣଭୂମିରେ ତାହାର ଯୁଦ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରାଣ—ଦୁହେଁକୁ ନାଶ କରିଦେବି।”
Verse 62
कि नु शक््यं मया कर्तु कार्य यदिदमुद्यतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଏହି ଉଦ୍ୟମ ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଗଲା; ଏଥିପାଇଁ ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ମୋର ବଶରେ କେଉଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଛି?”
Verse 63
अथवा फाल्गुन: सर्वान् वारयिष्यति संयुगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ନଚେତ୍ ସଂଗ୍ରାମରେ ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରୋକିଦେବ।” ତା’ପରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ସେ କେବଳ ଏତିକି କହିଲା—“ଧିକ୍! ଧିକ୍!”
Verse 64
अहमप्यस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकै: । मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसमाहवे
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋର ବାଣଦ୍ୱାରା ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେବି। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଭୂରିଶ୍ରବସ ମୋତେ ଛିନ୍ନବାହୁ ବୋଲି ଭାବୁଛି।
Verse 65
उत्सृजैनमहं चैनमेष वा मां हनिष्यति | “अथवा केवल अर्जुन युद्धके मैदानमें इन समस्त कौरवोंको रोकेंगे, तबतक मैं भी अपने बाणोंद्वारा इस सात्यकिका मस्तक काट गिराऊँगा। यह मुझे भी रणभूमिमें कटी हुई बाँहवाला भूरिश्रवा समझता है। तुम छोड़ दो इसे। या तो मैं इसे मार डालूँगा या यह मुझे” ।।
ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଁ ଏହାକୁ ମାରିଦେବି, କିମ୍ବା ଏହା ମୋତେ ମାରିଦେବ। ଅଥବା ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ସମସ୍ତ କୌରବଙ୍କୁ ରୋକି ରଖିବ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର ବାଣଦ୍ୱାରା ସାତ୍ୟକିର ମୁଣ୍ଡ କାଟି ପତିତ କରିଦେବି। ଏହା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ରଣଭୂମିରେ ଛିନ୍ନବାହୁ ଭୂରିଶ୍ରବସ ବୋଲି ଭାବୁଛି। ଏହାକୁ ଛାଡ଼—ମୁଁ ଏହାକୁ ମାରିବି କିମ୍ବା ଏହା ମୋତେ। ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସାତ୍ୟକି ସର୍ପ ପରି ଫୁସଫୁସାଇଲା।
Verse 66
तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ बाहुशालिनौ
ସେଇ ଦୁଇ ବଳବାନ, ବାହୁବଳରେ ଶୋଭିତ ବୀର ଦୁଇ ସାଣ୍ଡ ପରି ଗର୍ଜନ କରି ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଲଲକାରୁଥିଲେ। ମାନ୍ୟ ନରେଶ! ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶୀଘ୍ର ମହା ପ୍ରୟାସ କରି ସେଇ ଦୁଇ ବୀରଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ।
Verse 67
त्वरया वासुदेवश्च धर्मराजश्न मारिष | यत्नेन महता वीरी वारयामासतुस्तत:
ମାରିଷ! ବାସୁଦେବ ଓ ଧର୍ମରାଜ ସେତେବେଳେ ଶୀଘ୍ର ମହା ପ୍ରୟାସ କରି ସେଇ ଦୁଇ ବୀରଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
Verse 68
निवार्य परमेष्वासौ कोपसंरक्तलोचनौ । युयुत्सुनपरान् संख्ये प्रतीयु: क्षत्रियर्षभा:
କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ପରମ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କୁ ରୋକି, କ୍ଷତ୍ରିୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ବୀରମାନେ ଯୁଦ୍ଧେଚ୍ଛାରେ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ରଣଭୂମିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 86
भाषमाणमकल्याणं शीघ्र हन्यान्नराधमम् । “क्या यहाँ कोई ऐसा पुरुष नहीं है, जो इस प्रकार अभद्रतापूर्ण वचन बोलनेवाले इस पापी नराधमको शीघ्र ही मार डाले
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ପାପୀ ନରାଧମ ଅମଙ୍ଗଳ ଓ ଅଭଦ୍ର ବଚନ କହୁଛି; କେହି ଶୀଘ୍ର ଏହାକୁ ପ୍ରହାର କରି ନିପାତ କରୁ।
Verse 113
गुरुमाक्रोशत: क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे । “यह महान् पाप करके तू समस्त श्रेष्ठ पुरुषोंकी दृष्टिमें निन्दाका पात्र बन गया है। साधु पुरुषोंकी इस सुन्दर सभामें पहुँचकर ऐसी बातें करते हुए तुझे लज्जा कैसे नहीं आती है? तेरी जीभके सैकड़ों टुकड़े क्यों नहीं हो जाते और तेरा मस्तक क्यों नहीं फट जाता? ओ नीच! गुरुकी निन््दा करते हुए तेरा इस पापसे पतन क्यों नहीं हो जाता?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ କ୍ଷୁଦ୍ର! ତୁ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗାଳି ଦେଉଛୁ, ତଥାପି ସେଇ ଅଧର୍ମରେ ତୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କାହିଁକି ପତିତ ହେଉନାହୁଁ? ଏପରି ମହାପାପ କରି ତୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିନ୍ଦାର ପାତ୍ର ହୋଇଛୁ। ସାଧୁମାନଙ୍କ ଏହି ସୁନ୍ଦର ସଭାକୁ ଆସି ଏମିତି କଥା କହୁଥିବାବେଳେ ତୋତେ ଲଜ୍ଜା କାହିଁକି ହୁଏନାହିଁ? ତୋର ଜିଭ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ କାହିଁକି ଫାଟୁନାହିଁ, ତୋର ମସ୍ତକ କାହିଁକି ଫାଟିଯାଉନାହିଁ? ହେ ନୀଚ! ଗୁରୁନିନ୍ଦା କରୁଥିବାବେଳେ ଏହି ପାପରେ ତୋର ପତନ କାହିଁକି ହୁଏନାହିଁ?
Verse 123
यत् कर्म कलुषं कृत्वा शलाघसे जनसंसदि । 'तू पापकर्म करके जनसमाजमें जो इस तरह अपनी बड़ाई कर रहा है, इसके कारण तू कुन्तीके सभी पुत्रों तथा अन्धक और वृष्णिवंशके याददवोंद्वारा निन्दाके योग्य हो गया है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କଲୁଷିତ ପାପକର୍ମ କରି ଜନସଭାରେ ତୁ ଯେପରି ନିଜକୁ ଶ୍ଲାଘା କରୁଛୁ, ସେଇ କାରଣରୁ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତେ ଏବଂ ଅନ୍ଧକ ଓ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ଯାଦବମାନେ ମଧ୍ୟ ତୋତେ ନିନ୍ଦାଯୋଗ୍ୟ କରିଛନ୍ତି।
Verse 143
निगृहा केशेषु वर्ध॑ गुरोर्धर्मात्मन: सतः । 'पुरुषाधम! तेरे सिवा दूसरा कौन श्रेष्ठ पुरुष धर्मात्मा सज्जन गुरुके केश पकड़कर उनके वधका विचार भी मनमें लायेगा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପୁରୁଷାଧମ! ଧର୍ମାତ୍ମା, ସଜ୍ଜନ, ବୃଦ୍ଧ ଗୁରୁଙ୍କ କେଶ ଧରି ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାର ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ତୋ ଛଡ଼ା ଆଉ କେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ହୃଦୟରେ ଆଣିପାରିବ?
