Adhyaya 37
Gāndhārī’s Petition for a Vision of the Departed (गान्धार्याः प्रार्थना—दिव्यदर्शनप्रसङ्गः)
Upa-parva: Gāndhārī-śoka-prasaṅga (Episode of Gāndhārī’s Grief and Petition to Vyāsa)
Vaiśaṃpāyana reports that Gāndhārī’s sorrow intensifies after hearing varied lamentation. The chapter enumerates the shared grief of Kuntī, Draupadī, Subhadrā, and other eminent women, including the wife of Bhūriśravas, emphasizing the breadth of familial devastation. Gāndhārī, blindfolded and standing with folded hands, addresses the sage with a time-marker—sixteen years have passed—yet Dhṛtarāṣṭra’s grief for his slain sons remains unpacified; he sighs continually and cannot find rest. She acknowledges Vyāsa’s ascetic potency to create and reveal realms, and therefore requests that the king be shown his sons who have gone to other worlds, aiming at the cessation of sorrow for herself, Kuntī, and the household. The scene then pivots to Kuntī’s internal recollection of her concealed firstborn (Karna, “Āditya-saṃbhava”), while Vyāsa, endowed with distant hearing and sight, perceives her distress and invites her to state what is in her mind. Kuntī, after bowing to her elders, begins to disclose the long-held matter with modest reluctance, setting up a consequential revelation in the continuing narrative.
Chapter Arc: नारद के सम्मुख युधिष्ठिर का हृदय फट पड़ता है—धृतराष्ट्र, गांधारी और कुन्ती का वनाग्नि में दग्ध हो जाना सुनकर वह मनुष्यों की ‘गति’ को दुर्विज्ञेय कहकर विलाप करता है। → युधिष्ठिर एक-एक कर स्मृतियों और असंगतियों को जोड़ता है: जिस धृतराष्ट्र के पास सौ पुत्र, बाहुबल और राजवैभव था, वह दावानल में भस्म हो गया; और इससे भी कठोर यह कि महावन में मन्त्रपूत यज्ञाग्नियाँ उपस्थित थीं, फिर भी ‘लौकिक’ अग्नि ने सबको ग्रस लिया। कुन्ती की कृशता, काँपता शरीर, और भयाक्रान्त पुकारें मन में उभरती हैं; पाण्डवों के भीतर अपराध-बोध और असहायता बढ़ती जाती है। → विलाप चरम पर पहुँचता है—युधिष्ठिर ‘हा तात! धर्मराज!’ जैसी करुण पुकारों के साथ उस दृश्य को मन में देखता है जहाँ कुन्ती चारों ओर घिरी हुई ‘भीमसेन! बचाओ’ कहती है, और दावानल उसे भस्म कर देता है; उसी क्षण पाँचों पाण्डव प्रलयकाल के पाँच भूतों की भाँति पीड़ित होकर एक-दूसरे से लिपटकर रो पड़ते हैं। → नारद के सामने शोक का आवेग सामूहिक शोक में बदलता है—भाइयों का आलिंगन, आँसुओं का प्रवाह, और यह स्वीकार कि राजधर्म, तपोवन और यज्ञ—सबके बीच भी काल की गति अटल है। → शोक के बाद प्रश्न शेष रह जाता है: यह दग्ध होना केवल दुर्घटना था या किसी गूढ़ नियति/प्रायश्चित्त का संकेत—और पाण्डव इस समाचार के बाद क्या कर्म-मार्ग चुनेंगे?
Shlokas
Verse 1
पम्प बछ। अं: अष्टात्रिशो&् ध्याय: नारदजीके सम्मुख युधिष्ठिरका धृतराष्ट्र आदिके लौकिक अग्निमें दग्ध हो जानेका वर्णन करते हुए विलाप और अन्य पाण्डवोंका भी रोदन युधिछिर उवाच तथा महात्मनस्तस्य तपस्युग्रे च वर्ततः । अनाथस्थेव निधन तिष्ठत्स्वास्मासु बन्धुषु
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଆମେ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ଜୀବିତ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ମହାତ୍ମା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଅନାଥ ପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ—ଏହା କେତେ ଦୁଃଖଦ!
