Adhyaya 23
Pātra-Lakṣaṇa and Niścita-Dharma (Marks of a Worthy Recipient and Stable Criteria of Dharma)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Pātra-Nirṇaya (Discourse on Gift-Ethics and Worthy Recipients)
Yudhiṣṭhira queries Bhīṣma on who is the “sanātana pātra” for gifts: a brāhmaṇa with ascetic insignia (liṅgin) or one without such marks. Bhīṣma replies that gifts are to be given to those established in their discipline, whether marked or unmarked, treating both as tapasvins when their conduct is aligned. The dialogue then tests the relation between śraddhā (faithful intent) and recipient-evaluation: Bhīṣma affirms that śraddhā purifies broadly, yet the text differentiates contexts—ordinary divine offerings versus ancestral/ritual gifting where discernment of the recipient is advised. A short embedded set of authoritative statements (Pṛthivī, Kāśyapa, Agni, Mārkaṇḍeya) elevates core evaluators: Vedic recitation can dissolve misconduct, but learning without character is ineffective; harming others’ reputation through learning is condemned; and truth is praised as surpassing large-scale ritual quantity. The chapter further defines “niścita dharma-lakṣaṇa” as ahiṃsā, satya, akrodha, ānṛśaṃsya, dama, and ārjava. It outlines conduct-regulation (respecting teachers, non-violence, avoiding slander and falsehood in authority) and identifies the qualities of sādhus and vipras to whom giving yields great fruit—self-control, truthfulness, humility, cleanliness, non-greed, and benevolence toward beings—concluding that donors should seek and honor such qualified recipients.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न के उत्तर में भीष्म अष्टावक्र की कथा उठाते हैं—वह वक्रांग ब्राह्मण, जिसने सत्य और तप से लोक जीते, अब एक रहस्यमयी कन्या/दिशा-देवी के संवाद में परखा जाने वाला है। → अष्टावक्र उस स्त्री से पूछते हैं कि वह अपना रूप कैसे बदलती है और स्पष्ट कहते हैं कि सत्य ही बोलना होगा। उत्तरदिशा (कन्या-रूप में) बताती है कि यह परीक्षा उसे ‘स्थिर’ करने के लिए थी—क्योंकि अव्युत्थान (अडिगता/अचल धर्म) से उसने लोक जीत लिए हैं। → कन्या स्वीकार करती है कि वदान्य ऋषि के प्रसाद और सम्मान के हेतु उसने यह वचन-व्यवहार किया; परीक्षा का रहस्य खुलते ही अष्टावक्र की सत्य-प्रतिष्ठा और धैर्य की विजय सार्वजनिक हो जाती है। → अष्टावक्र ‘तथास्तु’ कहकर कन्या को धर्मसम्मत रूप से स्वीकार करते हैं; घर लौटकर विश्राम, स्वजनों से कुशल-प्रश्न, और फिर न्यायपूर्वक उस ब्राह्मण/ऋषि के पास जाकर विवाह-दान की विधि पूर्ण होती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अि>-छऋाज एकविशो< ध्याय: अष्टावक्र और उत्तरदिशाका संवाद
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ପରମତେଜସ୍ବୀ ମୁନିଙ୍କ ଶାପକୁ କିପରି ଭୟ କଲା ନାହିଁ? ଏବଂ ଭଗବାନ୍ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ସେଠାରୁ କିପରି ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ? ଏ ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच अष्टावक्रोडन्वपृच्छत् तां रूपं विकुरुषे कथम् | नचानृतं ते वक्तव्यं ब्रूहि ब्राह्मणगकाम्यया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ସେହି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ପଚାରିଲେ—“ତୁମେ କାହିଁକି ବାରମ୍ବାର ନିଜ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଛ? ଏବଂ ଯଦି ମୋ ପରି ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ୱୀକୃତି ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମିଥ୍ୟା କହିବ ନାହିଁ—ସତ୍ୟ କହ।”
Verse 3
रूयुवाच द्यावापृथिव्योर्यत्रैषा काम्या ब्राह्मणसत्तम | शृणुष्वावहितः सर्व यदिदं सत्यविक्रम
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲା—“ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମ! ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉ କି ପୃଥିବୀ—ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ବସନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗର କାମନା ସଦା ରହେ। ସତ୍ୟପରାକ୍ରମ! ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ; ଏହି ରୂପପରିବର୍ତ୍ତନ-ଲୀଳାର କାରଣ ମୁଁ କହିବି।”