Verse 156
यशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्प कुलपांसनम् | “तुझ-जैसे कुलांगारको पाकर तेरे सात पीढ़ी पहलेके और सात पीढ़ी आगे होनेवाले बन्धु-बान्धव नरकमें डूब गये तथा सदाके लिये सुयशसे वंचित हो गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ କୁଳପାଂସନ! ତୋ ପରି କୁଳାଙ୍ଗାରକୁ ପାଇ ତୋର ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ଯଶରୁ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ତୋର କାରଣରୁ ତୋର ସାତ ପିଢ଼ି ପୂର୍ବର ଏବଂ ସାତ ପିଢ଼ି ପରର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେନ ନରକରେ ଡୁବିଗଲେ, ଏବଂ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ସୁଯଶରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ।
Verse 173
नान्य: पाज्चाल्यपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत् *वास्तवमें भीष्मका वध करनेवाला भी तेरा महान् पापाचारी भाई ही है। इस पृथ्वीपर पांचालराजके पुत्रोंके सिवा दूसरा कोई ऐसा पाप करनेवाला नहीं है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପାଞ୍ଚାଳୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏପରି ଘୋର ପାପକର୍ମ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ସତ୍ୟକଥା, ଭୀଷ୍ମବଧ କରିଥିବା ମଧ୍ୟ ତୋର ସେଇ ମହାପାପୀ ଭାଇ ହିଁ; ପାଞ୍ଚାଳରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଏପରି ପାପକର୍ତ୍ତା ଏଠାରେ ନାହିଁ।
Verse 198
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि धृष्टद्युम्नसात्यकि- क्रोधेडष्टनवत्यधिकशततमो<5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ରମୋକ୍ଷପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ କ୍ରୋଧବିଷୟକ ଏକଶ ଅଠାନବେଇତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 216
ब्रह्महत्या हि ते पापं प्रायश्षित्तार्थमात्मन: । तुझे ब्रह्महत्याका पाप लगा है। तुझ ब्रह्महत्यारेको देखकर लोग अपने प्रायश्ित्तके लिये सूर्यदेवका दर्शन करते हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୋ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପ ଲାଗିଛି। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର କଳଙ୍କରେ ଚିହ୍ନିତ ତୋତେ ଦେଖି ଲୋକେ ନିଜ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
Verse 223
गुरो्गुरुं च भूयो5पि क्षिपन्नैव हि लज्जसे । दुराचारी पांचाल! तू मेरे आगे मेरे ही गुरु तथा मेरे गुरुके भी गुरुपर बारंबार आक्षेप कर रहा है, तो भी तुझे लज्जा नहीं आती
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଅପମାନ କରୁଛୁ, ତଥାପି ତୋର ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ। ଦୁରାଚାରୀ ପାଞ୍ଚାଳ! ଏହା ମର୍ଯ୍ୟାଦାଭଙ୍ଗର ମହାପାପ।
Verse 236
तव चापि सहिष्येड5हं गदापाताननेकश: । खड़ा रह, खड़ा रह', मेरी गदाकी यह एक ही चोट सह ले, फिर मैं तेरी गदाकी भी अनेक चोटें सहन करूँगा”
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୋର ଗଦାର ଅନେକ ପ୍ରହାର ସହିବି। ‘ଠିଆ ରୁହ, ଠିଆ ରୁହ—ମୋ ଗଦାର ଏହି ଏକମାତ୍ର ଆଘାତ ସହ; ତା’ପରେ ମୁଁ ତୋର ଗଦାର ଅନେକ ଆଘାତ ମଧ୍ୟ ସହିବି।’
Verse 283
वार्यमाणेन हि हतस्तत: पापतरं नु किम् | भूरिश्रवाकी बाँह काट डाली गयी थी। वे आमरण उपवासका नियम लेकर चुपचाप बैठे हुए थे। उस दशामें सबके मना करनेपर भी जो तूने उनका वध किया
ସମସ୍ତେ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଯେ ହତ ହେଲା—ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ କ’ଣ? ଭୂରିଶ୍ରବାଙ୍କ ବାହୁ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା; ସେ ପ୍ରାୟୋପବେଶ (ଆମରଣ ଉପବାସ) ବ୍ରତ ନେଇ ନିରବ ହୋଇ ବସିଥିଲେ। ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିଷେଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲ—ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ମହାପାପ ଆଉ କ’ଣ?
Verse 296
विसृष्टशस्त्रो निहतः कि तत्र क्रूर दुष्कृतम् । ओ क्रूर! मैंने तो पहलेसे ही युद्धके मैदानमें दिव्यास्त्रद्वारा द्रोणाचार्यको मथ डाला था। फिर वे हथियार डालकर मारे गये, तो उसमें मैंने कौन-सा पाप कर डाला
ଯେ ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ତାକୁ ମାରିଲେ ସେଠାରେ କେଉଁ କ୍ରୂରତା କିମ୍ବା ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ? ହେ କ୍ରୂର! ମୁଁ ତ ପୂର୍ବରୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରି ଭୂମିସାତ୍ କରିଥିଲି। ପରେ ସେ ଶସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରି ହତ ହେଲେ, ତାହାରେ ମୁଁ କେଉଁ ପାପ କଲି?
