Adhyaya 87
Śrāddha-Kalpa: Pitṛ-Pūjā and Tithi-Phala (श्राद्धकल्पः पितृपूजा च तिथिफलम्)
Upa-parva: Śrāddha-Vidhi Anuśāsana (Pitṛyajña and Tithi-Phala Discourse)
This chapter opens with Yudhiṣṭhira requesting that Bhīṣma, having explained the dharma of the four varṇas, now teach the complete śrāddha procedure. Vaiśaṃpāyana narrates Bhīṣma’s readiness to expound the śrāddha-kalpa, characterizing it as auspicious and as a form of pitṛyajña. Bhīṣma asserts the universal venerability of the Pitṛs—honored across categories of beings—and states a priority order: after worshiping the Pitṛs, one then satisfies the Devas, implying an ancestral foundation for ritual hierarchy. The chapter identifies śrāddha as an anvāhārya offering and notes an early (prathama-kalpita) association with offerings involving meat (āmiṣa) as a procedural form. Bhīṣma then introduces a tithi-by-tithi merit schema: specific lunar days yield distinct results, ranging from domestic prosperity and progeny-related outcomes to gains in agriculture and commerce; it also includes cautionary notes (e.g., an adverse consequence associated with the thirteenth day). The discourse privileges certain days in the dark fortnight (kṛṣṇa-pakṣa) while excluding the fourteenth in that range for śrāddha, and it concludes with a timing preference: the afternoon (aparāhṇa) is superior to the forenoon (pūrvāhṇa) for śrāddha performance.
Chapter Arc: शरशय्या पर स्थित भीष्म युधिष्ठिर को राजधर्म के दुःख-स्वरूप का स्मरण कराते हैं—अकृतात्मा के लिए राज्य भार नहीं, शोक का कारण है। → भीष्म दान-धर्म की ओर कथा-सेतु बाँधते हैं: पितृ-तर्पण में ‘पिण्ड’ के स्थान पर ‘कुश’ देने की विधि, और फिर सुवर्ण-दान की महिमा को प्रमाणित करने हेतु वसिष्ठ–परशुराम संवाद का प्रवाह खोलते हैं। परशुराम को वेद-प्रामाण्य और ऋषि-परंपरा से प्रश्न करने का आग्रह होता है; जगत्-रचना, योनियाँ, और स्मृति-परंपरा के विचित्र विधान (विविध प्राणियों की उत्पत्ति/अंश) कथा को गूढ़ बनाते हैं। → पुराण-स्मृति के आधार पर प्रजापति-कथित न्याय और रुद्र के ‘अनुपम तेज’ को धारण करने तथा उसके अंश के पृथ्वी पर पतन का प्रसंग आता है—यहाँ तप, तेज, और सृष्टि-व्यवस्था का रहस्य दान-धर्म की पृष्ठभूमि में चरम पर पहुँचता है; फिर भीष्म सुवर्ण के ‘स्वरूप’ और ‘दान-फल’ को सर्वोत्तम घोषित कर निर्णायक उपदेश देते हैं। → भीष्म निष्कर्ष बाँधते हैं: महर्षियों के बताए कर्म-योग/दान-विधान का प्रसन्नतापूर्वक पालन करो; सुवर्ण-दान श्रेष्ठ है, और पितृ-कार्य में नियत विधि (कुश-प्रदान आदि) श्रद्धा सहित करने से पुण्य-प्राप्ति होती है। → सुवर्ण के स्वरूप-वर्णन और दान के सूक्ष्म नियमों का विस्तार आगे भी चलता है—कौन-सा सुवर्ण, किस पात्र को, किस काल में, किस संकल्प से दिया जाए, इसका क्रम आगे उद्घाटित होने का संकेत रहता है।
Shlokas
Verse 1
अपना | अं चतुरशीतितमो< ध्याय: भीष्मजीका अपने पिता ४ कह के हाथमें पिण्ड न देकर कुशपर देना
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଧର୍ମକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖୁଥିବା ନରେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଗୋଦାନର ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ଦାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
Verse 2
राज्यं हि सततं दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभि: । भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गति:
ରାଜ୍ୟ ସଦା ଦୁଃଖରୂପ; ଯେମାନେ ଆତ୍ମସଂଯମ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଧାରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ହର। ତେଣୁ ଅଧିକାଂଶ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶୁଭଗତି ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 3
पूयन्ते तत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुन्धराम् । सर्वे च कथिता धर्मास्त्वया मे कुरुनन्दन,उनमें वे ही पवित्र होते हैं जो नियमपूर्वक पृथ्वीका दान करते हैं। कुरुनन्दन! आपने मुझसे समस्त धर्मोंका वर्णन किया है
ସେଠାରେ ଯେମାନେ ନିୟମପୂର୍ବକ ଭୂମିଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। କୁରୁନନ୍ଦନ! ଆପଣ ମୋତେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ କଥାଇଛନ୍ତି।
Verse 4
एवमेव गवामुक्तं प्रदानं ते नृगेण ह । ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वमेव निदर्शितम्,इसी तरह राजा नृगने जो गोदान किया था तथा नाचिकेत ऋषिने जो गौओंका दान और पूजन किया था, वह सब आपने पहले ही कहा और निर्देश किया है
ଏହିପରି ରାଜା ନୃଗଙ୍କ ଗୋଦାନର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଏବଂ ଋଷି ନାଚିକେତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଦର୍ଶାଇଥିବା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଏସବୁ ଆପଣ ପୂର୍ବେଇ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଦେଖାଇଛନ୍ତି।
Verse 5
वेदोपनिषदश्वैव सर्वकर्मसु दक्षिणा: । सर्वक्रतुषु चोद्दिष्टं भूमिगावो5थ काउचनम्,वेद और उपनिषदोंने भी प्रत्येक कर्ममें दक्षिणाका विधान किया है। सभी यज्ञोंमें भूमि, गौ और सुवर्णकी दक्षिणा बतायी गयी है
ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ଦକ୍ଷିଣାର ବିଧାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଭୂମି, ଗୋ, ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦେବାକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି।
Verse 6
तत्र श्रुतिस्तु परमा सुवर्ण दक्षिणेति वै । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पितामह यथातथम्,इनमें सुवर्ण सबसे उत्तम दक्षिणा है--ऐसा श्रुतिका वचन है, अतः पितामह! मैं इस विषयको यथार्थ रूपसे सुनना चाहता हूँ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଏହି ବିଷୟରେ ଶ୍ରୁତିର ପରମ ବଚନ ଏହି: ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣା। ପିତାମହ, ଏହାର ସତ୍ୟ ଯଥାତଥ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 7
कि सुवर्ण कथं जात॑ कस्मिन् काले किमात्मकम् | कि दैवं कि फलं चैव कस्माच्च परमुच्यते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— ସୁବର୍ଣ୍ଣ କ’ଣ? ଏହା କିପରି ଓ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହାର ସ୍ୱରୂପ/ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ? ଏହାର ଅଧିଦେବତା କିଏ? ଏହା ଦାନ କଲେ କି ଫଳ ମିଳେ? ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ?