Verse 4
जिज्ञासेयं प्रयुक्ता मे स्थिरीकर्तु तवानघ । अव्युत्थानेन ते लोका जिता: सत्यपराक्रम
“ନିର୍ଦୋଷ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ଓ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହା କରିଥିଲି। ସତ୍ୟପରାକ୍ରମ ଦ୍ୱିଜ! ଧର୍ମରୁ ନ ଡଗମଗାଇ ତୁମେ ପୁଣ୍ୟଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛ।”
Verse 5
उत्तरां मां दिशं विद्धि दृष्टं सत्रीचापलं च ते । स्थविराणामपि स्त्रीणां बाधते मैथुनज्वर:
“ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦିଗର ସୂଚନା ବୋଲି ଜାଣ। ସ୍ତ୍ରୀର ଚଞ୍ଚଳତା ତୁମେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଛ। ବୃଦ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୈଥୁନ-କାମର ଜ୍ୱର ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି; କାମଜନିତ ସନ୍ତାପ ସେମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ।”
Verse 6
(अविश्वासान्न व्यसनी नातिसक्तो5प्रवासक: । विद्वान् सुशील: पुरुष: सदार: सुखमश्षुते ।।
“ଯେ ପୁରୁଷ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବିଶ୍ୱାସରେ ବ୍ୟସନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ପରଦେଶରେ ରହେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସୁଶୀଳ—ସେଇ ପୁରୁଷ ପତ୍ନୀସହ ବସି ସୁଖ ଭୋଗ କରେ। ଆଜି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁମପ୍ରତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ଭଗବନ୍ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା। ସେହି କନ୍ୟାର ପିତା ଦାନଶୀଳ ଋଷି ମୋତେ ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ; ମୁଁ ସେହି କାମ କରିଦେଲି।”
Verse 7
प्रेषितस्तेन विप्रेण कन्यापित्रा द्विजर्षभ । तवोपदेशं कर्तु वै तच्च सर्व कृतं मया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ କନ୍ୟାର ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦେବା ପାଇଁ ପଠାଇଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଛି।
Verse 8
क्षेमैर्गमिष्यसि गृहं श्रमश्न न भविष्यति । कन्यां प्राप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति
ହେ ବିପ୍ରବର! ଏବେ ତୁମେ କୁଶଳରେ ଗୃହକୁ ଯିବ; ପଥରେ ତୁମକୁ କୌଣସି ଶ୍ରମ କିମ୍ବା କଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ। ତୁମେ ସେଇ ମନୋନୀତ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ଏବଂ ସେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ରବତୀ ମଧ୍ୟ ହେବ।
Verse 9
काम्यया पृष्टवांस्त्वं मां ततो व्याह्मतमुत्तमम् । अनतिक्रमणीया सा कृत्स्नौलेकैस्त्रिभि: सदा
ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମେ ମୋତେ ଏହି କଥା ପଚାରିଥିଲ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଦା ଅନତିକ୍ରମଣୀୟ।
Verse 10
गच्छस्व सुकृतं कृत्वा कि चान्यच्छोतुमिच्छसि । यावद् ब्रवीमि विप्रर्षे अष्टावक्र यथातथम्
ପୁଣ୍ୟକର୍ମ କରି ଯାଅ। ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା? କହ, ହେ ବିପ୍ରର୍ଷି ଅଷ୍ଟାବକ୍ର! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ କହିପାରିବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକିଛି ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ କହିଦେବି।
Verse 11
ऋषिणा प्रसादिता चास्मि तव हेतोर्दविजर्षभ | तस्य सम्माननार्थ मे त्वयि वाक््यं प्रभाषितम्
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମ ହେତୁ ସେଇ ଋଷି ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଛି।
Verse 12
भीष्म उवाच श्रुत्वा तु वचनं तस्या: स विप्र: प्राउजलि: स्थित: । अनुज्ञातस्तया चापि स्वगृहं पुनरात्रजत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ନାରୀର ବଚନ ଶୁଣି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହାତ ଯୋଡ଼ି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା। ପରେ ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ସେ ପୁଣି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲା।
Verse 13
गृहमागत्य विश्रान्त: स्वजनं परिपृच्छय च । अभ्यगच्छच्च तं विप्रं न््यायत: कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! घर आकर उन्होंने विश्राम किया और स्वजनोंसे पूछकर वे न्यायानुसार फिर ब्राह्मण वदान्यके घर गये
କୁରୁନନ୍ଦନ! ଘରକୁ ଆସି ବିଶ୍ରାମ କରି, ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଚାରି, ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ସେ ପୁଣି ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।