Verse 313
कि तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तम: । जिस समय पराक्रमी भूरिश्रवा तुझे लातसे मारकर धरतीपर घसीट रहे थे, तू बड़ा श्रेष्ठ पुरुष था, तो उसी समय उन्हें क्यों नहीं मार डाला?
ତୁମେ ଯଦି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ପୁରୁଷସତ୍ତମ ଥାନ୍ତ, ତେବେ ସେହି ସମୟରେ ତାକୁ କାହିଁକି ମାରିଲ ନାହିଁ? ଯେତେବେଳେ ପରାକ୍ରମୀ ଭୂରିଶ୍ରବା ତୁମକୁ ଲାତ ମାରି ଭୂମିରେ ଘସେଡ଼ୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସେହି କ୍ଷଣେ କାହିଁକି ନିହତ କଲ ନାହିଁ?
Verse 323
यदा तदा हतः शूर: सौमदत्ति: प्रतापवान् | जब अर्जुनने पहले ही प्रतापी शूरवीर सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाको परास्त कर दिया, उस समय तूने उनका वध किया। तू कितना नीच है?
ସେହି ସମୟରେ ହିଁ ପ୍ରତାପୀ ଶୂର ସୌମଦତ୍ତି (ଭୂରିଶ୍ରବା) ହତ ହେଲେ। ଅର୍ଜୁନ ପୂର୍ବରୁ ଭୂରିଶ୍ରବାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଦେଇଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲ—ତୁମେ କେତେ ନୀଚ!
Verse 343
वक्तुम्हसि वक्तव्य: कस्मात् त्वं परुषाण्यथ । जब तू स्वयं ही चाण्डालके समान ऐसा पाप-कर्म करके निन्दाका पात्र बन गया है, तब दूसरेको कटु वचन सुनानेका कैसे अधिकारी हो सकता है?
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବାକୁ ତୁମର ଅଧିକାର କେଉଁଠୁ? ତୁମେ ନିଜେ ଚାଣ୍ଡାଳ ସମାନ ପାପକର୍ମ କରି ନିନ୍ଦାର ପାତ୍ର ହୋଇଛ; ତେବେ କେଉଁ ଅଧିକାରରେ ତୁମେ କାହାକୁ କଟୁବାକ୍ୟ ଶୁଣାଉଛ?
Verse 353
पापानां च त्वमावास: कर्मणां मा पुनर्वद । वृष्णिकूलकलंक! तू ही ऐसे-ऐसे पाप करनेवाला और पाप-कर्मोंका भण्डार है, मैं नहीं। अत: फिर ऐसी बातें मुँहले न निकालना
ତୁ ହେଉଛୁ ପାପର ଆଶ୍ରୟ ଓ ପାପକର୍ମର ଭଣ୍ଡାର; ମୋତେ ପୁଣି ସେପରି କଥା କହିବୁ ନାହିଁ। ହେ ବୃଷ୍ଣିକୁଳର କଳଙ୍କ! ଏମିତି ପାପ କରୁଥିବା ତୁ ନିଜେ, ଦୁଷ୍କର୍ମ ସଞ୍ଚୟ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟ ତୁ ନିଜେ—ମୁଁ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏପରି ଶବ୍ଦ ପୁଣି ତୋ ମୁଖରୁ ବାହାରିବାକୁ ଦେବୁ ନାହିଁ।
Verse 366
अधरोत्तरमेतद्धि यन्मां त्वं वक्तुमहसि । चुपचाप बैठा रह; अब फिर ऐसी बातें तुझे नहीं कहनी चाहिये। तू मुझसे जो कुछ कहना चाहता है, वह तेरी बड़ी भारी नीचता है
ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଚିତ—ସମସ୍ତ ସୀମାରୁ ମଧ୍ୟ ତଳେ—ଯେ ତୁ ମୋତେ ଏପରି କଥା କହିବାକୁ ସାହସ କରୁଛୁ। ଚୁପଚାପ ବସ; ଏବେ ପୁଣି ଏମିତି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୋ ପ୍ରତି ତୁ ଯାହା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ତାହା ତୋର ଗଭୀର ନୀଚତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 396
द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाधर्मेण सात्यके । सात्यके! सबसे पहले पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको अधर्मपूर्वक छला गया। फिर अधर्मसे ही द्रौपदीको अपमानित किया गया
ହେ ସାତ୍ୟକି! ଦ୍ରୌପଦୀ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅଧର୍ମରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କ୍ଲେଶିତ ହୋଇଥିଲେ। ସାତ୍ୟକି! ପ୍ରଥମେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଅଧର୍ମପୂର୍ବକ ଛଳ କରି ପରାଜିତ କରାଗଲା; ପରେ ପୁଣି ଅଧର୍ମରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରାଗଲା।
Verse 413
अधर्मेण तथा बाल: सौभद्रो विनिपातित: । शत्रुओंने अधर्मसे ही छलकर मद्रराज शल्यको अपने पक्षमें खींच लिया और सुभद्राके बालक पुत्र अभिमन्युको भी अधर्मसे ही मार डाला था
