Adhyaya 33
ब्राह्मणपूजा-राजधर्मः | Royal Duty of Honoring Learned Brahmins
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Kingship and Governance Instructions)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma what is the foremost duty of an anointed king and what conduct enables attainment of welfare in both worlds. Bhīṣma answers that the king’s highest recurring obligation is the continual honoring and protection of reputable, learned, and senior brāhmaṇas—especially śrotriyas—through respectful attention, material support, and formal salutations. He frames this as a practical instrument of state stability: when such figures are at peace, the realm “shines,” and the public’s functioning is sustained through them. The chapter then expands into a cautionary register: brāhmaṇas are depicted as difficult to oppose, capable (when angered) of overwhelming consequences; their capacities are described as varied and sometimes concealed, with diverse livelihoods and conduct in society. The discourse warns against listening to or participating in disparagement of dvijas; the advised protocol is silent withdrawal. Finally, it asserts that antagonism toward brāhmaṇas is incompatible with secure prosperity, using analogies to emphasize their social and moral “invincibility” within the chapter’s normative worldview.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह से पूछते हैं—यदि ब्राह्मणत्व अत्यन्त दुर्लभ है, तो विश्वामित्र जैसे क्षत्रिय ने उसी देह से ब्राह्मण्य कैसे पाया? इसी जिज्ञासा के उत्तर में वंश-गाथा और रूपान्तरण की कथा खुलती है। → भीष्म हैहय-वंश और शर्याति-वंश की कड़ियाँ जोड़ते हुए वीतहव्य के पुत्रों और काशी-नरेशों के बीच घोर वैर का वर्णन करते हैं। युद्ध देवासुर-संग्राम-सा उग्र होता है; हैहय राजकुमार विविध शस्त्रों से राजा पर वर्षा करते हैं, मानो हिमालय पर मेघ जल बरसा रहे हों। → प्रतर्दन कवच धारण कर धनुष उठाता है; स्तुतियों के बीच उदित सूर्य-सा दीप्त होकर रण में प्रवेश करता है और निर्णायक पराक्रम से काशी-नरेशों का संहार कर देता है। इसके बाद वीतहव्य का भाग्य-परिवर्तन आता है—भृगुवंशी महर्षि के वचन मात्र से वह क्षत्रिय-जाति का त्याग कर ब्रह्मर्षि/ब्रह्मवादी हो जाता है। → महर्षि भृगु (भृगुवंशी) अपने तप-प्रभाव से ‘जाति’ और ‘अधिकार’ के प्रश्न को वचन-बल द्वारा सुलझाते हैं—वीतहव्य ब्राह्मणत्व प्राप्त करता है; प्रतर्दन महर्षि की आज्ञा लेकर यथावत लौटता है, जैसे सर्प विष छोड़ दे। कथा आगे गृत्समद आदि वंश-प्रसंगों की ओर संकेत करती है। → वीतहव्य से आगे की संतति-परम्परा (गृत्समद आदि) और ‘ब्राह्मणत्व’ के दुर्लभ होने पर उठे प्रश्न का व्यापक निष्कर्ष अगले प्रसंगों में फैलता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राा बछ। अकाल त्रिशो&्थ्याय: वीतहव्यके पुत्रोंसे काशी-नरेशोंका घोर युद्ध
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ କୁରୁକୁଳୋଦ୍ବହ, ହେ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତାମହ, ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ମୁଁ ଏହି ମହାନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଲି। କିନ୍ତୁ ଆପଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦେହରେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ—ଏହା କିପରି ବୁଝିବା?
Verse 2
विश्वामित्रेण च पुरा ब्राह्म॒ण्यं प्राप्तमित्युत । श्रूयते वदसे तच्च दुष्प्रापमिति सत्तम
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ତଥାପି ଆପଣ ତାହାକୁ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ କହୁଛନ୍ତି, ହେ ସତ୍ତମ—ଏହା କିପରି ବୁଝିବା?
