Adhyaya 164
Chapter Arc: युधिष्ठिर भीष्म से पूछते हैं—आप निरन्तर कठोर-व्रती ब्राह्मणों की पूजा करते हैं; इस पूजन का प्रत्यक्ष और परोक्ष फल क्या है, और किस ‘व्युष्टि’ (परम सिद्धि/उत्कर्ष) की दृष्टि से यह आचरण सर्वोच्च है? → भीष्म उत्तर को अपने अधिकार से आगे बढ़ाकर एक उच्चतर स्रोत की ओर मोड़ते हैं—‘एष ते केशवः सर्वमाख्यास्यति’—और ब्राह्मण-पूजा के फल को कृष्ण-तत्त्व से जोड़ते हुए, स्तुति-परक महिमा-वर्णन का द्वार खोलते हैं। → केशव/नारायण की सर्वव्यापकता और यज्ञ-स्वरूपता का विराट उद्घोष—यज्ञों में स्तोत्र, साम, ब्रह्ममंत्र और हवि सब उसी को लक्ष्य करते हैं; वही मातरिश्वा (वायु), सविता, आदिदेव; वही त्रिलोकी-विजयी; वही पंचनाभि-चक्रधारी सृष्टि-रचयिता—और खाण्डव-प्रसंग सहित ‘सर्वत्रगः’ महात्मा का दैदीप्य। → स्तुति का निष्कर्ष यह कि केशव ही नारायण, परम, अव्यय, जगत् के मध्य-आदि-अन्त में स्थित, समस्त प्राणियों के भावक और विश्व-रक्षक हैं; ब्राह्मण-पूजा का परम फल इसी परमपुरुष-सम्बन्ध में प्रतिष्ठित है।
Shlokas
Verse 1
अष्टपञ्चाशर्दाधिकशततमो« ध्याय: भीष्मजीके द्वारा भगवान् श्रीकृष्णकी महिमाका वर्णन युधिछिर उवाच ब्राह्मणानर्चसे राजन् सततं संशितव्रतान् । कं तु कर्मोदयं दृष्टवा तानर्चसि जनाधिप
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଆପଣ ସଦା ସଂୟତ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ହେ ଜନାଧିପ! କେଉଁ କର୍ମଫଳକୁ ଦେଖି ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି—ତାହା କହନ୍ତୁ।
Verse 2
कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्टवा महाव्रत । तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद् वदस्व मे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ହେ ମହାବ୍ରତଧାରୀ, ହେ ମହାବାହୋ! ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜାରୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମିଳୁଥିବା କେଉଁ ଫଳକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁଥିଲେ? ଏ ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।”
Verse 3
भीष्म उवाच एष ते केशव: सर्वमाख्यास्यति महामति: । व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिमहाव्रत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ମହାମତି ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି କେଶବ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିବେ। ସେ ମହାବ୍ରତଧାରୀ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜାରୁ ହେଉଥିବା ସତ୍ୟ ଫଳ ଓ ଲାଭକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ବିଷୟର ସମସ୍ତ କଥା ସେଇ ତୁମକୁ କହିବେ।”
Verse 4
बलं श्रोत्रे वाड्मनश्चक्षुषी च ज्ञानं तथा सविशुद्ध॑ ममाद्य । देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे न चाति तूर्ण सविताद्य याति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଆଜି ମୋର ବଳ ଫେରିଆସିଛି; ମୋର ଶ୍ରବଣ, ବାଣୀ, ମନ ଓ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ସ୍ଥିର ଅଛି, ଏବଂ ମୋର ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଓ ବିଶୁଦ୍ଧ। ତେଣୁ ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଯେ ଦେହତ୍ୟାଗର ସମୟ ଏବେ ଦୂର ନୁହେଁ। ତଥାପି ଆଜି ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅତିତ୍ୱରାରେ ଗତି କରୁନାହାନ୍ତି।”
Verse 5
उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो राजन विप्राणां क्षत्रियाणां विशां च । तथा शूद्राणां धर्ममुपासते च शेषं कृष्णादुपशिक्षस्व पार्थ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ! ପୁରାତନ ପରମ୍ପରାରେ କହାଯାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର ମହାନ ଧର୍ମ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକେ ଯେଯେ ଧର୍ମକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି—ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଇଛି। ହେ ପାର୍ଥ! ଯାହା କିଛି ଶେଷ ରହିଗଲା, ତାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ଶିଖ।”
Verse 6