Verse 8
कस्माद् दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिण: । कस्माच्च दक्षिणार्थ तद् यज्ञकर्मसु शस्यते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ମନୀଷୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନକୁ ବିଶେଷ କାହିଁକି ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି? ଏବଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ କାହିଁକି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ?
Verse 9
कस्माच्च पावन श्रेष्ठ भूमेगों भ्यक्ष काउ्चनम् । परम॑ दक्षिणार्थ च तद् ब्रवीहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଗୋମାତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପାବନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ସେହିଟିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କାହିଁକି ମନାଯାଏ? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
Verse 10
भीष्म उवाच शृणु राजन्नवहितो बहुकारणविस्तरम् । जातरूपसमुत्पत्तिमनुभूतं च यन््मया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରାଜନ, ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ (ଜାତରୂପ) ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ଅନେକ; ତାହାର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ବହୁତ। ମୁଁ ଯେପରି ଅନୁଭବ କରିଛି, ସେହି କ୍ରମରେ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।
Verse 11
पिता मम महातेजा: शान्लनुर्निधनं गतः । तस्य दित्सुरहं श्राद्ध गंगाद्वारमुपागमम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମୋର ମହାତେଜସ୍ବୀ ପିତା ରାଜା ଶାନ୍ତନୁ ନିଧନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ମୁଁ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଗଲି।
Verse 12
तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम् | माता मे जाह्नवी चात्र साहाय्यमकरोत् तदा,बेटा! वहाँ पहुँचकर मैंने पिताका श्राद्धकर्म आरम्भ किया। इस कार्यमें वहाँ उस समय मेरी माता गंगाने भी बड़ी सहायता की
ପୁତ୍ର! ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ମୁଁ ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲି। ସେ ସମୟରେ ସେଠାରେ ମୋର ମାତା ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବଡ଼ ସହାୟତା କଲେ।
Verse 13
ततोडग्रतस्ततः सिद्धानुपवेश्य बहूनूषीन् | तोयप्रदानात् प्रभृति कार्याण्यहमथारभम्,तदनन्तर अपने सामने बहुत-से सिद्ध-महर्षियोंको बिठाकर मैंने जलदान आदि सारे कार्य आरम्भ किये
ତାପରେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବସାଇ, ଜଳଦାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିୟମାନୁସାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ କ୍ରମେ ଆରମ୍ଭ କଲି।
Verse 14
तत् समाप्य यथोटद्विष्ट॑ पूर्वकर्म समाहित: । दातुं निर्वप्णं सम्यग् यथावदहमारभम्,एकाग्रचित्त होकर शास्त्रोक्तविधिसे पिण्डदानके पहलेके सब कार्य समाप्त करके मैंने विधिवत् पिण्डदान देना आरम्भ किया
ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ପୂର୍ବର ସମସ୍ତ ପୂର୍ବକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି, ମୁଁ ଯଥାବିଧି ନିର୍ବପଣ—ଅର୍ଥାତ୍ ପିଣ୍ଡଦାନ—ଆରମ୍ଭ କଲି।
Verse 15
ततस्तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिरांगद: । प्रलम्बाभरणो बाहुरुदतिष्ठद् विशाम्पते
ପ୍ରଜାନାଥ! ସେହି ସମୟରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ ପଥାରାଯାଇଥିବା ଦର୍ଭର ବିନ୍ୟାସକୁ ଭେଦି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭୁଜ ଉପରକୁ ଉଠିଲା; ତାହାରେ ମନୋହର ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଦୀର୍ଘ ଲଟକୁଥିବା ଆଭୂଷଣ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
Verse 16
0/ जे ; कं गम तमुत्थितमहं दृष्टवा परं विस्मयमागमम् | प्रतिग्रहीता साक्षान्मे पितेति भरतर्षभ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେ ଉଠି ମୋ ଦିଗକୁ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପଡ଼ିଲି। କାରଣ ଯିଏ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେଇ ମୋତେ ସାକ୍ଷାତ୍ କହିଲେ— ‘ମୁଁ ତୋର ପିତା’, ହେ ଭରତବୃଷଭ।
Verse 17
ततो मे पुनरेवासीत् संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रत: । नायं वेदेषु विहितो विधिहस्त इति प्रभो
ତାପରେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ସହିତ ମୋର ସଚେତନତା ପୁନର୍ବାର ଫେରିଲା। ମୁଁ ନିଷ୍କର୍ଷ କଲି— ‘ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି “ହାତରେ ଦେବାର ବିଧି” ବେଦରେ ବିହିତ ନୁହେଁ।’
Verse 18
पिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिरभून्मम । साक्षान्नेह मनुष्यस्य पिण्डं हि पितर: क्वचित्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏହି ଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ— ଏହି ମତ ମୋର ଦୃଢ଼ ହେଲା। ଏଥିରୁ ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା ଯେ ଏହି ସଂସାରରେ ପିଣ୍ଡ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ।
Verse 19
गृह्नन्ति विहितं चेत्थं पिण्डो देय: कुशेष्विति । उसे ऊपर उठी देख मुझे बड़ा आश्वर्य हुआ। भरतश्रेष्ठ! साक्षात् मेरे पिता ही पिण्डका दान लेनेके लिये उपस्थित थे। प्रभो! किंतु जब मैंने शास्त्रीय विधिपर विचार किया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ‘ଯଦି ବିହିତ ବିଧି ଅନୁସାରେ କରିବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ ପିଣ୍ଡ କୁଶ ଉପରେ ଦେବା ଉଚିତ।’ ଏହିଭାବେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରସାରିତ ହାତକୁ ମଧ୍ୟ ଆଦର କଲି ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ହିଁ ପ୍ରମାଣ ମାନି, ପିଣ୍ଡଦାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଧି ସ୍ମରଣ କରି, ସମସ୍ତ ପିଣ୍ଡ କେବଳ କୁଶ ଉପରେ ରଖିଲି।
Verse 20