Verse 2
दुर्विज्ञेया गतिर्ब्रह्मन् पुरुषाणां मतिर्मम । यत्र वैचित्रवीर्योडसौ दग्ध एवं वनाग्निना
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୋ ମତରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଗତି-ବିଧି ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବିଜ୍ଞେୟ; କାରଣ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବନଦାବାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଅନ୍ତ ପାଇଲେ।
Verse 3
यस्य पुत्रशतं श्रीमदभवद् बाहुशालिन: । नागायुतबलो राजा स दग्धो हि दवाग्निना
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କର ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଶତ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଯିଏ ବାହୁବଳୀ ଏବଂ ଦଶହଜାର ହାତୀ ସମ ବଳବାନ ରାଜା—ସେଇ ରାଜା ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 4
जिन बाहुबलशाली नरेशके सौ पुत्र थे, जो स्वयं भी दस हजार हाथियोंके समान बलवान थे, वे ही दावानलसे जलकर मरे हैं, यह कितने दुःखकी बात है? ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଶତ ପୁତ୍ର ଓ ଦଶହଜାର ହାତୀ ସମ ବଳ ଥିବା ସେ ବାହୁବଳୀ ନୃପ ଦାବାଗ୍ନିରେ ଜଳି ମରିଗଲେ—ଏହା କେତେ ଦୁଃଖଦ! ଯାହାଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଳପତ୍ର ପଖାରେ ଚାରିଦିଗରୁ ପବନ କରୁଥିଲେ, ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେବା ପରେ ଏବେ ଗିଧମାନେ ନିଜ ପାଖାରେ ‘ପବନ’ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 5
सूतमागधसंघैश्व शयानो यः प्रबोध्यते । धरण्यां स नृपः शेते पापस्य मम कर्मभि:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯିଏ ମୂଲ୍ୟବାନ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଥାଉଥିଲେ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କୁ ସୂତ ଓ ମାଗଧମାନଙ୍କ ସମୂହ ମଧୁର ଗୀତରେ ଜଗାଉଥିଲେ, ସେଇ ନୃପ ଆଜି ଧରଣୀ ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି—ମୋ ପାପକର୍ମର ଫଳରେ।
Verse 6
न च शोचामि गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम् । पतिलोकमनुप्राप्तां तथा भर्तृव्रते स्थिताम्
ପୁତ୍ରହୀନା ଯଶସ୍ବିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ତେତେ ଶୋକ କରେନି; କାରଣ ସେ ପତିବ୍ରତଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତେଣୁ ପତିଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 7
पृथामेव च शोचामि या पुत्रैश्चर्यमृद्धिमत् । उत्सृज्य सुमहद् दीप्तं वनवासमरोचयत्
ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଶୋକ କରେ ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ) ପାଇଁ—ଯିଏ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଦୀପ୍ତ ମହା ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବନବାସକୁ ହିଁ ବାଛିଲେ।
Verse 8
धिग् राज्यमिदमस्माकं धिग् बल॑ धिक् पराक्रमम् । क्षत्रधर्म च धिग् यस्मान्मृता जीवामहे वयम्
ଧିକ୍ ଆମ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ—ଧିକ୍ ବଳକୁ, ଧିକ୍ ପରାକ୍ରମକୁ, ଏହି କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଧିକ୍; ଯାହାର ଫଳରେ ଆମେ ମୃତକତୁଲ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚୁଛୁ।
Verse 9
हमारे इस राज्यको धिक्कार है, बल और पराक्रमको धिककार है तथा इस क्षत्रिय- धर्मको भी धिक््कार है! जिससे आज हमलोग मृतकतुल्य जीवन बिता रहे हैं ।।