Verse 3
सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ पितामह! परंतु सुना जाता है कि पूर्वकालमें विश्वामित्रजीने इसी शरीरसे ब्राह्मणत्व प्राप्त कर लिया था और आप जो उसे सर्वथा दुर्लभ बता रहे हैं (ये दोनों बातें परस्पर विरुद्ध-सी जान पड़ती हैं) ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! କିନ୍ତୁ ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଦେହରେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ; ଆପଣ ତ ତାହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି—ଏହି ଦୁଇ କଥା ମୋତେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ପରି ଲାଗୁଛି। ମୁଁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ବୀତହବ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିଲେ। ଗାଧିବଂଶଜ ପ୍ରଭୋ! ପ୍ରଥମେ ସେଇ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 4
स केन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्म॒ण्यं राजसत्तम: । वरेण तपसा वापि तन््मे व्याख्यातुमरहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! କେଉଁ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏହା କି ଏକ ବରଦାନରେ, ନା ତପସ୍ୟାରେ? ହେ ନୃପଶିରୋମଣି! ଦୟାକରି ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 5
भीष्म उवाच शृणु राजन् यथा राजा वीतहव्यो महायशा: । राजर्षिर्दिलभ प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଶୁଣ। ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜର୍ଷି ରାଜା ବୀତହବ୍ୟ ଯେପରି ଲୋକସମ୍ମାନିତ, ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ସେହି କଥା କହୁଛି।
Verse 6
मनोर्महात्मनस्तात प्रजा धर्मेण शासत: । बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिरिति विश्रुत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ! ଧର୍ମରେ ପ୍ରଜାକୁ ଶାସନ କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ମନୁଙ୍କ ଏକ ଧର୍ମାତ୍ମ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ‘ଶର୍ୟାତି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 7
तस्यान्ववाये द्वौ राजन् राजानौ सम्बभूवतु: । हैहयस्तालजंघश्न वत्सस्य जयतां वर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଦୁଇଜଣ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ—ହୈହୟ ଓ ତାଳଜଂଘ। ହେ ଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେ ଦୁଇଜଣେ ଭତ୍ସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ।
Verse 8
हैहयस्य तु राजेन्द्र दशसु स्त्रीषु भारत । शतं बभूव पुत्राणां शूराणामनिवर्तिनाम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଭାରତବଂଶୀ! ହୈହୟ ନରେଶଙ୍କର ଦଶ ରାଣୀ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଶତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ଯୁଦ୍ଧରୁ କେବେ ପଛୁଆ ହେଉନଥିବା ଶୂରବୀର।
Verse 9
तुल्यरूपप्रभावाणां बलिनां युद्धशालिनाम् । धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमा:
ସେମାନଙ୍କର ରୂପ ଓ ପ୍ରଭାବ ସମାନ ଥିଲା; ସେମାନେ ବଳବାନ ଓ ଯୁଦ୍ଧକଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ବେଦ—ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ସେମାନେ ଶ୍ରମ କରିଥିଲେ।
Verse 10
उन सबके रूप और प्रभाव एक समान थे, वे सभी बलवान् तथा युद्धमें शोभा पानेवाले थे। उन्होंने धनुर्वेद और वेदके सभी विषयोंमें परिश्रम किया था ।।
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରୂପ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ସମାନ; ସମସ୍ତେ ବଳବାନ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୋଭାପ୍ରଦ ଥିଲେ। ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ବେଦର ସମସ୍ତ ଶାଖାରେ ସେମାନେ ଶ୍ରମ କରିଥିଲେ। ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ, ହେ ରାଜନ, କାଶୀରେ ହର୍ୟଶ୍ୱ ନାମକ ରାଜା ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ—ଦିବୋଦାସଙ୍କ ପିତାମହ; ବିଜୟୀ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 11
स वीतहव्यदायादैरागत्य पुरुषर्षभ । गड्भायमुनयोर्मध्ये संग्रामे विनिपातित:,पुरुषप्रवर! वीतहव्यके पुत्रोंने हर्यश्वके राज्यपर चढ़ाई की उन्हें गंगा-यमुनाके बीच युद्धमें मार गिराया
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବୀତହବ୍ୟଙ୍କ ଦାୟାଦମାନେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁହାଁମୁହିଁ କଲେ; ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ମଧ୍ୟଭାଗର ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ସେ ନିହତ ହେଲେ।
Verse 12
त॑ तु हत्वा नरपतिं हैहयास्ते महारथा: । प्रतिजग्मु: पुरी रम्यां वत्सानामकुतो भया:,राजा हर्यश्वको मारकर वे महारथी हैहय-राजकुमार निर्भय हो वत्सवंशी राजाओंकी सुरम्य पुरीको लौट गये