शास्त्रप्रामाण्यसूक्ष्मं तु विधिं पिण्डस्य संस्मरन् | ततो दर्भेषु तत् सर्वमदर्द भरतर्षभ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣିତ ପିଣ୍ଡଦାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଧିକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ହେ ଭରତବୃଷଭ, ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଆକର୍ଷଣକୁ ମାନିଲି ନାହିଁ; ଏବଂ ବିଧି ଅନୁସାରେ ସେ ସମସ୍ତ ପିଣ୍ଡ ଦର୍ଭା-କୁଶ ଉପରେ ଅର୍ପଣ କଲି।
Verse 21
शास्त्रमार्गनुसारेण तद् विद्धि मनुजर्षभ । ततः सोडन््तर्हितो बाहुः पितुर्मम जनाधिप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମନୁଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜାଣ, ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ରମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ହିଁ ଆଚରଣ କରିଛି। ହେ ରାଜନ୍! ତାପରେ ମୋ ପିତାଙ୍କର ସେହି ବାହୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା।
Verse 22
ततो मां दर्शयामासु: स्वप्नान्ते पितरस्तथा । प्रीयमाणास्तु मामूचु: प्रीता: सम भरतर्षभ
ତାପରେ ସ୍ୱପ୍ନାନ୍ତେ ପିତୃଗଣ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନେ କହିଲେ—“ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।”
Verse 23
त्वया हि कुर्वता शास्त्र प्रमाणमिह पार्थिव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥିବ! ତୁମେ ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି ଆଚରଣ କରିଛ; ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି, ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ତୁମ ଆଦର୍ଶରୁ ବିଚଳିତ ହୋଇନାହାନ୍ତି।
Verse 24
आत्मा धर्म: श्रुतं वेदा: पितरश्नर्षिभि: सह । साक्षात् पितामहो ब्रह्मा गुरवो5थ प्रजापति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଆତ୍ମା, ଧର୍ମ, ଶ୍ରୁତି ଓ ବେଦ; ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ପିତୃଗଣ; ସାକ୍ଷାତ୍ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା; ଗୁରୁଜନ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଧର୍ମର ପରମ ଆଧାର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରମାଣ।
Verse 25
तदिदं सम्यगारब्धं त्वयाद्य भरतर्षभ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆଜି ତୁମେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଛ, ତାହା ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ—ଧର୍ମାନୁସାରେ—ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି।
Verse 26
एवं वयं च धर्मज्ञ सर्वे चास्मत्पितामहा:
ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ଏହିପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଆମର ସମସ୍ତ ପିତାମହ (ପୂର୍ବଜ) ମଧ୍ୟ ଏହି ମତକୁ ମାନନ୍ତି।
Verse 27
दशपूर्वान् दशैवान्यांस्तथा संतारयन्ति ते,सुवर्णदानेडकरवं मतिं च भरतर्षभ | 'जो सुवर्ण दान करते हैं, वे अपने पहले और पीछेकी दस-दस पीढ़ियोंका उद्धार कर देते हैं।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପୂର୍ବର ଦଶ ପିଢ଼ିକୁ ଏବଂ ସେହିପରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶ ପିଢ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କର।
Verse 28
सुवर्ण ये प्रयच्छन्ति एवं मत्पितरो<ब्रुवन् । ततोऊहं विस्मितो राजन प्रतिबुद्धो विशाम्पते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଯେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରନ୍ତି”—ଏପରି ମୋ ପିତୃମାନେ କହିଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ହେ ରାଜନ, ମୁଁ ବିସ୍ମିତ ହେଲି; ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ମୋର ବୋଧ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।
Verse 29
इतिहासमिमं चापि शूणु राजन् पुरातनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଏହି ପୁରାତନ ଇତିହାସଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 30
जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଯିଏ ନିଶ୍ଚୟ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ…
Verse 31
ततो जित्वा महीं कृत्स्नां रामो राजीवलोचन:
ତାପରେ, ହେ ମହାରାଜ! ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଜୟ କରି ବୀର ପଦ୍ମନୟନ ପରଶୁରାମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣକାରୀ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।
Verse 32
आजहार क्रतु वीरो ब्रद्मक्षत्रेण पूजितम् । वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम्
ହେ ମହାରାଜ! ସେହି ବୀର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସମସ୍ତ କାମନାସମନ୍ୱିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
Verse 33
पावन सर्वभूतानां तेजोद्युतिविवर्धनम् । विपाप्मा च स तेजस्वी तेन क्रतुफलेन च
ସେ (ଯଜ୍ଞଫଳ) ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ପାବନ କରେ ଏବଂ ତେଜ ଓ ଦ୍ୟୁତିକୁ ବଢ଼ାଏ। ସେହି ଯଜ୍ଞଫଳରେ ସେ ପାପରହିତ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ହେଲେ।
Verse 34
स तु क्रतुवरेणेष्टवा महात्मा दक्षिणावता
ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞକୁ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ଭୃଗୁବଂଶୀୟ ପରଶୁରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୟା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ତାପରେ ସେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ମହାଭାଗ ମହାତ୍ମମାନେ! ଉଗ୍ର କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ପରମ ପାବନ ଉପାୟ, ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ ମହର୍ଷିମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 35
पप्रच्छागमसम्पन्नानूषीन् देवांश्व॒ भार्गव: । पावन यत् परं नृणामुग्रे कर्मणि वर्तताम्
ଭୃଗୁବଂଶୀୟ ପରଶୁରାମ ଆଗମସମ୍ପନ୍ନ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଉଗ୍ର କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ପାବନ ଉପାୟ କ’ଣ?”