ଧିକ୍ ଆମ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ, ଧିକ୍ ବଳ ଓ ପରାକ୍ରମକୁ, ଏହି କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଧିକ୍—ଯାହାରେ ଆଜି ଆମେ ମୃତକତୁଲ୍ୟ ଜୀବନ କାଟୁଛୁ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! କାଳର ଗତି ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ତାହାର ପ୍ରେରଣାରେ ମାତା କୁନ୍ତୀ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ବନବାସକୁ ହିଁ ଶ୍ରେୟ ମନେ କଲେ।
Verse 10
युधिष्ठटिस्थ जननी भीमस्य विजयस्य च । अनाथवत् कथं दग्धा इति मुह्यामि चिन्तयन्,युधिष्ठिर, भीमसेन और अर्जुनकी माता अनाथकी भाँति कैसे जल गयी, यह सोचकर मैं मोहित हो जाता हूँ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ ଓ ବିଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ଜନନୀ ମୋ ମାତା କିପରି ଅନାଥା ପରି ଦଗ୍ଧ ହେଲେ—ଏହା ଭାବି ମୁଁ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।
Verse 11
वृथा संतर्पितो वह्निः खाण्डवे सव्यसाचिना । उपकारमजानन् स कृतघ्न इति मे मति:
ଖାଣ୍ଡବବନରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ଏକଦା ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ; ତଥାପି ସେଇ ଉପକାର ଯେନେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା। ସେ ଉପକାରକୁ ସ୍ୱୀକାର ନ କରିବାରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କୃତଘ୍ନ ବୋଲି ଭାବୁଛି।
Verse 12
यत्रादहत् स भगवान् मातरं सव्यसाचिन: । कृत्वा यो ब्राह्मणच्छद्म भिक्षार्थी समुपागत:
ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ସେ ଭଗବାନ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଦହନ କଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣର ଛଦ୍ମବେଶ ଧାରଣ କରି, ଭିକ୍ଷାର୍ଥୀ ପରି ଆସି।
Verse 13
इदं कष्टतरं चान्यद् भगवन् प्रतिभाति मे
ଭଗବନ୍, ଏହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଆଉ ଗୋଟିଏ କଥା ମୋ ମନେ ପ୍ରତିଭାସିତ ହେଉଛି।
Verse 14
तथा तपस्विनस्तस्य राजर्षे: कौरवस्य ह
ସେହିପରି କୌରବ ବଂଶର ସେଇ ତପସ୍ବୀ ରାଜର୍ଷିଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ହେଲା।
Verse 15
तिष्ठत्सु मन्त्रपूतेषु तस्याग्निषु महावने
ସେଇ ମହାବନରେ, ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିବା ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲା…
Verse 16
मन्ये पृथा वेपमाना कृशा धमनिसंतता
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ମୋତେ ଲାଗୁଛି ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ) କମ୍ପୁଛନ୍ତି; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ଉଭା ହୋଇଦେଖାଯାଉଛି।”
Verse 17
भीम पर्यप्रुहि भयादिति चैवाभिवाशती
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ଭୀମ, ସବୁ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହ—ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଣାଇଦେ।” ଏହା କହି ସେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କଲା; ଆତଙ୍କ ଓ ଅନିଶ୍ଚୟର ଭାରେ ତା’ର ସ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା।
Verse 18
सहदेव: प्रियस्तस्या: पुत्रेभ्योईधिक एव तु
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ସହଦେବ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ—ହଁ, ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।”
Verse 19
तच्छुत्वा रुरुदु: सर्वे समालिड्ग्य परस्परम्
ଏହା ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଫୁଟିକାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୋକ ସାଂଘାତ କଲେ।
Verse 20
तेषां तु पुरुषेन्द्राणां रुवतां रुदितस्वन:,वहाँ रोदन करते हुए उन पुरुषप्रवर पाण्डवोंके रोनेका शब्द महलके विस्तारसे अवरुद्ध हुए भूतल और आकाशकमें गूँजने लगा