ସେ ନରପତିଙ୍କୁ ହତ କରି, ହୈହୟ ବଂଶର ସେଇ ମହାରଥୀମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ବତ୍ସରାଜମାନଙ୍କର ରମ୍ୟ ପୁରୀକୁ ପୁନଃ ଫେରିଗଲେ।
Verse 13
हर्यश्व॒स्य च दायाद: काशिराजो< भ्यषिच्यत । सुदेवो देवसंकाश: साक्षाद् धर्म इवापर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହର୍ୟଶ୍ୱଙ୍କ ଦାୟାଦ କାଶୀରାଜଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅଭିଷେକ କରାଗଲା। ସେହି ସୁଦେବ ଦେବସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଯେନେ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 14
हर्यश्वके पुत्र सुदेव जो देवताके तुल्य तेजस्वी और साक्षात् दूसरे धर्मराजके समान न्यायशील थे, पिताके बाद काशिराजके पदपर अभिषिक्त किये गये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଧର୍ମାତ୍ମା କାଶୀନନ୍ଦନ ସୁଦେବ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ପୃଥିବୀର ପାଳନ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବୀତହବ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଆସି ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ।
Verse 15
तमथाजोौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर्यथागतम् । सौदेवस्त्वथ काशीशो दिवोदासो5भ्यषिच्यत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମରରେ ଅଜକୁ ପରାଜିତ କରି ସେମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଫେରିଗଲେ। ତାପରେ ସୌଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦିବୋଦାସ କାଶୀରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 16
दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्य तेषां यतात्मनाम् । वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ଦିବୋଦାସ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ସେହି ହୈହୟ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଜାଣି, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ୱାରାଣସୀ ନଗରୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 17
विप्रक्षत्रियसम्बाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम् । नैकद्रव्योच्चयवर्ती समृद्धविपणापणाम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେହି ପୁରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ରେ ଘନ ଥିଲା, ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ନାନା ପ୍ରକାର ଦ୍ରବ୍ୟର ସଂଚୟରେ ସମୃଦ୍ଧ; ତାହାର ବିପଣି, ହାଟ-ବଜାର ଓ ଦୋକାନମାନେ ଧନ-ବୈଭବରେ ପ୍ରଚୁର ହୋଇ ଫଳିଫୁଲିଥିଲେ।
Verse 18
गड्जाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम । गोमत्या दक्षिणे कूले शक्रस्येवामरावतीम्
ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେ ନଗରୀ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ପ୍ରାଚୀର-ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା ଏବଂ ଗୋମତୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା। ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ତାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ସମାନ ଦିଶୁଥିଲା।
Verse 19
तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम् । आगत्य हैहया भूय: पर्यधावन्त भारत
ହେ ଭାରତ! ସେଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ସେଇ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ ମହୀପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ହୈହୟମାନେ ପୁନଃ ଆସି ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ଚାପ ଦେଲେ।
Verse 20
भारत! उस नगरीमें निवास करते हुए राजसिंह भूपाल दिवोदासपर पुनः हैहयराजकुमारोंने धावा किया ।। स निष्क्रम्य ददौ युद्ध तेभ्यो राजा महाबल: । देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युति:
ହେ ଭାରତ! ସେ ନଗରୀରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ରାଜସିଂହ ଦିବୋଦାସଙ୍କ ଉପରେ ହୈହୟ ରାଜକୁମାରମାନେ ପୁନଃ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତେବେ ମହାବଳୀ, ମହାଦ୍ୟୁତି ଦିବୋଦାସ ନଗରରୁ ବାହାରି ସେମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଲେ; ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେବାସୁର-ସଙ୍ଗ୍ରାମ ସମାନ ଘୋର ଥିଲା।
Verse 21
महातेजस्वी महाबली राजा दिवोदासने पुरीसे बाहर निकलकर उन राजकुमारोंके साथ युद्ध किया। उनका वह युद्ध देवासुर-संग्रामके समान भयंकर था ।।
ହେ ମହାରାଜ! ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଶ-ଦଶ ଦିନର ଦଶ ଦଶତି—ଅର୍ଥାତ୍ ଦୀର୍ଘକାଳ—ଲଢ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅଧିକାଂଶ ବାହନ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ଶେଷେ ସେ ଦୈନ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 22