अहं होन॑ वेझि तत्त्वेन कृष्णं यो<यं हि यच्चास्य बल॑ पुराणम् | अमेयात्मा केशव: कौरवेन्द्र सो<यं धर्म वक्ष्यति संशयेषु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ମୁଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣେ—ସେ କିଏ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁରାତନ, ଆଦ୍ୟ ବଳ କ’ଣ। ହେ କୌରବେନ୍ଦ୍ର! କେଶବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଅପ୍ରମେୟ; ତେଣୁ ତୁମ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉଠିଲେ, ଧର୍ମ କ’ଣ ତାହା ସେଇ ତୁମକୁ କହିବେ।”
Verse 7
कृष्ण: पृथ्वीमसृजत् खं दिवं च कृष्णस्य देहान्मेदिनी सम्बभूव । वराहो5यं भीमबल: पुराण: स पर्वतान् व्यसृजद् वै दिशश्चल॒
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୃଷ୍ଣ ହିଁ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିଜ ଦେହରୁ ଧାରଣକାରିଣୀ ମେଦିନୀ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବଳଶାଳୀ ପୁରାତନ ପୁରୁଷ ବରାହରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ, ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ଦିଗମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
Verse 8
अस्य चाधो<थान्तरिक्ष॑ दिवं च दिशश्षतस्रो विदिशश्षतस््र: । सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଅସଂଖ୍ୟ ଦିଗ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ବିଦିଗ ଅଛି। ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ଚାଲିଆସେ; ସେଇ ପୁରାତନ ପ୍ରଭୁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ବିଶ୍ୱକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ।
Verse 9
अस्य नाभ्यां पुष्करं सम्प्रसूत॑ यत्रोत्पन्न: स्वयमेवामितौजा: । तेनाच्छिन्नं तत् तमः पार्थ घोरं यत् तत् तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ କମଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଇ କମଳମଧ୍ୟରେ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱତଃ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେଇ ଘୋର ତମସ୍କୁ ସେ ଛେଦ କଲେ—ଯାହା ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ତର୍ଜନା କରୁଛି; ଅଗାଧ, ଅପାର ଓ ଅନନ୍ତ।
Verse 10
कृते युगे धर्म आसीत् समग्र- स्त्रेताकाले ज्ञानमनुप्रपन्न: । बल॑ त्वासीद् द्वापरे पार्थ कृष्ण: कलौ त्वधर्म: क्षितिमिवाजगाम
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପାର୍ଥ! କୃତଯୁଗରେ ଧର୍ମ ସମଗ୍ର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ କୃଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ। ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେ ବଳରୂପେ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଯେନେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରି ଛାଇଯିବ—ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟ ହିଁ ପ୍ରବଳ ହେବ।
Verse 11
इन्होंने ही प्रचीनकालमें दैत्योंका संहार किया और ये ही दैत्यसम्राट् बलिके रूपमें प्रकट हुए। ये भूतभावन प्रभु ही भूत और भविष्य इनके ही स्वरूप हैं तथा ये ही इस सम्पूर्ण जगतके रक्षा करनेवाले हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହି ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି ହିଁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ସଂହାର କରିଥିଲା; ଏହି ଶକ୍ତି ହିଁ ପରେ ଦୈତ୍ୟସମ୍ରାଟ ବଳିରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେଇ ଭୂତଭାବନ ପ୍ରଭୁ ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟ—ଦୁହିଁର ସ୍ୱରୂପ; ଏବଂ ସେଇ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷକ।
Verse 12
यदा धर्मों ग्लाति वंशे सुराणां तदा कृष्णो जायते मानुषेषु । धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा परांक्ष लोकानपरांश्ष पाति
ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଧର୍ମର ହ୍ରାସ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଭାବିତ ଅନ୍ତଃକରଣବାନ ସେ ନିଜେ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରି ତାହାକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପର ଓ ଅପର—ଦୁଇ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 13
त्याज्यं त्यक्त्वा चासुराणां वधाय कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ | कृतं करिष्यत् क्रियते च देवो राहुं सोम॑ विद्धि च शक्रमेनम्