କିନ୍ତୁ ସେହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୃଷଭ-ସମ ରାଜାମାନଙ୍କର ରୋଦନଧ୍ୱନି—ପ୍ରାସାଦର ବିଶାଳ ବିସ୍ତାରରେ ଅବରୁଦ୍ଧ ଓ ମନ୍ଦ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଭୂତଳରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ଆକାଶରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା।
Verse 21
प्रासादाभोगसंरुद्धे अन्वरौत्सीत् स रोदसी,वहाँ रोदन करते हुए उन पुरुषप्रवर पाण्डवोंके रोनेका शब्द महलके विस्तारसे अवरुद्ध हुए भूतल और आकाशकमें गूँजने लगा
ପ୍ରାସାଦର ବିଶାଳ ବିସ୍ତାରରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କର ବିଳାପ ସାଧାରଣ ଭାବେ ବାହାରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ; ତଥାପି ସେହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନଧ୍ୱନି ପ୍ରାସାଦରେ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ—ଦୁହେଁକୁ ପୂରି ଦେଲା।
Verse 37
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत नारदागमनपर्वनें धतराष्ट््र आदिका दावाग्निसे दाहविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଶ୍ରମବାସିକପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ନାରଦାଗମନପର୍ବରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଆଦିଙ୍କ ଦାବାଗ୍ନିଦାହ ବର୍ଣ୍ଣନାକାରୀ ସଇଁତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 38
इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि नारदागमनपर्वणि युधिष्ठिरविलापे अष्टात्रिंशोडध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଶ୍ରମବାସିକପର୍ବରେ, ନାରଦାଗମନପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ବିଳାପବିଷୟକ ଅଠତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 123
धिगग्निं धिक् च पार्थस्य विश्रुतां सत्यसंधताम् । जो एक दिन ब्राह्मणका वेश बनाकर अर्जुनसे भीख माँगने आये थे
ଅଗ୍ନିକୁ ଧିକ୍! ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପକୁ ମଧ୍ୟ ଧିକ୍! ଯେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶ ଧରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କଠାରୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେଇ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିଦେବ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଦହି ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ।
Verse 133
वृथाग्निना समायोगो यदभूत् पृथिवीपते: । भगवन! राजा धृतराष्ट्रके शरीरको जो व्यर्थ (लौकिक) अग्निका संयोग प्राप्त हुआ, यह दूसरी अत्यन्त कष्ट देनेवाली बात जान पड़ती है
ଭଗବାନ! ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଯେ ଅର୍ଥହୀନ—କେବଳ ଲୌକିକ—ଅଗ୍ନିର ସଂଯୋଗ ମିଳିଲା, ଏହା ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ପରି ଲାଗୁଛି।
Verse 143
कथमेवंविधो मृत्यु: प्रशास्प पृथिवीमिमाम् । जिन्होंने पहले इस पृथ्वीका शासन करके अन्तमें वैसी कठोर तपस्याका आश्रय लिया था, उन कुरुवंशी राजर्षिको ऐसी मृत्यु क्यों प्राप्त हुई?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯେମାନେ ପୂର୍ବେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଅଧିକାରରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଏପରି କଠୋର ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏପରି ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ହେଲା? କୁରୁବଂଶୀ ରାଜର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଥମେ ରାଜ୍ୟ କରି, ପରେ ଦୁଷ୍କର ତପରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ—ତଥାପି ଏମିତି ଅନ୍ତ କାହିଁକି?