Verse 36
तदुच्यतां महाभागा इति जातघृणोड<ब्रवीत् । इत्युक्ता वेदशास्त्रज्ञास्तमूचुस्ते महर्षय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କରୁଣାରେ ଦ୍ରବିତ ହୃଦୟ ଥିବା ପରଶୁରାମ କହିଲେ, “ହେ ମହାଭାଗ ମହାତ୍ମାମାନେ, ସେଥି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ମହର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଏବଂ ଉପଦେଶର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ କଲେ—ଉଗ୍ର ଓ ହିଂସ୍ର କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ପାବନ ଓ ଧର୍ମଧାରକ ଉପାୟ କ’ଣ।
Verse 37
राम विप्रा: सत्क्रियन्तां वेदप्रामाण्यदर्शनात् | भूयश्व विप्रर्षिगणा: प्रष्टव्या: पावन प्रति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ରାମ (ପରଶୁରାମ)! ବେଦକୁ ପରମ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ମାନି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କର; ଏବଂ ଏହି ପାବନ ବିଷୟ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟକୁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କର।”
Verse 38
ते यद् ब्रूयुर्महाप्राज्ञास्तच्चैव समुदाचर । ततो वसिष्ठ देवर्षिमगस्त्यमथ काश्यपम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହର୍ଷିମାନେ ଯାହା କହିବେ, ସେହିଟିକୁ ଯଥାବତ୍ ଆଚରଣ କର।” ତାପରେ ତେଜସ୍ବୀ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ପରଶୁରାମ ବସିଷ୍ଠ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ କାଶ୍ୟପ (ତଥା ଦେବର୍ଷି)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପଚାରିଲେ—“ହେ ବିପ୍ରବରମାନେ! ମୁଁ ପାବନ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛି। କହନ୍ତୁ—କେଉଁ କର୍ମଯୋଗର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, କିମ୍ବା ଏହି ଲୋକରେ କେଉଁ ଦାନରେ, ଶୁଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ?”
Verse 39
तमेवार्थ महातेजा: पप्रच्छ भृूगुनन्दन: । जाता मतिर्मे विप्रेन्द्रा: कथथं पूयेयमित्युत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତେବେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ସେଇ ଅର୍ଥକୁ ନେଇ ପଚାରିଲେ—“ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ! ମୋ ମନରେ ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପ ଜାଗିଛି—ମୁଁ କିପରି ପାବନ ହେବି?”
Verse 40
(४230५ 4७६ 2“ ५. यदि वो«नुग्रहकृता बुद्धिर्मा प्रति सत्तमा: । प्रत्रूत पावनं कि मे भवेदिति तपोधना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ସତ୍ତମମାନେ! ହେ ତପୋଧନମାନେ! ଯଦି ଆପଣମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କହନ୍ତୁ—ମୋତେ ପାବନ କରିବା ଉପାୟ କ’ଣ?”
Verse 41
ऋषय ऊचुर गाश्व भूमिं च वित्त च दत्त्वेह भूगुनन्दन । पापकृत् पूयते मर्त्य इति भार्गव शुश्रुम
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଭୃଗୁନନ୍ଦନ! ହେ ଭାର୍ଗବ, ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ପାପ କରିଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଭୂମି ଓ ଧନ ଦାନ କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
Verse 42
अन्यद् दानं तु विप्रर्षे श्रूयतां पावनं महत् । दिव्यमत्यद्भुताकारमपत्यं जातवेदस:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରର୍ଷେ, ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦାନ ଶୁଣ; ତାହା ମହାନ୍ ଓ ପାବନ। ଜାତବେଦସ୍ (ଅଗ୍ନି) ଠାରୁ ଜନ୍ମିତ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଆକାରବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଅପତ୍ୟ।
Verse 43
ब्रह्मर्ष! एक दूसरी वस्तुका दान भी सुनो। वह वस्तु सबसे बढ़कर पावन है। उसका आकार अत्यन्त अद्भुत और दिव्य है तथा वह अग्निसे उत्पन्न हुई है ।।
ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେ, ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ସେହି ବସ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପାବନ। ତାହାର ଆକାର ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଓ ଦିବ୍ୟ, ଏବଂ ତାହା ଅଗ୍ନିଜ। ଆମେ ଶୁଣିଛୁ—ପୁରାକାଳରେ ଅଗ୍ନି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରି ନିଜ ତେଜରୁ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରକଟ କରିଥିଲା। ତାହା ଦାନ କଲେ ତୁମେ ସିଦ୍ଧି ପାଇବ।
Verse 44
ततोअब्रवीद् वसिष्ठस्तं भगवान् संशितव्रतः । शृणु राम यथोत्पन्नं सुवर्णमनलप्रभम्
ତାପରେ କଠୋର ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ଭଗବାନ୍ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ରାମ, ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ସଦୃଶ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଶୁଣ।
Verse 45
तदनन्तर कठोर व्रतका पालन करनेवाले भगवान् वसिष्ठने कहा--*परशुराम! अग्निके समान प्रकाशित होनेवाला सुवर्ण जिस प्रकार प्रकट हुआ है, वह सुनो ।।
ତଦନନ୍ତର କଠୋର ବ୍ରତପାଳନରେ ଦୃଢ଼ ଭଗବାନ୍ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ପରଶୁରାମ, ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଶୁଣ। ଦାନରେ ଏଠାରେ ଯାହାକୁ ପରମ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ସୁବର୍ଣ୍ଣ କ’ଣ, କାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ କିପରି ଗୁଣରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହୁଏ।
Verse 46
अग्नीषोमात्मकमिदं सुवर्ण विद्धि निश्चये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମର ସ୍ୱଭାବସ୍ୱରୂପ।”
Verse 47
अजोडन्निर्वरुणो मेष: सूर्यो5श्व॒ इति दर्शनम् “यह सुवर्ण अग्नि और सोमरूप है। इस बातको तुम निश्चितरूपसे जान लो। बकरा, अग्नि, भेड़, वरुण तथा घोड़ा सूर्यका अंश है। ऐसी दृष्टि रखनी चाहिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଋଷିମାନେ ଶିଖାଇଥିବା ଏହି ଦର୍ଶନ: ଛାଗକୁ ଅଗ୍ନି, ମେଷକୁ ବରୁଣ, ଅଶ୍ୱକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଗ୍ନି-ସୋମ ସ୍ୱଭାବର। ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ, ହାତୀ, ମୃଗ ଓ ନାଗ—ନାଗ-ସ୍ୱଭାବର ଅଂଶ; ମହିଷ—ଅସୁର-ସ୍ୱଭାବର ଅଂଶ; କୁକ୍କୁଟ ଓ ବରାହ—ରାକ୍ଷସ-ସ୍ୱଭାବର ଅଂଶ। ଏବଂ ସ୍ମୃତିମତେ ଇଡା, ଗାଈ, ଦୁଧ ଓ ସୋମ—ଏ ସବୁ ଭୂମିରୂପ ହିଁ।”
Verse 48
कुक्कुटाश्व वराहाश्न राक्षसा भृगुनन्दन । इडा गाव: पय: सोमो भूमिरित्येव च स्मृति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ, କୁକ୍କୁଟ, ଅଶ୍ୱ ଓ ବରାହ—ରାକ୍ଷସ-ସ୍ୱଭାବର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ସ୍ମୃତିମତେ ଇଡା, ଗାଈ, ଦୁଧ ଓ ସୋମ—ଏ ସବୁ ଭୂମିରୂପ ହିଁ।”