ହେ ପାର୍ଥ! ଯାହା ତ୍ୟାଜ୍ୟ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଅସୁରମାନଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ କାରଣ ହୁଅନ୍ତି। କାର୍ଯ୍ୟ, ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର କାରଣ—ସବୁ ତାଙ୍କର ହିଁ ସ୍ୱରୂପ। ସେଇ ଦେବ କୃତ, କ୍ରିୟମାଣ ଓ କରିଷ୍ୟତ—ତିନି କାଳର କର୍ମରୂପ। ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ତାଙ୍କୁ ହିଁ ରାହୁ, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଓ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଭାବେ ଜାଣ।
Verse 14
स विश्वकर्मा स हि विश्वरूप: स विश्वभुग् विश्वसृग् विश्वजिच्च । स शूलभृच्छोणित भृत् कराल- स््तं कर्मभिविंदितं वै स्तुवन्ति
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହିଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ସେଇ ବିଶ୍ୱରୂପ; ସେଇ ବିଶ୍ୱଭୋକ୍ତା, ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟା ଓ ବିଶ୍ୱବିଜେତା। ସେଇ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ; ରକ୍ତଭରା ଖପ୍ପର ଧରି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ନାନା ପ୍ରକାର କର୍ମରେ ଜଗତେ ବିଖ୍ୟାତ ସେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହିଁ ସମସ୍ତେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
Verse 15
त॑ं गन्धर्वाणामप्सरसां च नित्य- मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि | त॑ राक्षसाक्ष परिसंवदन्ति रायस्पोष: स विजिगीषुरेक:
ଶତଶତ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଦେବମାନେ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମତି ଚାହାନ୍ତି। ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଧନର ରକ୍ଷକ ଓ ପୋଷକ, ଏବଂ ବିଜୟର ଏକାଗ୍ର ଅଭିଲାଷୀ।
Verse 16
तमध्वरे शंसितार: स्तुवन्ति रथन्तरे सामगाश्र स्तुवन्ति । त॑ ब्राह्मणा ब्रद्ममन्त्रै: स्तुवन्ति तस्मै हविरध्वर्यव: कल्पयन्ति
ଯଜ୍ଞରେ ଶଂସିତା (ସ୍ତୋତା)ମାନେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ସାମଗାନକାରୀମାନେ ରଥନ୍ତର ସାମରେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଗାନ କରନ୍ତି। ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ସ୍ତବନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହବିର ଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 17
स पौराणी ब्रह्मागुहां प्रविष्टो महीसत्र भारताग्रे ददर्श । स चैव गामुद्दधाराग्रयकर्मा विक्षोभ्य दैत्यानुरगान् दानवांश्ष॒
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁରାତନ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପୃଥିବୀର ଜଳରେ ପ୍ରଳୟ ହେବା ଦେଖିଥିଲେ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିକର୍ମର ପରମ କର୍ତ୍ତା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ନାଗବଂଶକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରି ରସାତଳରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ।
Verse 18
त॑ घोषार्थे गीर्भिरिन्द्रा: स्तुवन्ति स चापीशो भारतैक: पशूनाम् | तस्य भक्षान् विविधान् वेदयन्ति तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୋପବ୍ରଜର ରକ୍ଷାର୍ଥ ଗୋବର୍ଧନ ଧାରଣ କରିବା ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୋତ୍ରବାଣୀରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ। ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଅଧିପତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହିଁ। ତାଙ୍କୁ ନାନାପ୍ରକାର ଭୋଗ ଅର୍ପିତ ହୁଏ; ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ବହନ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ଭାବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଜଣାଯାଏ।
Verse 19
तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च सर्व वशे तिष्ठति शाश्वृतस्य । स कुम्भे रेत: ससृजे सुराणां यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ—ସବୁ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ଦେବଦ୍ୱୟ (ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ)ଙ୍କ ବୀର୍ୟକୁ ଏକ କୁମ୍ଭରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ; ଯାହାରୁ ମହର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 20