Verse 153
वृथाग्निना समायुक्तो निष्ठां प्राप्त: पिता मम । हाय, उस महान् वनमें मन्त्रोंसे पवित्र हुई अग्नियोंके रहते हुए भी मेरे ताऊ लौकिक अग्निसे दग्ध होकर क्यों मृत्युको प्राप्त हुए?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ମୋ ପିତା ନିଷ୍ଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ହାୟ! ସେଇ ମହାବନରେ ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଅଗ୍ନିମାନେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୋ ପିତୃବ୍ୟ କିପରି ସାଧାରଣ ଲୌକିକ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ଏହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
Verse 186
न चैनां मोक्षयामास वीरो माद्रवतीसुतः । सहदेव मेरी माताको अपने सभी पुत्रोंसे अधिक प्रिय था; परंतु वह वीर माद्रीकुमार भी माँको उस संकटसे बचा न सका
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ବୀର ମାଦ୍ରବତୀସୁତ ସହଦେବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ବିପଦରୁ ମୋଚନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ; ତଥାପି ସେଇ ଧୀର ରାଜକୁମାର ମଧ୍ୟ ମାଆଙ୍କୁ ସେଇ ସଙ୍କଟରୁ ବଞ୍ଚାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 196
पाण्डवा: पज्च दु:खार्ता भूतानीव युगक्षये । यह सुनकर समस्त पाण्डव एक-दूसरेको हृदयसे लगाकर रोने लगे। जैसे प्रलयकालमें पाँचों भूत पीडित हो जाते हैं, उसी प्रकार उस समय पाँचों पाण्डव दुःखसे आतुर हो उठे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଦୁଃଖରେ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ, ଯୁଗାନ୍ତେ ପୀଡିତ ପଞ୍ଚଭୂତମାନଙ୍କ ପରି ହୋଇଗଲେ। ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ପରସ୍ପରକୁ ହୃଦୟରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କାନ୍ଦି ପକାଇଲେ; ସେ ସମୟରେ ସେମାନେ ପାଞ୍ଚେ ଶୋକାତୁର—ଯେପରି ପ୍ରଳୟକାଳେ ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇଉଠେ।
Verse 1636
हा तात! धर्मराजेति समाक्रन्दन्महाभये । मैं तो समझता हूँ कि अत्यन्त दुर्बल हो जानेके कारण जिनके शरीरमें फैली हुई नस- नाड़ियाँतक स्पष्ट दिखायी देती थीं
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ହା ତାତ! ହା ଧର୍ମରାଜ!” ବୋଲି ମହାଭୟରେ ଆକ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା। ମୋର ଧାରଣା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇ ଯାହାଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରସାରିତ ଶିରା-ନାଡ଼ୀମାନେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସେଇ ମୋ ମାତା କୁନ୍ତୀ, ଅଗ୍ନିର ମହାଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲାବେଳେ “ହା ତାତ! ହା ଧର୍ମରାଜ!” ବୋଲି କାତର ପୁକାର ମଚାଇଥିବେ।
Verse 1736
समन्ततः परिक्षिप्ता माताभून्मे दवाग्निना । 'भीमसेन! इस भयसे मुझे बचाओ, ऐसा कहकर चारों ओर चीखती-चिल्लाती हुई मेरी माताको दावानलने जलाकर भस्म कर दिया होगा
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ମୋ ମାତା ଚାରିଦିଗରୁ ଦାବାଗ୍ନିରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ। ‘ଭୀମସେନ! ଏହି ଭୟରୁ ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ’ ବୋଲି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କାନ୍ଦି-ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ବନାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଥିବେ।
Frequently Asked Questions
The chapter stages the dilemma of seeking relief from grief without violating dhārmic boundaries: whether and how extraordinary ascetic means (a vision of the dead) can be pursued as legitimate consolation rather than attachment-driven disturbance.
Sorrow is shown as persistent and socially contagious; the text implies that pacification requires structured, ethically sanctioned interventions—counsel, remembrance, and disciplined spiritual authority—rather than mere passage of time.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter functions as narrative and ethical preparation, positioning Vyāsa’s authority and Kuntī’s disclosure as interpretive keys for later consolatory events.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.