ଏହିପରି ଅଧର୍ମରେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ବାଳକ ପୁତ୍ର ସୌଭଦ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହେଲା। ଶତ୍ରୁମାନେ ଅଧର୍ମର ଛଳରେ ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ପକ୍ଷକୁ ଟାଣିନେଲେ, ଏବଂ ପରେ ସେହି ଅଧର୍ମରେ ଏହି ବାଳକ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ—ଏ ଅନ୍ୟାୟ ଅସହ୍ୟ।
Verse 443
युध्यस्व कौरवै: सार्ध मा गा पितृनिवेशनम् । उत्तम धर्मका स्वरूप जानना अत्यन्त कठिन है। अधर्म क्या है? इसे समझना भी सरल नहीं है। अब तू कौरवोंके साथ पूर्ववत् युद्ध कर। मुझसे विवाद करके पितृलोकमें जानेकी तैयारी न कर
କୌରବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର; ପିତୃନିବାସକୁ ଯାଅ ନାହିଁ। ଉତ୍ତମ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ଅଧର୍ମ କ’ଣ—ତାହା ବୁଝିବା ମଧ୍ୟ ସହଜ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ପୂର୍ବବତ୍ କୌରବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଫେରିଯା; ମୋ ସହ ବିବାଦ କରି ପିତୃଲୋକକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରନି।
Verse 493
अवलप्लुत्य रथात् तूर्ण बाहुभ्यां समवारयत् | महाबली
ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଲାଫି ପଡ଼ି ଭୀମସେନ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ତାକୁ ରୋକିଲେ। ଅପମାନ ଅସହ୍ୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ, ଯମସମ ମହାବଳୀ ସାତ୍ୟକି ଯେତେବେଳେ ହଠାତ୍ କାଳସ୍ୱରୂପ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଲେ, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମହାବଳୀ ଭୀମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରଥରୁ ନେମି ଦୁଇ ହାତରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଧରି ଅଟକାଇଦେଲେ।
Verse 506
प्रस्पन्दमानमादाय जगाम बलिन॑ बलात् | क्रोधपूर्वक आगे बढ़ते और झपटते हुए बलवान् सात्यकिको महाबली पाए्डुपुत्र भीमने थामकर साथ-साथ चलना आरम्भ किया
ଛଟପଟ କରି ଆଗକୁ ଧାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ତାକୁ ଧରି, ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ମହାବଳୀ ଭୀମ ବଳପୂର୍ବକ ତାକୁ ରୋକି ସହିତେ ସହିତେ ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଝପଟିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବଳବାନ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଉଗ୍ର ଧାଉଡ଼କୁ ଭୀମ ଅଟକାଇଦେଲେ।
Verse 513
निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वर: | फिर भीमने खड़े होकर अपने दोनों पैर जमा दिये और बलवानोंमें श्रेष्ठ शिनिप्रवर सात्यकिको छठे कदमपर बलपूर्वक काबूमें कर लिया
ତେବେ ଭୀମ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦୁଇ ପାଦ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଜମାଇ, ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିନିପ୍ରବର ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଛଠ଼ ପଦକ୍ଷେପରେ ହିଁ ବଳପୂର୍ବକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଦେଲେ।
Verse 523
उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशाम्पते । प्रजानाथ! इतनेहीमें सहदेव भी तुरंत ही रथसे उतर पड़े और महाबली भीमसेनके द्वारा पकड़े गये सात्यकिसे मधुर वाणीमें इस प्रकार बोले---
ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ସହଦେବ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ କହିଲେ। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସହଦେବ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ନେମି, ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ଯାହାକୁ ଧରି ରଖିଥିଲେ ସେହି ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ ବାଣୀରେ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 543
कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रमन्यन्न विद्यते । “माननीय पुरुषसिंह! अन्धक और वृष्णिवंशके यादवों तथा पांचालोंसे बढ़कर दूसरा कोई हमलोगोंका मित्र नहीं है। इसी प्रकार अन्धक और वृष्णिवंशके लोगोंका तथा विशेषत: श्रीकृष्णका हमलोगोंसे बढ़कर दूसरा कोई मित्र नहीं है
“କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମିତ୍ର ନାହିଁ। ମାନ୍ୟ ପୁରୁଷସିଂହ! ଅନ୍ଧକ ଓ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ଯାଦବ ଏବଂ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ ମିତ୍ର ଆମର ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅନ୍ଧକ–ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କର, ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ଆମଠାରୁ ବଡ଼ ମିତ୍ର ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।”
Verse 556
नान्यदस्ति परं मित्र यथा पाण्डववृष्णय: । वार्ष्णेय! पांचाल लोग भी यदि समुद्रतककी सारी पृथ्वी खोज डालें, तो भी उन्हें दूसरा कोई वैसा मित्र नहीं मिलेगा, जैसे उनके लिये पाण्डव और वृष्णिवंशके लोग हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଣ୍ଡବ ଓ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନଙ୍କ ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ରତା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ହେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟ! ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ସମୁଦ୍ରସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଣ୍ଡବ ଓ ବୃଷ୍ଣିକୁଳର ବୀରମାନଙ୍କ ପରି ମିତ୍ର ଆଉ ମିଳିବ ନାହିଁ; ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ପରମ ସହାୟ।
Verse 563
भवन्तश्न यथास्माकं भवतां च तथा वयम् | “आप भी हमारे ऐसे ही मित्र हैं, जैसा कि आप स्वयं भी मानते हैं। आपलोग जैसे हमारे मित्र हैं, वैसे ही हम भी आपके हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆପଣମାନେ ଯେପରି ଆମର ମିତ୍ର, ସେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଆପଣମାନଙ୍କର। ଆପଣମାନେ ଯେ ମିତ୍ରଭାବରେ ଆମକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେହିଭଳି ଭାବରେ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଛୁ।
Verse 583
वयं क्षमयितारश्न किमन्यत्र शमाद् भवेत् । “सब धर्मोंके ज्ञाता शिनिप्रवर! इस प्रकार मित्रधर्मका विचार करके आप धूृष्टद्युम्नकी ओरसे अपने क्रोधको रोकें और शान्त हो जाय
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆମେ କେବଳ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥୀ; ଶାନ୍ତିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଉ କ’ଣ ହୋଇପାରେ? ହେ ଶିନିପ୍ରବର, ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ! ଏଭଳି ମିତ୍ରଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ନିଗ୍ରହ କରି ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ। ଉଭୟେ ପରସ୍ପରର ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଆମେ ତ କେବଳ କ୍ଷମା ଯାଚୁଛୁ।
Verse 626
सुमहत् पाण्डुपुत्राणामायान्त्येते हि कौरवा: । 'परंतु मैं इस समय क्या कर सकता हूँ। पाण्डवोंका यह दूसरा ही महान् कार्य उपस्थित हो गया। ये कौरव बढ़े चले आ रहे हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏବେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ; ଦେଖ, ଏହି କୌରବମାନେ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛନ୍ତି।
Verse 656