स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी स रश्मिवान् सविता चादिदेव: । तेनासुरा विजिता: सर्व एव तद्विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ହିଁ ମାତରିଶ୍ୱା, ସର୍ବତ୍ର ବିଚରଣଶୀଳ ବାୟୁ; ସେ ହିଁ ତୀବ୍ରଗାମୀ ବଳବାନ ଅଶ୍ୱ; ସେ ହିଁ ରଶ୍ମିମାନ ସବିତା, ଆଦିଦେବ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅସୁର ଜିତାଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ବିକ୍ରମରେ ଏଠାରେ ତିନି ଲୋକ ମାପି ଅଧୀନ କରାଯାଇଛି।
Verse 21
स देवानां मानुषाणां पितृणां तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम् । स एव काल॑ विभजन्नुदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା ସେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଜ୍ଞବିଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଯଜ୍ଞର ସତ୍ୟ ବିସ୍ତାର ଓ ବିଧାନ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ସେଇ କାଳକୁ ବିଭାଜନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପଥ।
Verse 22
तस्यैवोर्ध्व॑ तिर्यगधश्षुरन्ति गभस्तयो मेदिनीं भासयन्त: । त॑ं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति तस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति
ସେହି ଏକ ପରମତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉପରକୁ, ଆଡ଼କୁ ଓ ତଳକୁ କିରଣମାଳା ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବନ କରନ୍ତି; ତାହାର ଦୀପ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 23
स मासि मास्यध्वरकृद् विधत्ते तमध्वरे वेदविद: पठन्ति । स एवोक्तश्नक्रमिदं त्रिनाभि सप्ताश्वयुक्त वहते वै त्रिधाम
ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମାସେ ମାସେ ଯଜ୍ଞର ବିଧାନ କରନ୍ତି। ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କର ଗୁଣମହିମା ପାଠ କରନ୍ତି। ତିନି ନାଭି, ତିନି ଧାମ ଓ ସାତ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଏହି ସଂବତ୍ସର-ଚକ୍ରକୁ ସେ ଏକା ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 24
महातेजा: सर्वग: सर्वसिंह: कृष्णो लोकान् धारयते यथैक: । हंसं तमोघ्नं च तमेव वीर कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि
ବୀର କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ମହାତେଜସ୍ୱୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହସମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକା ହିଁ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହେ ପାର୍ଥ! ସଦା ସେହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ହଂସସ୍ୱରୂପ, ଅନ୍ଧକାରନାଶକ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମର ସତ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 25
स एकदा कक्षगतो महात्मा तुष्टो विभु: खाण्डवे धूमकेतु: । स राक्षसानुरगांश्वावजित्य सर्वत्रग: सर्वमग्नौ जुहोति
ଏକଦା ସେହି ମହାତ୍ମା ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ ଧୂମକେତୁ-ଅଗ୍ନିରୂପେ ଖାଣ୍ଡବବନର ଝାଡ଼ଝଙ୍କାରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୁଷ୍କ ଇନ୍ଧନରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହେଲେ। ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସ୍ୱାମୀ ସେଠାରେ ଆସକ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ନାଗସମୂହକୁ ଜୟ କରି, ସମସ୍ତକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତିରୂପେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
Verse 26
स एव पार्थाय श्वेतमश्चं प्रायच्छत् स एवाश्वानथ सर्वाश्षकार । स बन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्र- स्त्रिवच्छिरा क्षतुरश्वस्त्रिनाभि:
ସେହି ଏକା ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ ଶ୍ୱେତ ଅଶ୍ୱ ଦାନ କରିଥିଲେ; ସେହି ଏକା ସମସ୍ତ ଅଶ୍ୱଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ସେହି ଏକା ଜଗତ୍-ରଥକୁ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥିବା ବନ୍ଧନ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହାର ତିନି ଚକ୍ର; ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ମଧ୍ୟ, ଅଧଃ—ଏହାର ତ୍ରିବିଧ ଗତି। କାଳ, ଅଦୃଷ୍ଟ, ଇଚ୍ଛା, ସଙ୍କଳ୍ପ—ଏହାର ଚାରି ଅଶ୍ୱ। ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣଚିହ୍ନିତ ତ୍ରିବିଧ କର୍ମ ଏହାର ନାଭି। ସେହି ସଂସାର-ରଥ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଅଛି।
