Adhyaya 57
Adhyāya 57: Tapas–Dāna Phala (On the Fruits of Austerity and Giving)
Upa-parva: Dāna–Tapas Upadeśa (Merit of Austerity and Gifts)
Yudhiṣṭhira voices intense remorse and cognitive disorientation after hearing reflections on the war’s consequences, describing the earth as depleted of prosperous rulers and lamenting the deaths of innumerable men. He worries about the condition of noble women now deprived of husbands, sons, and male kin, and anticipates negative posthumous consequences for having participated in the killing of gurus, relatives, and allies. Seeking expiation, he asks for precise instruction on rigorous tapas. Vaiśaṃpāyana reports Bhīṣma’s measured reply: Bhīṣma frames a ‘secret and wondrous’ teaching on attainments in the afterlife, then enumerates a graded economy of merit. Tapas yields heaven, fame, longevity, enjoyments, knowledge, health, beauty, prosperity, and good fortune; other disciplines (silence, brahmacarya, ahiṃsā, teacher-service, regular śrāddha) produce specific results. The chapter then systematizes dāna: water, food, comfort, light, and items of daily life generate durable reputation and capacities; major gifts—especially cows with ritual embellishments, land, and a brahmadeya maiden—are portrayed as rescuing the donor from dark destinies, likened to a boat in an ocean. The unit closes with Yudhiṣṭhira’s approval and his communication of Bhīṣma’s counsel to the Pāṇḍavas and Draupadī, who assent.
Chapter Arc: महर्षि च्यवन के प्रभाव से राजा कुशिक और उनकी रानी को एक अलौकिक, आश्चर्यमय लोक-प्रासादों का दर्शन होता है—मानो गन्धर्वनगर पृथ्वी पर उतर आया हो। → कुशिक स्वर्णमय प्रासाद, मणिस्तम्भों की सहस्र-श्रेणियाँ, रूप्य-शिखर पर्वत, नलिनियाँ, शीत-उष्ण जल, विचित्र आसन-शयन और मधुर पक्षी-ध्वनियाँ देखता जाता है; विस्मय बढ़ता है और मन में प्रश्न उठता है—यह सब किसकी माया/तपः-शक्ति है और इसका प्रयोजन क्या है? → ‘यह महान आश्चर्य क्या है?’ सोचते हुए राजा को मणिमय खम्भों से युक्त सुवर्ण-विमान के भीतर दिव्य पर्यङ्क पर शयन करते भृगुनन्दन च्यवन का साक्षात् दर्शन होता है; वहीं से उपदेश का शिखर आता है—राजा ने इन्द्रियों और मन को जीतकर तप-आराधना सिद्ध की है, इसलिए मुनि अत्यन्त प्रसन्न हैं। → च्यवन राजा की निष्कलुषता और आराधना की प्रशंसा करते हैं—उसमें सूक्ष्मतम भी दोष नहीं—और वर/अनुग्रह देने की तत्परता प्रकट करते हैं; राजा-रानी का विस्मय श्रद्धा में रूपान्तरित होता है। → मुनि कहते हैं—‘मैं तुम पर प्रसन्न हूँ; वर ग्रहण करो’—पर अध्याय का अंत वर के चयन/फल-निर्णय की प्रतीक्षा में छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। सं: चतु:पञ्चाशत्तमो5 ध्याय: महर्षि च्यवनके प्रभावसे राजा कुशिक और उनकी रानीको अनेक आश्चर्यमय दृश्योंका दर्शन एवं च्यवन मुनिका प्रसन्न होकर राजाको वर माँगनेके लिये कहना भीष्म उवाच ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामना: । कृतपूर्वालह्निकः प्रायात् सभार्यस्तद् वन॑ प्रति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ରାତି ଶେଷ ହେବାବେଳେ ସେହି ମହାମନା ରାଜା ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ। ପୂର୍ବାହ୍ନର ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ପତ୍ନୀସହିତ ସେହି ବନାଶ୍ରମ ପ୍ରତି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 2