हतयोधस्ततो राजन् क्षीणकोशश्व भूमिप: । दिवोदास: पुरी त्यक्त्वा पलायनपरो5भवत्
ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍! ଯୋଧମାନେ ହତ ହେଲେ ଏବଂ କୋଷ କ୍ଷୀଣ ହେଲା; ତେଣୁ ସେ ଭୂମିପ ଦିବୋଦାସ ନଗରୀ ତ୍ୟାଗ କରି ପଳାୟନପର ହେଲେ।
Verse 23
गत्वा55श्रमपदं रम्यं भरद्वाजस्य धीमत: । जगाम शरणं राजा कृताञज्जलिररिंदम,शत्रुदमन नरेश! बुद्धिमान् भरद्वाजके रमणीय आश्रमपर जाकर राजा दिवोदास हाथ जोड़े हुए वहाँ मुनिकी शरणमें गये
ଧୀମାନ୍ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ରମ୍ୟ ଆଶ୍ରମପଦକୁ ଯାଇ, ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ରାଜା କରଯୋଡ଼ି ବିନୟରେ ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ।
Verse 24
तमुवाच भरद्वाजो ज्येष्ठ: पुत्रो बृहस्पते: । पुरोधा: शीलसम्पन्नो दिवोदासं महीपतिम्
ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଶୀଳସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଦିବୋଦାସଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଭରଦ୍ୱାଜ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ—“ନରେଶ୍ୱର! କେଉଁ ପ୍ରୟୋଜନରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୋତେ କହ; ତୁମ ହିତର ଯେ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁ ନିଷ୍କପଟଭାବେ ତାହା କରିବି।”
Verse 25
किमागमनकृत्य ते सर्व प्रब्रूहि मे नूप । यत् ते प्रियं तत् करिष्ये न मे5त्रास्ति विचारणा
ହେ ନୃପ! କେଉଁ ପ୍ରୟୋଜନରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ—ସେ ସବୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ। ତୁମକୁ ଯାହା ପ୍ରିୟ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ କରିବି; ଏଥିରେ ମୋ ମନରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 26
राजोवाच भगवन् वैतहत्यैमें युद्धे वंश: प्रणाशित: । अहमेकः: परिद्यूनो भवन्तं शरणं गत:
ରାଜା କହିଲେ—“ଭଗବନ୍! ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀତହବ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମୋ ବଂଶକୁ ନାଶ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏକା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।”
Verse 27
शिष्यस्नेहेन भगवंस्त्वं मां रक्षितुमर्हसि । एकशेष: कृतो वंशो मम तै: पापकर्मभि:
ଭଗବନ୍! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ; ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରତି ଗୁରୁଙ୍କ ସହଜ ସ୍ନେହରେ ଆପଣ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ସେହି ପାପକର୍ମୀମାନେ ମୋ ବଂଶରେ କେବଳ ମୋତେ ଏକାକୁ ଶେଷ ରଖିଛନ୍ତି।
Verse 28
तमुवाच महाभागो भरद्वाज: प्रतापवान् । न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम्,यह सुनकर प्रतापी महर्षि महाभाग भरद्वाजने कहा--'सुदेवनन्दन! तुम न डरो, न डरो। तुम्हारा भय दूर हो जाना चाहिये
ଏହା ଶୁଣି ପ୍ରତାପଶାଳୀ ମହାଭାଗ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ— “ସୁଦେବ-ନନ୍ଦନ! ଭୟ କରନି, ଭୟ କରନି; ତୋର ଭୟ ଦୂର ହେଉ।”
Verse 29
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतज्ञका संवादविषयक उनतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— “ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ତୋର ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ମୁଁ ଇଷ୍ଟି-ଯଜ୍ଞ କରିବି; ସେହି ଯଜ୍ଞବଳରେ ତୁ ଭୀତହବ୍ୟର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ହଜାରେ ହଜାରେ ନିହତ କରିପାରିବୁ।”
Verse 30
तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम् । अथास्य तनयो जज्ञे प्रतर्दन इति श्रुतः,तब ऋषिने राजासे पुत्रेष्टि यज्ञ कराया। इससे उनके प्रतर्दन नामसे विख्यात पुत्र हुआ महाराज! इसी तरह मैंने गृत्समदके वंशका भी विस्तारपूर्वक वर्णन किया है। अब और क्या पूछ रहे हो? ।।
ତାପରେ ଋଷି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁତ୍ରକାମନାରେ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କଲେ। ତାହାର ପରିଣାମରେ ‘ପ୍ରତର୍ଦନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଏଭଳି ମୁଁ ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କ ବଂଶବିସ୍ତାର ବିସ୍ତୃତରେ କହିଦେଲି; ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ପଚାରୁଛ?”
Verse 31
स जातमात्रो ववृधे समा: सद्यस्त्रयोदश । वेदं चापि जगौ कृत्स्नं धनुर्वेदे च भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ଭାରତ! ସେ ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ବଢ଼ି ତୁରନ୍ତ ତେର ବର୍ଷର ପରି ଦେଖାଗଲା। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବେଦ ଓ ଧନୁର୍ବେଦ ମଧ୍ୟ ପାଠ କଲା।”
Verse 32
योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता । तेजो लोक्यं स संगृहा तस्मिन् देशे समाविशत्,बुद्धिमान् भरद्वाजमुनिने उसे योगशक्तिसे सम्पन्न कर दिया और उसके शरीरमें सम्पूर्ण जगत्का तेज भर दिया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭରଦ୍ୱାଜ ତାକୁ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ସମାବିଷ୍ଟ କଲେ। ସେ ଲୋକବ୍ୟାପୀ ତେଜ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେହି ଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କଲା—ଯେପରି ତାହାର ଦେହରେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଦୀପ୍ତି ପୂରିଗଲା।”
Verse 33
ततः स कवची धन््वी स्तूयमान: सुरभि: । वन्दिभिर्वन्द्यमानश्न बभौ सूर्य इवोदित:
ତେବେ ସେ ରାଜକୁମାର କବଚ ପିନ୍ଧି ଧନୁଷ ଧରି, ସ୍ତୁତିର ମଧ୍ୟରେ ଆଗେଇଲା। ଦେବର୍ଷିମାନେ ତାହାର ଯଶ ଗାଇଲେ, ବନ୍ଦୀଜନେ ବନ୍ଦନା କଲେ; ସେ ନବୋଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
Verse 34
स रथी बद्धनिस्त्रिंशो बभौ दीप्त इवानल: । प्रययौ स धनुर्धुन्चन् खड्गी चर्मी शरासनी
ସେ ରଥାରୂଢ ହୋଇ କଟିରେ ଖଡ୍ଗ ବାନ୍ଧି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତ ହେଲା। ଢାଳ-ଖଡ୍ଗ ସହ ଧନୁଷ ଧରି, ଧନୁଷର ଟଙ୍କାର କରି କରି ଆଗେଇଲା।
Verse 35
त॑ दृष्टवा परमं हर्ष सुदेवतनयो ययौ । मेने च मनसा दग्धान् वैतहव्यान् स पार्थिव:
ତାହାକୁ ଦେଖି ସୁଦେବପୁତ୍ର ରାଜା ଦିବୋଦାସ ପରମ ହର୍ଷ ପାଇଲେ। ମନେମନେ ସେ ଭାବିଲେ—ନିଜ ପୁତ୍ରର ତେଜରେ ବୈତହବ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦଗ୍ଧ ହୋଇସାରିଛନ୍ତି।
Verse 36
ततो5सौ यौवराज्ये च स्थापयित्वा प्रतर्दनम् कृतकृत्यं तदा55त्मानं स राजा अभ्यनन्दत,तत्पश्चात् राजा दिवोदासने प्रतर्दनको युवराजके पदपर स्थापित करके अपने आपको कृतकृत्य माना और बड़े आनन्दका अनुभव किया
ତାପରେ ରାଜା ଦିବୋଦାସ ପ୍ରତର୍ଦନକୁ ଯୁବରାଜ ପଦରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ତେବେ ସେ ନିଜକୁ କୃତକୃତ୍ୟ ମନେ କରି ଅନ୍ତରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
Verse 37
ततस्तु वैतहव्यानां वधाय स महीपति: । पुत्र प्रस्थापयामास प्रतर्दनमरिंदमम्,इसके बाद राजाने अपने पुत्र शत्रुदमन प्रतर्दनको वीतहव्यके पुत्रोंका वध करनेके लिये भेजा
ତାପରେ ମହୀପତି ରାଜା ବୈତହବ୍ୟମାନଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଦମନ ପୁତ୍ର ପ୍ରତର୍ଦନକୁ ପଠାଇଲେ।
Verse 38
सरथ: स तु संतीर्य गज्जामाशु पराक्रमी । प्रययौ वीतहव्यानां पुरी परपुरज्जय:
ସେ ପରାକ୍ରମୀ, ଶତ୍ରୁନଗର-ଜୟୀ ବୀର ରଥସହ ଗଜ୍ଜା ନଦୀକୁ ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି ବୀତହବ୍ୟମାନଙ୍କ ପୁରୀ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।
Verse 39
पिताकी आज्ञा पाकर वह शत्रुनगरीपर विजय पानेवाला पराक्रमी वीर शीघ्र ही रथसहित गंगापार करके वीतहतव्यपुत्रोंकी राजधानीकी ओर चल दिया ।।
ତାଙ୍କ ରଥର ଘୋର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ବୈତହବ୍ୟ ରାଜକୁମାରମାନେ—ପୁରୁଷସିଂହ, ବିଚିତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରୀତିରେ ନିପୁଣ—କବଚଧାରୀ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁରଥ ଭଙ୍ଗକାରୀ ନଗରାକାର ବିଶାଳ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ପୁରୀରୁ ବାହାରିଲେ। ଧନୁ ଉଠାଇ ସେମାନେ ପ୍ରତର୍ଦନ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ବାଣବର୍ଷା କଲେ।
Verse 40
निष्क्रम्य ते नरव्याप्रा दंशिताश्रित्रयोधिन: । प्रतर्दन॑ समाजग्मु: शरवर्षैरुदायुधा:
ପୁରୀରୁ ବାହାରି ସେ ନରବ୍ୟାଘ୍ରମାନେ—କବଚଧାରୀ ରଥଯୋଧା—ଆୟୁଧ ଉଠାଇ ପ୍ରତର୍ଦନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସି ବାଣବର୍ଷାରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 41
शस्त्रैश्न विविधाकारै रथौचैश्व युधिष्ठिर । अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तमिवाम्बुदा:
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେପରି ମେଘମାନେ ହିମବାନ୍ ଉପରେ ଜଳବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ର ଓ ରଥସମୂହ ନେଇ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷା କଲେ।
Verse 42
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां राजा प्रतर्दन: । जघान तान् महातेजा वज्जानलसमै: शरै:
ତେବେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ପ୍ରତର୍ଦନ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିବାରଣ କରି, ବଜ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ସମ ତେଜସ୍ବୀ ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିପାତ କଲେ।
Verse 43
कृत्तोत्तमाड़ास्ते राजन् भल्लै: शतसहस्रशः । अपततन् रुधिरार्द्राज़ा निकृत्ता इव किंशुका:
Bhishma said: “O King, struck by broad-headed arrows, their heads were hewn into hundreds and thousands of pieces. With limbs drenched in blood, they fell to the earth like kiṃśuka (palāśa) trees cut down.”