भीमबाद्न्तरे सक्तो विस्फुरत्यनिशं बली । भीमसेनकी भुजाओंमें फँसे हुए बलवान् सात्यकि धृष्टद्युम्नकी बातें सुनकर फुफकारते हुए सर्पके समान लंबी साँस खींचते हुए निरन्तर छूटनेकी चेष्टा कर रहे थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୁଜାବନ୍ଧନରେ ଅଟକିଥିବା ବଳବାନ ସାତ୍ୟକି ନିରନ୍ତର ଛୁଟିବାକୁ ଛଟପଟ କରୁଥିଲେ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେ ଫୁସ୍କାରୁଥିବା ସର୍ପ ପରି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଅବିରତ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ।
Verse 936
कर्मणा तेन पापेन श्वपाकं ब्राह्मणा इव । 'धृष्टद्युम्न! जैसे ब्राह्मण चाण्डालकी निन्दा करते हैं, उसी प्रकार ये समस्त पाण्डव उस पाप कर्मके कारण अत्यन्त घृणा प्रकट करते हुए तेरी निन्दा कर रहे हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ! ସେହି ପାପକର୍ମର କାରଣରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ତୀବ୍ର ଘୃଣା ସହିତ ତୋତେ ନିନ୍ଦା କରୁଛନ୍ତି; ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ୱପାକ (ଅନ୍ତ୍ୟଜ)କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।
Verse 2536
सदानार्यो5शुभः साधु पुरुष क्षेप्तुमिच्छति । धृष्टद्युम्नने कहा--माधव! मैं तेरी यह बात सुनता हूँ
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—ମାଧବ! ତୋର ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣୁଛି, ତଥାପି ଏହି ପାଇଁ ତୋତେ କ୍ଷମା କରୁଛି। ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅନାର୍ୟ ପୁରୁଷ ସଦା ସାଧୁଜନଙ୍କ ଉପରେ ଏପରି ଆକ୍ଷେପ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
Verse 2636
क्षमावन्तं हि पापात्मा जितो5यमिति मन्यते । यद्यपि लोकमें क्षमाभावकी प्रशंसा की जाती है
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—ପାପବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟ କ୍ଷମାଶୀଳକୁ ଦେଖି ‘ଏ ମୋ ପାଖରେ ହାରିଗଲା’ ବୋଲି ଭାବେ। ଯଦ୍ୟପି ଲୋକେ କ୍ଷମାକୁ ଗୁଣ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ତଥାପି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ପ୍ରକୃତରେ କ୍ଷମାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କ୍ଷମା ପାଇଲେ ସେ ଧୈର୍ୟବାନକୁ ଦୁର୍ବଳ ଭାବେ ଗଣେ।
Verse 2736
आकेशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुमिच्छसि । तू स्वयं ही दुराचारी, नीच और पापपूर्ण विचार रखनेवाला है। नखसे शिखातक पापमें डूबा होनेके कारण निन्दाके योग्य है, तथापि दूसरोंकी निन््दा करना चाहता है
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ କହିଲେ—କେଶାଗ୍ରରୁ ନଖାଗ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁ ନିନ୍ଦାର ଯୋଗ୍ୟ, ତଥାପି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ! ତୁ ନିଜେ ଦୁରାଚାରୀ, ନୀଚ ଏବଂ ପାପସଙ୍କଳ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ନଖରୁ ଶିଖା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପରେ ଡୁବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରନିନ୍ଦାକୁ ଉଦ୍ୟତ।
Verse 5936
पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्निदमब्रवीत् । माननीय नरेश! जब सहदेव सात्यकिको इस प्रकार शान्त कर रहे थे, उस समय पांचालराजके पुत्रने हँसकर इस प्रकार कहा--
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଞ୍ଚାଳରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ହସିହସି ଏହି କଥା କହିଲେ। ସହଦେବ ଓ ସାତ୍ୟକି ଯେତେବେଳେ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ପାଞ୍ଚାଳକୁମାର ସ୍ମିତସହିତ ଏହି ବଚନ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.