ततो ददर्श नृपति: प्रासादं सर्वकाउ्चनम् । मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम्
ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ନୃପତି ଏକ ପ୍ରାସାଦ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଥିଲା। ମଣିଜଡିତ ସହସ୍ର ସ୍ତମ୍ଭରେ ସମୃଦ୍ଧ ସେହି ପ୍ରାସାଦ ନିଜ ଶୋଭାରେ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ସଦୃଶ ପ୍ରତୀତ ହେଲା।
Verse 3
तत्र दिव्यानभिप्रायान् ददर्श कुशिकस्तदा । पर्वतान् रूप्यसानूंश्व नलिनीश्व सपड़कजा:
ସେଠାରେ ସେ ସମୟରେ କୁଶିକ ଦିବ୍ୟ ଅଭିପ୍ରାୟ ସୂଚକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ରୂପାଳି ଢାଳ ଥିବା ପର୍ବତମାଳା, ଏବଂ ପଦ୍ମ-ନୀଳୋତ୍ପଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବର; ଯେନେ ସେ ଦେଶ ଶୁଭ ଓ ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରତି ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ।
Verse 4
चित्रशालाक्ष विविधास्तोरणानि च भारत । शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସୁଶୋଭିତ ଚିତ୍ରଶାଳା ଓ ତୋରଣ ଥିଲା; ଭୂମି କେଉଁଠି ସବୁଜ ଘାସରେ ଢାକା, ଆଉ କେଉଁଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ପତ୍ରାଂକିତ ପକ୍କା ତଳା ଥିଲା।
Verse 5
भारत! उस समय राजा कुशिकने वहाँ शिल्पियोंके अभिप्रायके अनुसार निर्मित और भी बहुत-से दिव्य पदार्थ देखे। कहीं चाँदीके शिखरोंसे सुशोभित पर्वत, कहीं कमलोंसे भरे सरोवर, कहीं भाँति-भाँतिकी चित्रशालाएँ तथा तोरण शोभा पा रहे थे। भूमिपर कहीं सोनेसे मढ़ा हुआ पक्का फर्श और कहीं हरी-हरी घासकी बहार थी ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ, ସେ ସମୟରେ ରାଜା କୁଶିକ ସେଠାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ଅନୁସାରେ ନିର୍ମିତ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦେଖିଲେ। କେଉଁଠି ରୂପା ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ ପର୍ବତ, କେଉଁଠି କମଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବର; ଆଉ କେଉଁଠି ନାନା ପ୍ରକାର ଚିତ୍ରଶାଳା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ତୋରଣ। ଭୂମିରେ କେଉଁଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ପତ୍ରାଂକିତ ଦୃଢ଼ ତଳା, କେଉଁଠି ସବୁଜ ଘାସର ଛଟା। ଆମ୍ବ ଗଛରେ ମଞ୍ଜରୀ, କେତକ, ଉଦ୍ଦାଳକ, ଅଶୋକ-କୁନ୍ଦ ଓ ଫୁଲିଥିବା ଅତିମୁକ୍ତକ—ଏଭଳି ସମଗ୍ର ସ୍ଥାନ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳର ସୁସଂଯୋଜିତ ଦର୍ଶନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 6
चम्पकांस्तिलकान् भव्यान् पनसान् वज्जुलानपि । पुष्पितान् कर्णिकारांश्व तत्र तत्र ददर्श ह
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଏଠି ସେଠି ଫୁଲିଥିବା ଭବ୍ୟ ଚମ୍ପକ, ତିଲକ, ପନସ (କଠାଳ), ବଞ୍ଜୁଳ ଏବଂ ପୁଷ୍ପିତ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛମାନେ ଦେଖିଲେ।
Verse 7
श्यामान् वारणपुष्पांश्व तथाष्टपदिका लता: । तत्र तत्र परिक्लृप्ता ददर्श स महीपति:,राजाने विभिन्न स्थानोंमें निर्मित श्याम तमाल, वारणपुष्प तथा अष्टपदिका लताओंका दर्शन किया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମହୀପତି ଏଠି ସେଠି ସୁସଜ୍ଜିତ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥିବା ଶ୍ୟାମ ତମାଳ, ବାରଣପୁଷ୍ପ ଏବଂ ଅଷ୍ଟପଦିକା ଲତାମାନେ ଦେଖିଲେ।
Verse 8
रम्यान् पद्मोत्यलधरान् सर्वर्तुकुसुमांस्तथा । विमानप्रतिमांश्वापि प्रासादान् शैलसंनिभान्