Verse 44
हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्य: सुतेष्वथ । प्राद्रवन्नगरं हित्वा भूगोराश्रममप्युत,उन सब पुत्रोंके मारे जानेपर राजा वीतहव्य अपना नगर छोड़कर महर्षि भृगुके आश्रममें भाग गये
Bhishma said: When all those sons had been slain, King Vītahavya—overwhelmed by the destruction of his lineage—abandoned his city and fled to the hermitage of the sage Bhṛgu. The episode underscores how the collapse of worldly supports drives a ruler to seek refuge in ascetic sanctuaries, turning from royal power toward spiritual protection and counsel.
Verse 45
ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यो नराधिप: । अभयं च ददौ तस्मै राजे राजन् भगुस्तदा,राजन! वहाँ नरेश्वर वीतहव्यने महर्षि भूगुकी शरण ली। तब भूगुने राजाको अभयदान दे दिया
Bhīṣma said: King Vītahavya sought refuge with the sage Bhṛgu. Then Bhṛgu granted the king fearlessness (protection), O King—affirming the ethical duty to shelter one who has surrendered, even when he is a ruler in distress.
Verse 46
अथानुपदमेवाशु तत्रागच्छत् प्रतर्दन: । स प्राप्य चाश्रमपदं दिवोदासात्मजो<ब्रवीत्,इतनेहीमें उनके पीछे लगा हुआ दिवोदासकुमार प्रतर्दन भी शीघ्र ही वहाँ पहुँचा। आश्रममें पहुँचकर उसने इस प्रकार कहा--
Bhishma said: Then, close on their heels, Pratardana quickly arrived there. Reaching the hermitage, the son of Divodasa spoke as follows—setting the stage for the next exchange in which conduct, restraint, and right action are to be clarified.
Verse 47
भो भो: केजत्राश्रमे सन्ति भूगो: शिष्या महात्मन: । द्रष्टमिच्छे मुनिमहं तस्याचक्षत मामिति
Bhishma said: “Ho there, ho there! Who among you are the disciples of the great-souled Bhrigu in this hermitage? I wish to see the sage. Please inform him of my arrival.”
Verse 48
सतं विदित्वा तु भगुर्निश्चक्रामाश्रमात् तदा । पूजयामास च ततो विधिना नृपसत्तमम्
ତାଙ୍କୁ ସତ୍ପୁରୁଷ ବୋଲି ଜାଣି ସେତେବେଳେ ଭୃଗୁ ଋଷି ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରିଲେ। ପରେ ବିଧି-ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୂଜା-ସତ୍କାର କଲେ।
Verse 49
प्रतर्दनको आया जान भृगुजी आश्रमसे निकले। उन्होंने नृपश्रेष्ठ प्रतर्दनका विधिपूर्वक स्वागत-सत्कार किया ।।
ପ୍ରତର୍ଦନ ରାଜା ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି ଭୃଗୁ ଋଷି ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତର୍ଦନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ-ସତ୍କାର କଲେ। ପରେ ଭୃଗୁ କହିଲେ—“ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସିଛ, କହ।” ତାପରେ ରାଜା ନିଜ ଆଗମନର କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 50
राजोवाच अयं ब्रह्मन्नितो राजा वीतहव्यो विसर्ज्यताम् । तस्य पुन्रैहि मे कृत्स्नो ब्रह्मन् वंश: प्रणाशित:
ରାଜା କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହି ରାଜା ବୀତହବ୍ୟଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ କରନ୍ତୁ। ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମୋ ସମଗ୍ର ବଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଛନ୍ତି।”
Verse 51
उत्सादितश्न विषय: काशीनां रत्नसंचय: । एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया
ମୁଁ କାଶୀମାନଙ୍କ ଦେଶକୁ ଉଜାଡ଼ିଦେଲି ଏବଂ ସଞ୍ଚିତ ରତ୍ନଭଣ୍ଡାରକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାର କଲି। ଆଉ ନିଜ ବୀର୍ୟର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ଏହି ପୁରୁଷର ଶତ ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ବଧ କରିଛି।
Verse 52
तमुवाच कृपाविष्टो भृगुर्थर्मभूतां वर:
ତେବେ କରୁଣାରେ ଆବିଷ୍ଟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 53
एतत् तु वचन श्रुत्वा भगोस्तथ्यं प्रतर्दन:
ଏହି ସତ୍ୟବଚନ ଶୁଣି ପ୍ରତର୍ଦନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଭକ୍ତିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମହର୍ଷିଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲା— “ଭଗବନ୍! ଯଦି ଏହା ଏମିତି ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ କୃତକୃତ୍ୟ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”
Verse 54
पादावुपस्मृश्य शनै: प्रह्ृष्टो वाक््यमब्रवीत् | एवमप्यस्मि भगवन् कृतकृत्यो न संशय:
ଧୀରେ ଧୀରେ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ କହିଲା— “ଭଗବନ୍! ଯଦି ଏହା ଏମିତି ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ କୃତକୃତ୍ୟ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”