Verse 49
जगत सर्व च निर्मथ्य तेजोराशि: समुत्थित: । सुवर्णमे भ्यो विप्रर्षे रत्नं परममुत्तमम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଯେନେ ମନ୍ଥନ କଲେ, ଯେ ତେଜର ରାଶି ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା—ସେଇ ତେଜ ହିଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ। ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା ପରମ ଓ ଉତ୍ତମ ରତ୍ନ।”
Verse 50
एतस्मात् कारणाद् देवा गन्धर्वोरगराक्षसा: । मनुष्याश्न पिशाचाश्व प्रयता धारयन्ति तत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଏହି କାରଣରୁ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଉରଗ (ନାଗ) ଓ ରାକ୍ଷସ—ତଥା ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିଶାଚମାନେ ମଧ୍ୟ—ସାବଧାନତାରେ ସେହି ନିୟମକୁ ଧାରଣ କରି ପାଳନ କରନ୍ତି।”
Verse 51
“इसीलिये देवता, गन्धर्व, नाग, राक्षस, मनुष्य और पिशाच--ये सब प्रयत्नपूर्वक सुवर्ण धारण करते हैं ।। मुकुटैरज़रदयुतैरलंकारै: पृथग्विधै: । सुवर्णविकृतैस्तत्र विराजन्ते भृगूत्तम
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି କାରଣରୁ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିଶାଚ—ସମସ୍ତେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଅଜର ଦ୍ୟୁତିର ମୁକୁଟ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଗଢ଼ା ନାନାବିଧ ଅଳଙ୍କାରରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ସେମାନେ ସେଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି, ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 52
'भृगुश्रेष्ठ! वे सोनेके बने हुए मुकुट, बाजूबंद तथा अन्य नाना प्रकारके अलंकारोंसे सुशोभित होते हैं ।।
ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ମୁକୁଟ, ବାହୁବନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାନାବିଧ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ପରମ ପବିତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ହେ ମନୁଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭୂମି, ଗୋ ଓ ରତ୍ନାଦିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅଧିକ ପାବନ ବୋଲି ଭଲଭାବେ ଜାଣ।
Verse 53
पृथिवीं गाश्च दत्त्वेह यच्चान्यदपि किंचन । विशिष्यते सुवर्णस्य दानं परमकं॑ विभो
ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯାହା କିଛି ଦିଆଯାଇପାରେ—ସେ ସବୁଠାରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ହିଁ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ବିଭୋ।
Verse 54
“विभो! पृथ्वी, गौ तथा और जो कुछ भी दान किया जाता है, उन सबसे बढ़कर सुवर्णका दान है ।।
ହେ ବିଭୋ! ପୃଥିବୀ, ଗୋ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାହା କିଛି ଦାନ ହୁଏ—ସେ ସବୁଠାରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦେବୋପମ ତେଜସ୍ବୀ ପରଶୁରାମ! ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ଓ ପାବନ; ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମୁଖ୍ୟ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ—ଏହି ଉତ୍ତମ, ପବିତ୍ର ଦାନ ହିଁ ଦିଅ।
Verse 55
सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणासु विधीयते । सुवर्ण ये प्रयच्छन्ति सर्वदास्ते भवन्त्युत
ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ହିଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ବିଧିତ କରାଯାଇଛି। ଯେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସଦା ଦାତା ହୋଇ ରହନ୍ତି।
Verse 56
सब दक्षिणाओंमें सुवर्णका ही विधान है; अतः जो सुवर्ण दान करते हैं, वे सब कुछ दान करनेवाले होते हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ହିଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ବିଧିତ; ତେଣୁ ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁକିଛି ଦାନ କରିଥିବା ପରି ଗଣ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଉଥିବା ଲୋକ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ହିଁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; କାରଣ ଅଗ୍ନି ସର୍ବଦେବତାମୟ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଗ୍ନିର ସ୍ୱରୂପ।
Verse 57
तस्मात् सुवर्ण ददता दत्ता: सर्वाः सम देवता: । भवन्ति पुरुषव्याप्र न हतः परमं विदुः
ଏହେତୁ, ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମଭାବେ ଦାନ କଲା ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାନକୁ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 58
भूय एव च माहात्म्यं सुवर्णस्य निबोध मे । गदतो मम वित्रर्षे सर्वशस्त्रभृतां वर,“सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ विप्ररषे! मैं पुनः सुवर्णका माहात्म्य बता रहा हूँ, ध्यान देकर सुनो
ହେ ବିପ୍ରର୍ଷେ, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୁନର୍ବାର ମୋ ପାଖରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣ; ମୁଁ କହୁଥିବା କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ।
Verse 59
मया श्रुतमिदं पूर्व पुराणे भूगुनन्दन । प्रजापते: कथयतो यथान्यायं तु तस्य वै,'भुगुनन्दन! मैंने पहले पुराणमें प्रजापतिकी कही हुई यह न्यायोचित बात सुन रखी है
ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ! ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଗୋଟିଏ ପୁରାଣରେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଥିଲି; ପ୍ରଜାପତି ନ୍ୟାୟ ଓ ନିୟମାନୁସାରେ ଏହା କହିଥିଲେ।
Verse 60
शूलपाणेर्भगवतो रुद्रस्य च महात्मन: । गिरौ हिमवति श्रेष्ठे तदा भूगुकुलोद्वह
ହେ ଭୃଗୁକୁଳୋଦ୍ବହ! ଏହା ସେହି ସମୟର କଥା—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ଶୂଳପାଣି ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଘଟିଥିଲା।
Verse 61
देव्या विवाहे निर्वेत्ते रुद्राण्या भुगुनन्दन । समागमे भगवतो देव्या सह महात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ! ଯେତେବେଳେ ଦେବୀ ରୁଦ୍ରାଣୀଙ୍କ ବିବାହ-ସଂସ୍କାର ଯଥାବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର (ଶିବ) ଦେବୀ ସହ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ସମାଗମରେ ଥିଲେ—ସେହି ସମୟରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଲା।
Verse 62