କେଉଁଠି ପଦ୍ମ ଓ ଉତ୍ପଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରମଣୀୟ ସରୋବର ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; କେଉଁଠି ପର୍ବତସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାସାଦ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ବିମାନର ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋତୁର ପୁଷ୍ପ ଫୁଟିଥିଲା।
Verse 9
शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारत । आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च,भरतनन्दन! कहीं शीतल जल थे तो कहीं उष्ण, उन महलोंमें विचित्र आसन और उत्तमोत्तम शय्याएँ बिछी हुई थीं
ହେ ଭାରତନନ୍ଦନ! କେଉଁଠି ଶୀତଳ ଜଳ ଥିଲା, କେଉଁଠି ଉଷ୍ଣ ଜଳ; ଏବଂ ସେହି ଭବନମାନଙ୍କରେ ବିଚିତ୍ର ଆସନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟ୍ୟାମାନେ ପତିଥିଲେ।
Verse 10
पर्यड्कान् रत्नसौवर्णान् परारघ्यास्तरणावृतान् | भक्ष्यं भोज्यमनन्तं च तत्र तत्रोपकल्पितम्
ସୁବର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତ ରତ୍ନଜଟିତ ପର୍ୟଙ୍କମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଶୟନାସ୍ତରଣ ପତିଥିଲା; ଏବଂ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରକାର ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ସଜାଇ ରଖାଯାଇଥିଲା।
Verse 11
वाणीवादान् शुकांश्वैव सारिकान् भृंगराजकान् | कोकिलान् शतपपत्रांक्ष सकोयष्टिककुक्कुभान्
ରାଜା ଚାରିଦିଗରେ ମନୋହର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ମନୁଷ୍ୟସଦୃଶ ବାଣୀ କହୁଥିବା ଶୁକ ଓ ସାରିକା, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, କୋକିଳ, ଶତପତ୍ର, କୋୟଷ୍ଟି ଓ କୁକ୍କୁଭ ଆଦି; ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସର୍ବତ୍ର ବିହରୁଥିଲେ।
Verse 12
मयूरान् कुक्कुटांश्चापि दात्यूहानू जीवजीवकान् । चकोरान् वानरान् हंसान् सारसां श्रक्रसाह्नयान्
ମୟୂର ଓ କୁକ୍କୁଟ, ଦାତ୍ୟୂହ ଓ ଜୀବଜୀବକ, ଚକୋର, ବାନର, ହଂସ, ସାରସ ଏବଂ ‘ଶକ୍ରସାହ୍ନୟ’ ନାମକ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ ଥିଲେ)।
Verse 13
क्वचिदप्सरसां संघान् गन्धर्वाणां च पार्थिव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! କେଉଁଠି ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟତ୍ର ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟ ନିଜ ପ୍ରିୟତମାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ-ପାଶରେ ବନ୍ଧା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—କିନ୍ତୁ କେବେ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, କେବେ ପାରୁନଥିଲେ।
Verse 14
कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्तान् ददर्श ह | न ददर्श च तान् भूयो ददर्श च पुनर्नुप:
ସେଠାରେ ରାଜା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ କାନ୍ତାମାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ବନ୍ଧା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ପୁଣି ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାପରେ ପୁନର୍ବାର ଦେଖିଲେ।
Verse 15
गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्यापनध्वनिम् । हंसान् सुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिव:
ସେଠାରେ ରାଜା କେବେ ଅତିମଧୁର ଗୀତଧ୍ୱନି, କେବେ ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟର ଗମ୍ଭୀର ଘୋଷ, ଆଉ କେବେ ହଂସମାନଙ୍କ ମିଠା କଳରବ ଶୁଣିଲେ।
Verse 16
त॑ दृष्टवात्यद्भुतं राजा मनसाचिन्तयत् तदा । स्वप्लोडयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜା ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଆହା! ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନ? ନା ମୋ ଚିତ୍ତରେ ଭ୍ରମ ହୋଇଛି? କିମ୍ବା ଏ ସବୁ ସତ୍ୟ ହିଁ?”