Verse 55
य एष राजा वीर्येण स्वजातिं त्याजितो मया । अनुजानीहि मां ब्रह्मन् ध्यायस्व च शिवेन माम्
“ଏହି ରାଜାକୁ ମୁଁ ମୋ ପରାକ୍ରମରେ ତାହାର ସ୍ୱଜାତି-ସ୍ଥିତି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୋତେ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତୁ।”
Verse 56
त्याजितो हि मया जातिमेष राजा भृगूद्धह | ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दन:
“ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ରାଜାକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ଜାତି-ସ୍ଥିତି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲି। ପରେ ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ପାଇ ରାଜା ପ୍ରତର୍ଦନ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।”
Verse 57
भूगोर्वचनमात्रेण स च ब्रह्मर्षितां गत:
“ଭୃଗୁଙ୍କ ବଚନମାତ୍ର ପାଳନ କରି ସେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି-ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।”
Verse 58
तस्य गृत्समद: पुत्रो रूपेणेन्द्र इवापर:
ତାହାର ପୁତ୍ର ଗୃତ୍ସମଦ ରୂପରେ ଯେନ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର—ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।
Verse 59
ऋग्गवेदे वर्तते चाग्रया श्रुतिर्यस्थ महात्मन:
ଋଗ୍ବେଦରେ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଶ୍ରୁତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ରାଜନ, ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଋଷି ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଗୃତ୍ସମଦ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ-ନିଷ୍ଠ ଥିଲେ।
Verse 60
यत्र गृत्समदो राजन ब्राह्मणैः स महीयते । स ब्रह्मचारी विप्रर्षि: श्रीमान् गृत्समदो5भवत्
ରାଜନ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କୁ ମହିମାନ୍ୱିତ କରନ୍ତି, ସେଇ ଶ୍ରୀମାନ ଗୃତ୍ସମଦ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ବିପ୍ରର୍ଷି ଥିଲେ।
Verse 61
पुत्रो गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद् द्विज: । वर्चा: सुचेतस: पुत्रो विहव्यस्तस्य चात्मज:,गृत्समदके पुत्र सुचेता नामके ब्राह्मण हुए। सुचेताके पुत्र वर्चा और वचकि पुत्र विह॒व्य हुए
ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସୁଚେତା ନାମକ ଦ୍ୱିଜ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ସୁଚେତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବର୍ଚ୍ଚା, ଏବଂ ବର୍ଚ୍ଚାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିହବ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 62
विहव्यस्य तु पुत्रस्तु वितत्यस्तस्य चात्मज: । वितत्यस्य सुतः सत्य: संतः सत्यस्य चात्मज:,विहव्यके पुत्रका नाम वितत्य था। वितत्यके पुत्र सत्य और सत्यके पुत्र सन्त हुए
ବିହବ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିତତ୍ୟ ଥିଲେ। ବିତତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ସନ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 63
श्रवास्तस्य सुतश्चर्षि: श्रवसश्चा भवत् तम: । तमसश्न प्रकाशो5भूत् तनयो द्विजसत्तम: । प्रकाशस्य च वागिन्द्रो बभूव जयतां वर:
ତାହାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମହର୍ଷି ଶ୍ରବା ଜନ୍ମିଲେ; ଶ୍ରବାଠାରୁ ତମଃ ଜନ୍ମିଲେ। ତମଃଠାରୁ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରକାଶ ଜନ୍ମିଲେ। ଏବଂ ପ୍ରକାଶଙ୍କର ପୁତ୍ର, ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାଗିନ୍ଦ୍ର ହେଲେ।
Verse 64
तस्यात्मजश्न प्रमितिर्वेदवेदाड़पारग: । घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर्नामोदपद्यत,वागिन्द्रके पुत्र प्रमेति हुए जो वेदों और वेदांगोंके पारंगत विद्वान् थे। प्रमितिके घृताची अप्सरासे रुरुनामक पुत्र हुआ
ତାହାଙ୍କର ପୁତ୍ର ପ୍ରମିତି—ଯିଏ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ପ୍ରମିତି ଓ ଅପ୍ସରା ଘୃତାଚୀଠାରୁ ରୁରୁ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 65
प्रमद्वरायां तु रुरो: पुत्र: समुदपद्यत । शुनको नाम विदप्रर्षियस्य पुत्रो5थ शौनक:,रुससे प्रमद्वराके गर्भसे ब्रह्मर्षि शुनकका जन्म हुआ, जिनके पुत्र शौनक मुनि हैं
ପ୍ରମଦ୍ୱରାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ରୁରୁଠାରୁ ଶୁନକ ନାମକ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ସେଇ ମୁନି ଶୁନକଙ୍କର ପୁତ୍ର ଶୌନକ ହେଲେ।
Verse 66
एवं विप्रत्वमगमद् वीतहव्यो नराधिप: । भृगो: प्रसादादू राजेन्द्र क्षत्रिय: क्षत्रियर्षभ,राजेन्द्र! क्षत्रियशिरोमणे! इस प्रकार राजा वीतहव्य क्षत्रिय होकर भी भृगुके प्रसादसे ब्राह्मण हो गये