Verse 14
पृष्टश्न तेन विप्रेण दृष्ट॑ त्वेतन्निदर्शनम् । प्राह विप्रं तदा विप्र: सुप्रीतेनान््तरात्मना
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ, ଯାତ୍ରାରେ ଦେଖିଥିବା ସେହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ; ତେବେ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଠାରେ ଯାହା ଦେଖିଥିଲେ ସବୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 15
भवता समनुज्ञात: प्रास्थितो गन्धमादनम् । तस्य चोत्तरतो देशे दृष्टं मे दैवतं महत्
ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ମୁଁ ଗନ୍ଧମାଦନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲି। ଏବଂ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେଶରେ ମୁଁ ଏକ ମହାନ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାକୁ ଦେଖିଲି।
Verse 16
तया चाहमनुज्ञातो भवांश्वापि प्रकीर्तित: । श्रावितश्नापि तद्वाक्यं गृहं चाभ्यागत: प्रभो:
ସେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦେଇ ବିଦାୟ କଲେ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ। ପ୍ରଭୋ! ତାଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ମୁଁ ଘରକୁ ଫେରିଆସିଲି।
Verse 17
“महर्षश!ी आपकी आज्ञा पाकर मैं उत्तर दिशामें गन्ध-मादनपर्वतकी ओर चल दिया। उससे भी उत्तर जानेपर मुझे एक महती देवीका दर्शन हुआ। उसने मेरी परीक्षा ली और आपका भी परिचय दिया। प्रभो! फिर उसने अपनी बात सुनायी और उसकी आज्ञा लेकर मैं अपने घर आ गया” ।।
ମହର୍ଷେ! ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଦିଗରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲି। ତାହାଠାରୁ ଆହୁରି ଉତ୍ତରକୁ ଯାଇ ମୁଁ ଏକ ମହତୀ ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲି। ସେ ମୋତେ ପରୀକ୍ଷା କଲେ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ପରେ, ପ୍ରଭୁ, ସେ ନିଜ ବାର୍ତ୍ତା କହିଲେ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ ମୁଁ ଘରକୁ ଫେରିଆସିଲି।” ତେବେ ସେ ଦାନଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— “ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ନକ୍ଷତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ମୋ କନ୍ୟାଙ୍କ ପାଣିଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ଆପଣ ପରମ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର।”
Verse 18
भीष्म उवाच अष्टावक्रस्तथेत्युक्त्वा प्रतिगृह्मु च तां प्रभो । कन्यां परमथधर्मात्मा प्रीतिमांश्नाभवत् तदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପ୍ରଭୁ! ତାପରେ ପରମ ଧର୍ମାତ୍ମା ଅଷ୍ଟାବକ୍ର “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ସେଇ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ପାଣିଗ୍ରହଣ କରି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେତେବେଳେ ସେ ମହା ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
Verse 19
कन्यां तां प्रतिगृहौव भार्या परमशो भनाम् । उवास मुदितस्तत्र स्वाश्रमे विगतज्वर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେଇ ପରମ ଶୋଭାମୟୀ କନ୍ୟାକୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହିତ ମୁନିଙ୍କ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱର ଶାନ୍ତ ହେଲା। ସେ ଜ୍ୱରରହିତ, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ତାଙ୍କ ସହ ବସବାସ କଲେ।
Verse 20
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें अष्टावक्र और उत्तरदिशाका संवादविषयक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଓ ଉତ୍ତରଦିଶାଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 21
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टावक्रदिक्संवादे एकविंशो<5ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର-ଦିକ୍-ସଂବାଦର ଏକବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
Whether gifts should be directed based on external ascetic identifiers (liṅga) or on inner qualification and conduct, and when discernment of the recipient is ethically required.
Ahiṃsā (non-injury), satya (truth), akrodha (non-anger), ānṛśaṃsya (non-cruelty/compassion), dama (self-restraint), and ārjava (straightforward integrity).
Yes: through the embedded Mārkaṇḍeya statement, truth (satya) is presented as ethically weightier than large quantities of major ritual performance, functioning as a value-hierarchy within the discourse.