Verse 17
अहो सह शरीरेण प्राप्तो5स्मि परमां गतिम् । उत्तरान् वा कुरून् पुण्यानथवाप्यमरावतीम्,“अहो! क्या मैं इसी शरीरसे परम गतिको प्राप्त हो गया हूँ अथवा पुण्यमय उत्तरकुरु या अमरावतीपुरीमें-आ पहुँचा हूँ
“ଆହା! ଏହି ଶରୀର ସହିତେ ମୁଁ କି ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଗଲି? ନା ମୁଁ ପୁଣ୍ୟମୟ ଉତ୍ତରକୁରୁ ଦେଶକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି—କିମ୍ବା ଦେବମାନଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପୁରୀକୁ?”
Verse 18
किंचेदं महदाश्चर्य सम्पश्यामीत्यचिन्तयत् । एवं संचिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुंगवम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ମୁଁ ଯେ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖୁଛି, ଏହା କ’ଣ?”—ଏଭଳି ଭାବି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ଏମିତି ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ମୁନିପ୍ରବରଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 19
तस्मिन् विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले । महाहें शयने दिव्ये शयानं भूगुनन्दनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମଣି-ସ୍ତମ୍ଭରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବିମାନରେ ମୁଁ ଭୃଗୁବଂଶର ଗୌରବକୁ ଏକ ମହାନ୍ ଦିବ୍ୟ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲି।
Verse 20
मणिमय खम्भोंसे युक्त सुवर्णमय विमानके भीतर बहुमूल्य दिव्य पर्यकपर वे भृगुनन्दन च्यवन लेटे हुए थे ।।
ମଣି-ସ୍ତମ୍ଭରେ ଯୁକ୍ତ ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବିମାନର ଭିତରେ, ଅମୂଲ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ଚ୍ୟବନ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନରେନ୍ଦ୍ର କୁଶିକ ରାଣୀ ସହ ହର୍ଷରେ ଆଗେଇଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି କ୍ଷଣରେ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ ଓ ସେହି ଶୟ୍ୟା—ଦୁହେଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
Verse 21
ततोडन्यस्मिन् वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम् | कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम्
ତାପରେ ବନର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଦେଶରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଦେଖିଲେ। ସେତେବେଳେ ମହାବ୍ରତଧାରୀ ମହର୍ଷି କୁଶାସନରେ ବସି ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ଲୀନ ଥିଲେ।
Verse 22
एवं योगबलाद् विप्रो मोहयामास पार्थिवम् । क्षणेन तद् वनं॑ चैव ते चैवाप्सरसां गणा:
ଏଭଳି ଯୋଗବଳରେ ସେହି ବିପ୍ର ରାଜାକୁ ମୋହରେ ପକାଇଲେ। ଏକ କ୍ଷଣରେ ସେହି ବନ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସେହି ଗଣ—ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା।
Verse 23
गन्धर्वा: पादपाश्रैव सर्वमन्तरधीयत । नि:शब्दम भवच्चापि गंगाकूलं॑ पुनर्न॒ूप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଓ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାଏକି ସମସ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲେ। ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଗଙ୍ଗାତଟ ପୁନର୍ବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଃଶବ୍ଦ ହେଲା।
Verse 24
कुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा । ततः स राजा कुशिक: सभार्यस्तेन कर्मणा
ସେ ସ୍ଥାନ ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନର୍ବାର କୁଶଘାସ ଓ ବାଁବିରେ ଘନ ହୋଇଗଲା। ତାହାର କର୍ମଜନିତ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ରାଜା କୁଶିକ ରାଣୀସହିତ ମହାବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 25
विस्मयं परम॑ प्राप्तस्तद् दृष्टया महदद्भुतम् । ततः प्रोवाच कुशिको भार्या हर्षसमन्वित:
ସେ ମହାନ୍ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କୁଶିକ ପରମ ବିସ୍ମୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରାଜା କୁଶିକ ନିଜ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 26
पश्य भद्ठे यथा भावाश्षित्रा दृष्टा: सुदुर्लभा: । प्रसादाद् भगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात्
ହେ ଭଦ୍ରେ! ଦେଖ—କେତେ ବିଚିତ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବ ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଲୁ। ଭୃଗୁକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ବ୍ୟତୀତ, ତପୋବଳ ବ୍ୟତୀତ, ଏପରି ଦର୍ଶନ ଆଉ କେଉଁଠୁ ହେବ?