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏହିପରି ନରାଧିପ ବୀତହବ୍ୟ—କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟବୃଷଭ—ଭୃଗୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 67
तथैव कथितो वंशो मया गार्त्समदस्तव | विस्तरेण महाराज किमन्यदनुपृच्छसि
ହେ ଗାର୍ତ୍ସମଦବଂଶଜ, ମହାରାଜ! ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମ ବଂଶକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲି। ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
Verse 513
अस्येदानीं वधादद्य भविष्याम्यनृण: पितु: । इतना ही नहीं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଆଜି ଏହାକୁ ବଧ କଲେ ମୁଁ ଶେଷରେ ପିତୃଋଣରୁ ଉଋଣ ହେବି। ଏତିକି ନୁହେଁ—ଏହାର ପୁଅମାନେ କାଶୀ-ପ୍ରଦେଶର ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ଉଜାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସଞ୍ଚିତ ରତ୍ନଭଣ୍ଡାରକୁ ଲୁଟି ନେଇଛନ୍ତି। ଅହଙ୍କାରରେ ମତ୍ତ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଶତ ପୁଅକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ହତ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ କେବଳ ଏମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ। ଏବେ ଏମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କଲେ କି ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି?”
Verse 523
नेहास्ति क्षत्रिय: कश्रित् सर्वे हीमे द्विजातय: । तब धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भूगुने दयासे द्रवित होकर उनसे कहा--'राजन्! यहाँ कोई क्षत्रिय नहीं है। ये सब-के-सब ब्राह्मण हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ରାଜନ! ଏଠାରେ କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱିଜ—ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ।” ଏହି କଥାରେ ଭୀଷ୍ମ ଧର୍ମସଂଯମ ଦର୍ଶାଇଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା କିମ୍ବା ଦମନ ନୁହେଁ; ସମ୍ମାନ ଓ ରକ୍ଷା ହିଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 563
यथागतं महाराज मुक््त्वा विषमिवोरग: । भृगुवंशी महर्षे! मैंने इन राजासे अपनी जातिका त्याग करवा दिया।” महाराज! तदनन्तर महर्षिकी आज्ञा लेकर राजा प्रतर्दन जैसे साँप अपने विषको त्याग देता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ମହାରାଜ! ମହର୍ଷିଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ରାଜା ପ୍ରତର୍ଦନ, ସାପ ଯେପରି ବିଷ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେପରି କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି—ଯେପରି ଆସିଥିଲା ସେପରି ଫେରିଗଲା। ଭୃଗୁବଂଶୀ ମହର୍ଷେ! ମୁଁ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଜନ୍ମଗର୍ବ ତ୍ୟାଗ କରାଇଲି।”
Verse 573
वीतहव्यो महाराज ब्रह्म॒वादित्वमेव च । नरेश्वर! इस प्रकार राजा वीतहव्य भृूगुजीके कथनमात्रसे ब्रह्मर्षि एवं ब्रह्मवादी हो गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ମହାରାଜ! ନରେଶ୍ୱର! ଏହିପରି ରାଜା ବୀତହବ୍ୟ ଭୃଗୁଜୀଙ୍କ ବଚନମାତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ହେଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ—ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶକ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।”
Verse 586
शक्रस्त्वमिति यो दैत्यैर्निंगृहीत: किलाभवत् | उनके पुत्रो गृत्समद हुए जो रूपमें दूसरे इन्द्रके समान थे। कहते हैं, किसी समय दैत्योंने उन्हें यह कहते हुए पकड़ लिया था कि “तुम इन्द्र हो"
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “କୁହାଯାଏ, ଏକଥର ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାକୁ ‘ତୁମେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅଟ’ ବୋଲି କହି ଧରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଗୃତ୍ସମଦ ଥିଲେ, ଯିଏ ରୂପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଥିଲେ।”
Frequently Asked Questions
He asks which royal duty is greatest among all obligations and what conduct allows a king to secure welfare in both this world and the next.
To regularly honor reputable and senior learned brāhmaṇas—especially śrotriyas—through respectful engagement, appropriate material support, salutations, and protective governance, treating their well-being as integral to the realm’s stability.
Yes. It advises that disparagement of dvijas should not be listened to; one should remain silent and withdraw, emphasizing disciplined speech and avoidance of factional hostility as part of ethical state maintenance.