Verse 27
स विहायो व्यदधात् पञ्चनाभि: स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम् सो<रण्यानि व्यसृजत् पर्वतांश्व हृषीकेशो5मितदीप्ताग्नितेजा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପଞ୍ଚନାଭ ପ୍ରଭୁ ଆକାଶକୁ ଗଢ଼ିଲେ; ସେଇ ଭୂମି, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଓ ଅନ୍ତରିକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଅପାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ସେହି ହୃଷୀକେଶ ହିଁ ଅରଣ୍ୟ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 28
अलंघयदू वै सरितो जिघांसन् शक्रं वज्ं प्रहरन्तं निरास । स महेन्द्र: स्तूयते वै महाध्वरे विप्रैरैको ऋक््सहस: पुराणै:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଅନେକ ନଦୀ ଲଂଘିଲେ ଏବଂ ବଜ୍ର ପ୍ରହାରକୁ ଉଦ୍ୟତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କରି ପରାସ୍ତ କଲେ। ସେଇ ମହେନ୍ଦ୍ର; ମହାଧ୍ୱର (ମହାୟଜ୍ଞ)ରେ ବିପ୍ରମାନେ ସହସ୍ର ପୁରାତନ ଋକ୍ମନ୍ତ୍ରରେ ଏକମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ହିଁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
Verse 29
दुर्वासा वै तेन नानयेन शक््यो गृहे राजन् वासयितुं महौजा: । तमेवाहुर्ऋषिमेकं पुराणं स विश्वकृद् विदधात्यात्मभावान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ! ମହାଓଜସ୍ବୀ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଘରେ ରଖି ଆତିଥ୍ୟ କରିବା ତାଙ୍କ (କୃଷ୍ଣଙ୍କ) ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରି ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ପୁରାତନ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଋଷି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା; ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ନାନା ଭାବର ସୃଷ୍ଟି ନିରନ୍ତର କରନ୍ତି।
Verse 30
वेदांश्व॒ यो वेदयते5धिदेवो विधींश्व यश्चाश्रयते पुराणान् । कामे वेदे लौकिके यत्कलं च विष्वक्सेन: सर्वमेतत् प्रतीहि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁରାଣରେ ନିହିତ ପ୍ରାଚୀନ ବିଧିମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଦୃଢ଼ଭାବେ ଜାଣ—ବେଦିକ ହେଉ କି ଲୌକିକ, କାମ୍ୟ କର୍ମରୁ ଯେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ, ସେ ସବୁ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରେ ହିଁ ନିହିତ।
Verse 31
ज्योतींषि शुक्लानि हि सर्वलोके त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्न । त्रयो5ग्नयो व्याहृतयश्न तिस्र: सर्वे देवा देवकीपुत्र एव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶୁଭ୍ର ଜ୍ୟୋତି ସେଇ; ତିନି ଲୋକ ସେଇ, ତିନି ଲୋକପାଳ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ତ୍ରିବିଧ ଅଗ୍ନି ସେଇ, ତିନି ବ୍ୟାହୃତି (ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ) ସେଇ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଦେବକୀପୁତ୍ର ସେଇ ହିଁ। ତାଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ—ବିଶ୍ୱାଧାର, ନିର୍ଗୁଣ—ବୋଲି; ଏବଂ ସଂକର୍ଷଣ—ଜୀବତତ୍ତ୍ୱରୂପ—ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଆତ୍ମୟୋନି ମହାତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ନିଜକୁ ଚତୁର୍ଥ ରୂପରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି।
Verse 32
स वत्सर: स ऋतुः सो<र्धमास: सोडहोरात्र: स कला वै स काष्ठा: । मात्रा मुहूर्ताश्च लवा: क्षणाश्र विष्वक्सेन: सर्वमेतत् प्रतीहि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଜାଣ, ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ନିଜେ ସଂବତ୍ସର ଓ ଋତୁ; ସେଇ ପକ୍ଷ (ଅର୍ଧମାସ) ଏବଂ ଦିନ-ରାତିର ଚକ୍ର। ସେଇ କଳା ଓ କାଷ୍ଠା; ତଥା ମାତ୍ରା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଲବ ଓ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସମୟର ସମସ୍ତ ମାପକୁ ତାଙ୍କର ହିଁ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ବୁଝ।
Verse 33
चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रतारा: सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम् | नक्षत्रयोगा ऋतवकश्च पार्थ विष्वक्सेनात् सर्वमेतत् प्रसूतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ପାର୍ଥ! ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରା; ଅମାବାସ୍ୟାର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀର ବ୍ରତ; ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗ ଓ ଋତୁ—ଏ ସବୁ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରସୂତ।