Verse 27
“कल्याणी! देखो, हमने भूगुकुलतिलक च्यवन मुनिकी कृपासे कैसे-कैसे अद्भुत और परम दुर्लभ पदार्थ देखे हैं। भला, तपोबलसे बढ़कर और कौन-सा बल है? ।।
କଲ୍ୟାଣୀ! ଭୃଗୁକୁଳତିଲକ ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କ କୃପାରୁ ଆମେ କେତେ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ପରମ ଦୁର୍ଲଭ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଲୁ। ତପୋବଳଠାରୁ ବଡ଼ ବଳ ଆଉ କ’ଣ? ଯାହାକୁ ମନ କେବଳ ଇଚ୍ଛାରୂପେ କଳ୍ପନା କରିପାରେ, ତାହା ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସୁଲଭ ହୁଏ। ତ୍ରିଲୋକର ରାଜ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ତପ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 28
तपसा हि सुतप्तेन शक््यो मोक्षस्तपोबलात् । अहो प्रभावो ब्रह्मार्षेक्ष्यवनस्य महात्मन:,“अच्छी तरह तपस्या करनेपर उसकी शक्तिसे मोक्षतक मिल सकता है। इन ब्रह्मर्षि महात्मा च्यवनका प्रभाव अद्भुत है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଓ ତୀବ୍ରତାରେ କରାଯାଇଥିବା ତପସ୍ୟାର ତପୋବଳରେ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଅହୋ! ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!
Verse 29
इच्छयैष तपोवीर्यादन्यॉललोकान् सृजेदपि । ब्राह्मणा एव जायेरन् पुण्यवाग्बुद्धिकर्मण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତପସ୍ୟାଜନିତ ଶକ୍ତିର ବଳରେ ସେ କେବଳ ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ; ଏବଂ ସେହି ଲୋକରେ ପୁଣ୍ୟବାଣୀ, ପୁଣ୍ୟବୁଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମାତ୍ର ଜନ୍ମିବେ।
Verse 30
'ये इच्छा करते ही अपनी तपस्याकी शक्तिसे दूसरे लोकोंकी सृष्टि कर सकते हैं। इस पृथ्वीपर ब्राह्मण ही पवित्रवाक्, पवित्रबुद्धि और पवित्र कर्मवाले होते हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେମାନେ କେବଳ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିମାତ୍ରେ ନିଜ ତପୋବଳରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏପରି ମହାତ୍ମା। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପବିତ୍ର ବାଣୀ, ପବିତ୍ର ବୁଦ୍ଧି ଓ ପବିତ୍ର କର୍ମ ଥିବା ଲୋକ ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମାତ୍ର। ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ଆଉ କିଏ ଏପରି ମହାକାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳିବା ସହଜ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 31
ब्राह्माण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत् । इत्येवं चिन्तयान: स विदितश्न्यवनस्य वै
‘ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ମହର୍ଷି ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନିଜ ବାହନମାନଙ୍କ ପରି ରଥରେ ଯୋତିଦେଇଥିଲେ’— ଏଭଳି ରାଜା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜଣା ପଡ଼ିଲା।
Verse 32
सम्प्रेक्ष्योवाच नृपतिं क्षिप्रमागम्यतामिति । इत्युक्त: सहभार्यस्तु सो5भ्यगच्छन्महामुनिम्
ଦେଖି ମହର୍ଷି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆସ।” ଏପରି କୁହାଯାଇ ରାଜା ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ ସେହି ମହାମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 33
शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत च पार्थिव: । उन्होंने राजाकी ओर देखकर कहा--'भूपाल! शीघ्र यहाँ आओ।” उनके इस प्रकार आदेश देनेपर पत्नीसहित राजा उनके पास गये तथा उन वन्दनीय महामुनिको उन्होंने मस्तक झुकाकर प्रणाम किया ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜା ମସ୍ତକ ନମାଇ ସେହି ବନ୍ଦନୀୟ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ ମୁନି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ନରାଧିପଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବିନୟରେ, ତପ ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 34
ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नूपते नृपम्