तत: सर्वे समुद्विग्ना देवा रुद्रमुपागमन् । ते महादेवमासीनं देवीं च वरदामुमाम्,“उस समय सब देवता उद्विग्न होकर कैलास-शिखरपर बैठे हुए महान् देवता रुद्र और वरदायिनी देवी उमाके पास गये
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ କୈଳାସ-ଶିଖରରେ ଆସୀନ ମହାଦେବ ଓ ବରଦାୟିନୀ ଦେବୀ ଉମାଙ୍କୁ ନିକଟେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 63
प्रसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रमूचुर्भगूद्वह । अयं॑ समागमो देव देव्या सह तवानघ
ସମସ୍ତେ ମସ୍ତକ ନମାଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି କହିଲେ—“ହେ ଦେବ! ହେ ନିଷ୍ପାପ! ଦେବୀ ସହ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସମାଗମ (ସଭା) ହୋଇଛି।”
Verse 64
अमोघतेजास्त्वं देव देवी चेयमुमा तथा
ହେ ଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ଅମୋଘ; ଏହି ଦେବୀ ଉମା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
Verse 65
अपत्यं युवयोदेव बलवद् भविता विभो | तन्ूनं त्रिषु लोकेषु न किज्चिच्छेषयिष्यति
ହେ ବିଭୋ! ଆପଣମାନଙ୍କ ଉଭୟଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ହେବ; ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ରିଲୋକରେ କିଛିମାତ୍ର ଶେଷ ରଖିବ ନାହିଁ (ସବୁକୁ ବଶ କରିବ)।
Verse 66
'देव! प्रभो! आपका तेज अमोघ है। ये देवी उमा भी ऐसी ही अमोघ तेजस्विनी हैं। आप दोनोंकी जो संतान होगी वह अत्यन्त प्रबल होगी। निश्चय ही वह तीनों लोकोंमें किसीको शेष नहीं रहने देगी ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଦେବ! ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ଅମୋଘ। ଏହି ଦେବୀ ଉମା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅପ୍ରତିହତ ତେଜସ୍ୱିନୀ। ଆପଣ ଦୁହେଁଙ୍କର ଯେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିବ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ହେବ; ନିଶ୍ଚୟ ତିନି ଲୋକରେ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ରଖିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ପୃଥୁଲୋଚନ (ବିଶାଳନୟନ)! ଏହି ପ୍ରଣତ ଦେବମାନଙ୍କୁ, ହେ ଲୋକେଶ୍ୱର, ତ୍ରିଲୋକହିତକାମନାରେ ଏକ ବର ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ବିଶାଳନୟନ ଲୋକେଶ୍ୱର! ଆମେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ିଛୁ; ତିନି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆମକୁ ବର ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 67
अपत्यार्थ निगृह्लीष्व तेज: परमकं विभो | त्रैलोक्यसारौ हि युवां लोक॑ संतापयिष्यथ:
ପ୍ରଭୋ! ସନ୍ତାନାର୍ଥେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଆପଣଙ୍କ ପରମୋତ୍ତମ ତେଜକୁ ଆପଣ ନିଜ ଭିତରେ ହିଁ ନିଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ଦୁହେଁ ତ୍ରିଲୋକର ସାରଭୂତ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ସନ୍ତପ୍ତ ହେବ।
Verse 68
तदपत्यं हि युवयोर्देवानभिभवेद् ध्रुवम् । नहि ते पृथिवी देवी न च द्यौर्न दिवं विभो
ଆପଣ ଦୁହେଁଙ୍କୁ ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପରାଜିତ କରିବ। ପ୍ରଭୋ! ଆମର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ—ନ ପୃଥିବୀଦେବୀ, ନ ଆକାଶ, ନ ସ୍ୱର୍ଗ—କେହି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ତେଜକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତେଜକୁ ବହନ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ। ଆପଣଙ୍କ ତେଜର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବ।
Verse 69
नेदं धारयितुं शक्ता: समस्ता इति मे मतिः । तेज:प्रभावनिर्दग्धं॑ तस्मात् सर्वमिदं जगत्
ମୋ ମତରେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି (ଆପଣଙ୍କ) ତେଜକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସେହି ତେଜର ଦାହକ ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଭସ୍ମ ହେବ।
Verse 70
तस्मात् प्रसाद भगवन् कर्तुमहसि नः प्रभो । न देव्यां सम्भवेत् पुत्रो भवत: सुरसत्तम । धैयदिव निगृह्लीष्व तेजो ज्वलितमुत्तमम्
ଏହିପରି, ହେ ଭଗବନ୍! ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆମପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ। ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଆପଣଙ୍କ କୌଣସି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଉ ନାହିଁ—ଏହି ଆମ ଇଚ୍ଛା। ଧୈର୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ଉତ୍ତମ ତେଜକୁ ନିଜ ଭିତରେ ହିଁ ନିଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ।
Verse 71
इति तेषां कथयतां भगवान् वृषभध्वज: । एवमस्त्विति देवांस्तान् विप्रर्षे प्रत्यभाषत,“विप्रर्ष! देवताओंके ऐसा कहनेपर भगवान् वृषभध्वजने उनसे 'एवमस्तु” कह दिया
ଦେବମାନେ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ହେ ମହର୍ଷି, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏବମସ୍ତୁ” (ଏମିତି ହେଉ)।
Verse 72
इत्युक्त्वा चोर्ध्वमनयद् रेतो वृषभवाहन: । ऊर्ध्वरेता: समभवत् तत: प्रभूति चापि सः
ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏପରି କହି ବୃଷଭବାହନ ଶଙ୍କର ନିଜ ରେତସ୍ (ବୀର୍ୟଶକ୍ତି)କୁ ଊର୍ଧ୍ୱକୁ ଉତ୍ତୋଳିତ କରି ସଂଯମ କଲେ; ସେହି ଦିନଠାରୁ ସେ ‘ଊର୍ଧ୍ୱରେତା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 73
रुद्राणीति ततः क्रुद्धा प्रजोच्छेदे तदा कृते । देवानथाब्रवीत् तत्र स्त्रीभावात् परुषं वच:
ତେବେ ନିଜ ପ୍ରଜାର ଉଚ୍ଛେଦ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବି ରୁଦ୍ରାଣୀ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଭାବବଶତଃ ସେଠାରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ କଠୋର ବଚନ କହିଲେ।
Verse 74
यस्मादपत्यकामो वै भर्ता मे विनिवर्तित: । तस्मात् सर्वे सुरा यूयमनपत्या भविष्यथ
ସନ୍ତାନକାମୀ ମୋର ପତିଙ୍କୁ ତୁମେ ନିବାରିତ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସନ୍ତାନହୀନ ହେବ।
Verse 75
“देवताओ! मेरे पतिदेव मुझसे संतान उत्पन्न करना चाहते थे, किंतु तुमलोगोंने इन्हें इस कार्यसे निवृत्त कर दिया; इसलिये तुम सभी देवता निर्वश हो जाओगे ।।
ହେ ଆକାଶଚାରୀ ଦେବମାନେ! ଆଜି ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ମୋର ସନ୍ତତିର ଉଚ୍ଛେଦ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 76
पावकस्तु न तत्रासीच्छापकाले भृगूद्धह | देवा देव्यास्तथा शापादनपत्यास्ततो5भवन्,भुगुश्रेष्ठ उस शापके समय वहाँ अग्निदेव नहीं थे; अतः उनपर यह शाप लागू नहीं हुआ। अन्य सब देवता देवीके शापसे संतानहीन हो गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶାପ ଦିଆଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେଠାରେ ପାବକ (ଅଗ୍ନିଦେବ) ଉପସ୍ଥିତ ନଥିଲେ; ତେଣୁ ସେଇ ଶାପ ତାଙ୍କ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟକର ହେଲା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେବୀଙ୍କ ଶାପରେ ପରେ ସନ୍ତାନହୀନ ହେଲେ।
Verse 77
रुद्रस्तु तेजो5प्रतिमं धारयामास वै तदा । प्रस्कन्नं तु ततस्तस्मात् किंचित्तत्रापतद् भुवि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେ ସମୟରେ ରୁଦ୍ର ନିଜର ଅପ୍ରତିମ ତେଜ (ବୀର୍ୟ) ଧାରଣ କରି ରୋକିଥିଲେ; ତଥାପି ତାହାର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ସ୍ଖଳିତ ହୋଇ ସେଠାରେ ଭୂମି ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 78
उत्पपात तदा वह्नौ ववृधे चादूभुतोपमम् । तेजस्तेजसि संयुक्तमात्मयोनित्वमागतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତେବେ ସେଇ ତେଜ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଉଛଳି ଉଠିଲା ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ବଢ଼ିଲା। ଅଗ୍ନିର ତେଜ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ତେଜ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପୁରୁଷରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 79
एतस्मिन्नेव काले तु देवा: शक्रपुरोगमा: । असुरस्तारको नाम तेन संतापिता भृशम्,इसी समय तारक नामक एक असुर उत्पन्न हुआ था, जिसने इन्द्र आदि देवताओंको अत्यन्त संतप्त कर दिया था
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେଇ ସମୟରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ତାରକ ନାମକ ଏକ ଅସୁର ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ସନ୍ତପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 80
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतो5थाश्चिनावपि | साध्याश्च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात्,आदित्य, वसु, रुद्र, मरुदगण, अश्विनीकुमार तथा साध्य--सभी देवता उस दैत्यके पराक्रमसे संत्रस्त हो उठे थे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ମରୁତଗଣ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଏବଂ ସାଧ୍ୟ—ସମସ୍ତ ଦେବତା ସେଇ ଦୈତ୍ୟର ପରାକ୍ରମରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଉଠିଲେ।
Verse 81
स्थानानि देवतानां हि विमानानि पुराणि च । ऋषीणां चाश्रमाश्वचैव बभूवुरसुरैर््वता:,असुरोंने देवताओंके स्थान, विमान, नगर तथा ऋषियोंके आश्रम भी छीन लिये थे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅସୁରମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ସେମାନଙ୍କ ପୁରାତନ ବିମାନ ଓ ପୁଣ୍ୟନଗର, ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଖଲ କରିନେଲେ। ଏଥିରୁ ବୁଝାଯାଏ ଯେ ଅଧର୍ମ କେବଳ ହିଂସାରେ ନୁହେଁ; ପୂଜା, ତପସ୍ୟା ଓ ଲୋକଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଅପହରଣ କରି ଅପବିତ୍ର କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Verse 82
ते दीनमनस: सर्वे देवता ऋषयश्न ये । प्रजग्मु: शरण देवं ब्रह्माणमजरं विभुम्,वे सब देवता और ऋषि दीनचित्त हो अजर-अमर एवं सर्वव्यापी देवता भगवान् ब्रह्माकी शरणमें गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷି ଦୀନମନ ହୋଇ ଅଜର ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ; ସଙ୍କଟକାଳରେ ରକ୍ଷା ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ ଯାଚନା କଲେ।
Verse 83
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपवके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें गोलोकका वर्णनविषयक तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଗୋଲୋକବର୍ଣ୍ଣନବିଷୟକ ତିରାଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 84
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सुवर्णोत्पत्तिर्नाम चतुरशीतितमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣୋତ୍ପତ୍ତି’ ନାମକ ଚତୁରାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 226
विज्ञानेन तवानेन यन्न मुहा[सि धर्मतः । तदनन्तर स्वप्नमें पितरोंने मुझे दर्शन दिया और प्रसन्नतापूर्वक मुझसे कहा --'भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे इस शास्त्रीय ज्ञानसे हम बहुत प्रसन्न हैं; क्योंकि उसके कारण तुम्हें धर्मके विषयमें मोह नहीं हुआ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ତୁମର ଏହି ବିବେକଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଧର୍ମବିଷୟରେ ମୋହିତ ହୋଇନାହ। ତାପରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପିତୃମାନେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେଇ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ—‘ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମର ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; କାରଣ ତାହାର ଫଳରେ ତୁମେ ଧର୍ମବିଷୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇନାହ।’”
Verse 246
प्रमाणमुपनीता वै स्थिताश्व न विचालिता: । 'पृथ्वीनाथ! तुमने यहाँ शास्त्रको प्रमाण मानकर आत्मा
ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ଆପଣ ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି ଆତ୍ମା, ଧର୍ମ, ଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦ, ପିତୃଗଣ, ଋଷିଗଣ, ଗୁରୁ, ପ୍ରଜାପତି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଜୀ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମାନ ବଢ଼ାଇଛନ୍ତି; ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ନିଜ ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଇ ବିଚଳିତ ହେବାକୁ ଦେଇନାହାନ୍ତି।
Verse 253
किं तु भूमेर्गवां चार्थे सुवर्ण दीयतामिति । “भरतश्रेष्ठ यह सब कार्य तो तुमने बहुत उत्तम किया है; किंतु अब हमारे कहनेसे भूमिदान और गोदानके निष्क्रयरूपसे कुछ सुवर्णदान भी करो
“ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ଭାବେ କରିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଆମ କଥାମତେ ଭୂମିଦାନ ଓ ଗୋଦାନର ନିଷ୍କ୍ରୟରୂପେ କିଛି ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତୁ।”
Verse 266
पाविता वै भविष्यन्ति पावन हि परं हि तत् | “धर्मज्ञ! ऐसा करनेसे हम और हमारे सभी पितामह पवित्र हो जायूँगे; क्योंकि सुवर्ण सबसे अधिक पावन वस्तु है
“ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ଏପରି କଲେ ଆମେ ଓ ଆମ ସମସ୍ତ ପିତାମହ ପବିତ୍ର ହେବୁ; କାରଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ସର୍ବାଧିକ ପାବନ ବସ୍ତୁ ବୋଲି ମନାଯାଏ।”
Verse 283
सुवर्णदानेडकरवं मतिं च भरतर्षभ | 'जो सुवर्ण दान करते हैं, वे अपने पहले और पीछेकी दस-दस पीढ़ियोंका उद्धार कर देते हैं।।
“ହେ ଭରତବୃଷଭ! ସେତେବେଳେ ମୋ ମନ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ପ୍ରତି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା। ଯେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପୂର୍ବର ଦଶ ଓ ପରର ଦଶ ପିଢ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ରାଜନ! ମୋ ପିତୃମାନେ ଏପରି କହିବାମାତ୍ରେ ମୋ ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ସେ ସମୟରେ ସ୍ୱପ୍ନ ସ୍ମରଣ ହୋଇ ମୋତେ ମହା ବିସ୍ମୟ ହେଲା। ପ୍ରଜାନାଥ, ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତେବେ ମୁଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲି।”
Verse 293
जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यमायुष्यमेव च । राजन्! अब (सुवर्णकी उत्पत्ति और उसके माहात्म्यके विषयमें) एक प्राचीन इतिहास सुनो जो जमदग्निनन्दन परशुरामजीसे सम्बन्ध रखनेवाला है। विभो! यह आख्यान धन तथा आयुकी वृद्धि करनेवाला है
“ରାଜନ! ଏବେ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜମଦଗ୍ନିନନ୍ଦନ ପରଶୁରାମଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ଶୁଣନ୍ତୁ। ବିଭୋ! ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଧନ ଓ ଆୟୁର ବୃଦ୍ଧି କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।”
Verse 303
त्रि:सप्तकृत्वः पृथिवी कृता निः:क्षत्रिया पुरा । पूर्वकालकी बात है, जमदग्निकुमार परशुरामजीने तीव्र रोषमें भरकर इक्कीस बार पृथ्वीको क्षत्रियोंसे शून्य कर दिया था
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ ପୃଥିବୀ ଏକୋଇଶିଥର କ୍ଷତ୍ରିୟଶୂନ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା। ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ପରଶୁରାମ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିଃଶେଷ କରିଥିଲେ।
Verse 336
नैवात्मनो5थ लघुतां जामदग्न्यो5ध्यगच्छत । यद्यपि अश्वमेध यज्ञ समस्त प्राणियोंको पवित्र करनेवाला तथा तेज और कान्तिको बढ़ानेवाला है तथापि उसके फलसे तेजस्वी परशुरामजी सर्वथा पापमुक्त न हो सके। इससे उन्होंने अपनी लघुताका अनुभव किया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ପରଶୁରାମ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ଲଘୁତା (ଉନ୍ନତି) ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବ ପ୍ରାଣୀକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଓ ତେଜ-କାନ୍ତି ବଢ଼ାଏ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ତଥାପି ତାହାର ଫଳରେ ମଧ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ପରଶୁରାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଲଘୁତା ଅନୁଭବ କଲେ।
Verse 396
केन वा कर्मयोगेन प्रदानेनेह केन वा । “और वे महाज्ञानी महर्षिगण जो कुछ बतावें
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“କେଉଁ କର୍ମଯୋଗରେ, କିମ୍ବା ଏଠାରେ କେଉଁ ଦାନରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ?” ଏହିପରି। “ମହାଜ୍ଞାନୀ ମହର୍ଷିମାନେ ଯାହା କହିବେ, ତାହାକୁ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଆଚରଣ କର” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ପରଶୁରାମ ବଶିଷ୍ଠ, ନାରଦ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପଚାରିଲେ—“ବିପ୍ରବରମାନେ! ମୁଁ ପବିତ୍ର ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛି; କେଉଁ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ କିମ୍ବା କେଉଁ ଦାନରେ ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ହେବି?”
Verse 453
तन्निबोध महाबाहो सर्व निगदतो मम । 'सुवर्णका दान तुम्हें उत्तम फल देगा; क्योंकि वह दानके लिये सर्वोत्तम बताया जाता है। महाबाहो! सुवर्णका जो स्वरूप है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାବାହୋ! ମୋ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝ। ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ତୁମକୁ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେବ; କାରଣ ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମହାବାହୋ! ସୁବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଏହା କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ କେମିତି ଏହା ବିଶେଷ ଗୁଣକାରୀ—ସେ ସବୁ ମୁଁ କହୁଛି; ଶୁଣ।
Verse 636
तपस्विनस्तपस्विन्या तेजस्विन्याउइतितेजस: । भुगुश्रेष्ठ॒ वहाँ उन सबने उन दोनोंके चरणोंमें मस्तक झुकाकर उन्हें प्रसन्न करके भगवान् रुद्रसे कहा--*पापरहित महादेव! यह जो देवी पार्ववीके साथ आपका समागम हुआ है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଦି ସମସ୍ତେ “ତପସ୍ବୀ ତପସ୍ବିନୀ ସହ, ତେଜସ୍ବୀ ତେଜସ୍ବିନୀ ସହ” ବୋଲି କହି, ସେହି ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳଙ୍କ ପାଦରେ ଶିର ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ପରେ ସେମାନେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପାପରହିତ ମହାଦେବ! ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ସହ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ସମାଗମ ତପସ୍ୟା ସହ ତପସ୍ୟାର, ଏବଂ ମହାତେଜ ସହ ତେଜର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସଂଯୋଗ।”
Frequently Asked Questions
The chapter addresses the practical dharma-question of how to correctly perform śrāddha—especially which times (tithi and time-of-day) are considered efficacious or unsuitable—so that lineage obligations are met within an ordered ritual hierarchy.
Dharma is operationalized as disciplined remembrance and obligation to ancestors: pitṛ-pūjā is treated as universally valid and socially stabilizing, and correct ritual timing is framed as a means to align intention, act, and outcome.
Yes. It provides a structured tithi-phala mapping that links śrāddha performed on specific lunar days to particular results (guṇa/aguṇa), and it adds a kāla-valuation by stating aparāhṇa as superior for śrāddha performance.