Verse 34
रुद्रादित्या वसवो<थाश्रिनौ च साध्याक्षु विश्वे मरुतां गणाश्ष । प्रजापतिर्देवमातादितिश्न सर्वे कृष्णादृषयश्चैव सप्त
ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ମରୁଦ୍ଗଣ, ପ୍ରଜାପତି, ଦେବମାତା ଅଦିତି ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷି—ଏ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 35
वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व- मनग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूप: । आपो भूत्वा मज्जयते च सर्व ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान्
ବିଶ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହିଁ ବାୟୁରୂପ ଧାରଣ କରି ଜଗତକୁ ଗତି ଦିଅନ୍ତି; ଅଗ୍ନିରୂପ ହୋଇ ସବୁକୁ ଦହନ କରନ୍ତି; ଜଳରୂପ ହୋଇ ସମସ୍ତକୁ ନିମଜ୍ଜିତ କରନ୍ତି; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ହୋଇ ବିଶ୍ୱ-ସମୂହମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
Verse 36
वेद्यं च यद् वेदयते च वेद्यं विधिश्व यश्व श्रयते विधेयम् । धर्मे च वेदे च बले च सर्व चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଜାଣ: ଯାହା ଜ୍ଞେୟ (ବେଦ୍ୟ) ଏବଂ ଯେ ତାହାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଯେ ବିଧି ଏବଂ ଯେ ବିଧେୟ (ବିହିତ କର୍ମ)ର ଆଶ୍ରୟ ନିଏ—ଏ ସବୁ ଧର୍ମ, ବେଦ ଓ ଦିବ୍ୟବଳରେ ନିହିତ। ଚରାଚର ସମଗ୍ର ଜଗତ କେଶବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କର ହିଁ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କର।
Verse 37
ज्योतिर्भूत: परमोडसौ पुरस्तात् प्रकाशते यत्प्रभया विश्वरूप: । अप: सृष्टवा सर्वभूतात्मयोनि: पुराकरोत् सर्वमेवाथ विश्वम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବିଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥାନ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରି ପରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।
Verse 38
ऋतूनुत्पातान् विविधान्यद्भूतानि मेघान् विद्युत्सर्वमैरावतं च । सर्व कृष्णात् स्थावरं जड़मं च विश्वात्मानं विष्णुमेनं प्रतीहि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଋତୁମାନ, ନାନାପ୍ରକାର ଉତ୍ପାତ, ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା, ମେଘ, ବିଜୁଳି, ଐରାବତ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସବୁ କୃଷ୍ଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 39
ये विश्वके निवासस्थान और निर्गुण हैं। इन्हींको वासुदेव, जीवभूत संकर्षण, प्रद्युम्न और चौथा अनिरुद्ध कहते हैं। ये आत्मयोनि परमात्मा सबको अपनी आज्ञाके अधीन रखते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବିଶ୍ୱର ନିବାସସ୍ଥାନ ଓ ଗୁଣାତୀତ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ, ଜୀବତତ୍ତ୍ୱରୂପ ସଂକର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଅନିରୁଦ୍ଧ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଆତ୍ମୟୋନି ପରମାତ୍ମା ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଆଜ୍ଞାଧୀନରେ ରଖନ୍ତି।
Verse 40
स पञ्चाधा पञ्चजनोपपन्नं संचोदयन् विश्वमिदं सिसुक्षु: । ततश्चलकारावनिमारुतौ च खं ज्योतिरम्भश्ष॒ तथैव पार्थ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୁନ୍ତୀକୁମାର! ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଜୀବସମୂହ ସହିତ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ପରମ ପ୍ରେରକ ପଞ୍ଚଧା ହୋଇ ଜଗତକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖନ୍ତି। ତାପରେ ସେ କ୍ରମେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ତେଜ (ଅଗ୍ନି/ଆଲୋକ), ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 41