ତାପରେ ଭାର୍ଗବ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରି ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 35
राजन् सम्यग् जितानीह पञड्च पज्च स्वयं त्वया
ହେ ରାଜନ୍, ଏଠାରେ ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ପାଞ୍ଚ ଓ ପାଞ୍ଚକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଜୟ କରିଛ।
Verse 36
सम्यगाराधित: पुत्र त्वया प्रवदतां वर
ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଆରାଧନା କରିଛ; ତେଣୁ ଦିଆଯାଇପାରୁଥିବା ବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଚାହ।
Verse 37
अनुजानीहि मां राजन् गमिष्यामि यथागतम्
ହେ ରାଜନ୍, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ; ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି ସେପରି ଫେରିଯିବି।
Verse 38
0 &.* 7 एप कतचजत णः हपफ तक ज्ज्ल्च्य कण का यक्ुम्त्ाप ग ः 2० [! 7472 5५2 ५ ॥#/ ८ कुशिक उवाच अग्निमध्ये गतेनेव भगवन् संनिधौ मया
କୁଶିକ କହିଲେ— ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଲାଗେ ଯେନେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
Verse 39
वर्तितं भूगुशार्दूल यन्न दग्धो5स्मि तद् बहु । एष एव वरो मुख्य: प्राप्तो मे भूगुनन्दन
କୁଶିକ କହିଲେ— ହେ ଭୃଗୁଶାର୍ଦୂଳ, ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଅତିକ୍ରମ କରି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦଗ୍ଧ ହୋଇନି— ଏହାହିଁ ମୋ ପାଇଁ ମହା ବର। ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ, ଏହାହିଁ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ।
Verse 40
कुशिक बोले--भगवन्! भृगुश्रेष्ठी मैं आपके निकट उसी प्रकार रहा हूँ, जैसे कोई प्रज्वलित अग्निके बीचमें खड़ा हो। उस अवस्थामें रहकर भी मैं जलकर भस्म नहीं हुआ, यही मेरे लिये बहुत बड़ी बात है। भृगुनन्दन! यही मैंने महान् वर प्राप्त कर लिया ।।
କୁଶିକ କହିଲେ— ଭଗବନ୍, ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମୀପରେ ଏମିତି ରହିଲି ଯେନେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ତଥାପି ମୁଁ ଜଳି ଭସ୍ମ ହୋଇନି— ଏହାହିଁ ମୋ ପାଇଁ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ, ଏହାହିଁ ମୁଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ମହାବର। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ମୋ କୁଳକୁ ବିନାଶରୁ ରକ୍ଷା କଲେ— ଏହାହିଁ ମୋପରେ ଆପଣଙ୍କ ମହାନୁଗ୍ରହ। ହେ ନିଷ୍ପାପ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଏତେଇ ମୋ ଜୀବନର ପ୍ରୟୋଜନ ସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 41
एतदू् राज्यफलं चैव तपसश्न॒ फलं मम । यदि त्वं प्रीतिमान् विप्र मयि वै भूगुनन्दन
କୁଶିକ କହିଲେ— ହେ ବିପ୍ର, ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ, ଯଦି ଆପଣ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହାହିଁ ମୋ ରାଜ୍ୟର ଫଳ ଏବଂ ଏହାହିଁ ମୋ ତପସ୍ୟାର ଫଳ।
Verse 42
अस्ति मे संशय: कश्चित् तन्मे व्याख्यातुमहसि
କୁଶିକ କହିଲେ— ମୋର ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ତାହା ଆପଣ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 53
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଚ୍ୟବନ ଓ କୁଶିକଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 54
भृगुनन्दन! यही मेरे राज्यका और यही मेरी तपस्याका भी फल है। विप्रवर! यदि आपका मुझपर प्रेम हो तो मेरे मनमें एक संदेह है, उसका समाधान करनेकी कृपा करें ।।
ଭୃଗୁନନ୍ଦନ! ଏହି ମୋର ରାଜ୍ୟର ଫଳ, ଏହି ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମଧ୍ୟ। ହେ ବିପ୍ରବର! ଯଦି ମୋ ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କ ସ୍ନେହ ଥାଏ, ତେବେ ମୋ ମନରେ ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଅଛି—କୃପାକରି ତାହାର ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ। ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଅନୁଶାସନପର୍ବଣି ଦାନଧର୍ମପର୍ବଣି ଚ୍ୟବନକୁଶିକସଂବାଦେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋऽଧ୍ୟାୟଃ।
Verse 123
समन््ततः प्रमुदितान् ददर्श सुमनोहरान् । राजाने देखा
ରାଜା ଚାରିଦିଗରେ ପରମ ପ୍ରମୁଦିତ ଓ ସୁମନୋହର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ବାଣୀ କହୁଥିବା ଟିଆ ଓ ଶାରିକାମାନେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିଲେ। ଭୃଙ୍ଗରାଜ, କୋଇଲି, ଶତପତ୍ର, କୋୟଷ୍ଟି, କୁକ୍କୁଭ, ମୟୂର, କୁକୁଡ଼ା, ଦାତ୍ୟୂହ, ଜୀବଜୀବକ, ଚକୋର, ବାନର, ହଂସ, ସାରସ ଓ ଚକ୍ରବାକ ଆଦି ମନୋହର ପଶୁ–ପକ୍ଷୀ ସବୁଦିଗରେ ଆନନ୍ଦରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 336
निषीदेत्यब्रवीद् धीमान् सान्त्वयन् पुरुषर्षभ: । तब उन पुरुषप्रवर बुद्धिमान् मुनिने राजाको आशीर्वाद देकर सान्त्वना प्रदान करते हुए कहा--'“आओ बैठो”'
ତେବେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଧୀମାନ୍ ମୁନି ଆଶୀର୍ବାଦ କରି ମୃଦୁବାଣୀରେ କହିଲେ—“ଆସ, ବସ।”
Verse 346
उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत | भरतवंशी नरेश! तदनन्तर स्वस्थ होकर भृगुपुत्र च्यवन मुनि अपनी स्निग्ध मुधर वाणीद्वारा राजाको तृप्त करते हुए-से बोले--
ହେ ଭାରତବଂଶୀ ନରେଶ! ତଦନନ୍ତରେ ସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଚ୍ୟବନ ମୁନି ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ ଓ ମଧୁର ବାଣୀରେ—ମନେ ହେଲା ଯେନ ତୃପ୍ତ କରୁଛନ୍ତି—ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 353
मनः:षष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छान्मुक्तोडसि तेन वै । “राजन! तुमने पाँच ज्ञानेन्द्रियों, पाँच कर्मेन्द्रियों और छठे मनको अच्छी तरह जीत लिया है। इसीलिये तुम महान् संकटसे मुक्त हुए हो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଷଷ୍ଠ ମନକୁ ଭଲଭାବେ ଜୟ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ମହା ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛ।
Verse 363
नहि ते वृजिनं किंचित् सुसूक्ष्ममपि विद्यते । “वक्ताओंमें श्रेष्ठ पुत्र! तुमने भलीभाँति मेरी आराधना की है। तुम्हारे द्वारा कोई छोटे- से-छोटा या सूक्ष्म-से-सूक्ष्म अपराध भी नहीं हुआ है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁତ୍ର, ତୁମ ଭିତରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତୁମେ ମୋତେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସେବା-ଆରାଧନା କରିଛ; ତେଣୁ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଅପରାଧରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୁକ୍ତ।
Verse 3736
प्रीतो5स्मि तव राजेन्द्र वरश्न प्रतिगृह्मताम् । “राजन! अब मुझे विदा दो। मैं जैसे आया था, वैसे ही लौट जाऊँगा। राजेन्द्र! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ; अतः तुम कोई वर माँगो”
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ତୁମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ତେଣୁ ଏକ ବର ଗ୍ରହଣ କର। ଏବେ ମୋତେ ବିଦା ଦିଅ; ଯେପରି ଆସିଥିଲି ସେପରି ଫେରିଯିବି।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts the ethical aftermath of kin-slaying and guru-slaying in a civil war: how to understand culpability, the suffering of survivors (especially bereaved women), and the prospect of adverse karmic destinies.
Expiation and restoration are operationalized through disciplined practices: tapas and targeted dāna are presented as structured means to generate merit, cultivate virtues, and re-anchor social order after collapse.
Yes in functional form: the chapter repeatedly attaches explicit ‘phala’ (fruits) to practices—asserting predictable outcomes in this world and posthumously (e.g., heaven, reputation, rescue from dark destinies), thereby positioning the teaching as an efficacy-mapped ethical manual.