स स्थावरं जड़म॑ चैवमेत- च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा । ततो भूमिं व्यद्धात् पज्चबीजां द्यौ: पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏଭଳି ସ୍ଥାବର ଓ ଜଡ ସହିତ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବସମୂହ ଯୁକ୍ତ ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେ ପୃଥିବୀକୁ ପାଞ୍ଚ କାରଣର ବୀଜଭୂମି ଭାବେ ଗଢ଼ିଲେ। ପରେ ସେ ଆକାଶରୂପ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପ୍ରଚୁର ଜଳବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ପାଳିତ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ-ନିଜ କର୍ମପଥରେ ଚାଲନ୍ତି।
Verse 42
तेन विश्व कृतमेतद्धि राजन् स जीवयत्यात्मनैवात्मयोनि: । ततो देवानसुरान् मानवांश्न 23064 “३६ ९०.३ [ प्रजाश्न । समासेन त् सर्वान् सदा भूतपति: सिसृक्षु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସୃଷ୍ଟ; ଆତ୍ମୟୋନି ସେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦିଅନ୍ତି। ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଜୀବନ ଓ ଆଧାର ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ମିଳେ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଭୂତପତି ସେ ଭଗବାନ୍ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଧାରଣାକୁ ସଦା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
Verse 43
शुभाशुभ॑ स्थावरं जड़मं॑ च विष्वक्सेनात् सर्वमेतत् प्रतीहि । यद् वर्तते यच्च भविष्यतीह सर्व होतत् केशवं त्वं प्रतीहि
ଶୁଭ-ଅଶୁଭ, ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଓ ଜଡ—ଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ। ଏଠାରେ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛି ଓ ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ—ସେ ସବୁ କେଶବ ହିଁ, ଏହା ଦୃଢ଼ଭାବେ ବୁଝ।
Verse 44
मृत्युश्वैव प्राणिनामन्तकाले साक्षात् कृष्ण: शाश्वतो धर्मवाह: | भूतं च यच्चेह न विद्या किंचिद् विष्वक्सेनात् सर्वमेतत् प्रतीहि
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତକାଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହିଁ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ଧର୍ମର ଶାଶ୍ୱତ ବାହକ। ଯାହା ହୋଇଗଲା ଓ ଯାହା ଏଠାରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାତ—ସେ ସବୁ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ।
Verse 45
यत् प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम् । तत्सर्व केशवो$चिन्त्यो विपरीतमतः परम्
ତିନି ଲୋକରେ ଯାହା କିଛି ପ୍ରଶସ୍ତ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଯାହାକୁ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ—ସେ ସବୁ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ କେଶବଙ୍କର ହିଁ ସ୍ୱରୂପ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ଅଛି ବୋଲି ଭାବିବା ହେଉଛି ବିପରୀତ ବୁଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ।
Verse 46
एतादृश: केशवो5तश्व भूयो नारायण: परमश्चाव्ययश्व । मध्याद्यन्तस्य जगतस्तस्थुषश्न बुभूषतां प्रभवश्वाव्ययश्व
ଏହିପରି କେଶବଙ୍କ ମହିମା; ତଥାପି ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଅପାର। ସେ ହିଁ ପରମ ପୁରୁଷ, ଅବ୍ୟୟ ନାରାୟଣ। ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଏହି ଜଗତର ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତ ସେ ହିଁ; ଏବଂ ସଂସାରରେ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ମଧ୍ୟ ସେ ହିଁ—ଏହିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଅବିକାରୀ, ଅବ୍ୟୟ ପରମାତ୍ମା କୁହାଯାଏ।
Verse 131
स एव पूर्व निजघान दैत्यान् स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट् । स भूतानां भावनो भूतभव्य: स विश्वस्यास्य जगतश्लाभिगोप्ता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିଥିଲେ ସେଇ ଏକମାତ୍ର; ଆଦିଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସମ୍ରାଟ୍ ହେଲେ। ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟ ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପୋଷକ ସେଇ; ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ-ଜଗତର ସଚେତନ ରକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ସେଇ।
Verse 158
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महापुरुषमाहात्म्ये अष्टपज्चाशदधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମହାପୁରୁଷମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟକ ଏକଶ ଅଠାଉନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା।