Adhyaya 145
Śatarudrīya-prabhāva and Rudra’s Supremacy (शतरुद्रीयप्रभावः)
Upa-parva: Śiva-stuti and Śatarudrīya Context (Anuśāsana Parva instructional unit)
Yudhiṣṭhira requests that Vāsudeva explain the knowledge he obtained through Durvāsas’ favor, including the greatness and names of the Mahātman. Vāsudeva responds by offering a reverential account centered on Mahādeva (Śaṅkara/Rudra) as the unsurpassed source of beings across the three worlds. He describes Rudra’s overwhelming presence in conflict imagery (enemies collapsing from mere proximity, the terrifying roar), then recounts a paradigmatic disruption of Dakṣa’s sacrifice where the gods are shaken and seek pacification. The narrative emphasizes that recitation of the Śatarudrīya by the gods leads to Mahādeva’s appeasement and the re-establishment of ritual order, including allocating Rudra’s due share in yajña. A further exemplum describes the destruction of the three asura cities (Tripura), with Rudra’s weaponry symbolically composed of cosmic and Vedic elements. The chapter closes by identifying Durvāsas as a powerful brahminic manifestation associated with Vāsudeva’s household experience, and by presenting an expansive catalog of divine epithets and cosmic identifications for Mahādeva, concluding that his qualities are inexhaustible to speech.
Chapter Arc: नारद हिमालय के पुण्य, सिद्ध-चारण-सेवित प्रदेश का वर्णन करते हुए उस दिव्य स्थल की ओर कथा को मोड़ते हैं जहाँ वृषभध्वज शंकर तप में स्थित हैं। → ऋतुएँ अद्भुत पुष्प-वृष्टि से वातावरण को अलौकिक बनाती हैं; उसी दिव्यता के बीच उमा क्रीड़ा-हास के लिए सहसा शंकर के दोनों नेत्र बंद कर देती हैं—और जगत के प्रकाश का स्रोत क्षणभर को अवरुद्ध हो जाता है। → नेत्र-आवरण के प्रतिउत्तर में शंकर के ललाट से आदित्य-सदृश, युगान्त-प्राय दीप्त तृतीय नेत्र प्रकट होता है; उसकी ज्वाला-तेज से पर्वत तक ‘मथित’/विक्षुब्ध हो उठता है और सृष्टि-स्थितियों का संतुलन डगमगा जाता है। → देव-गण, महाभूत, मरुद्-वसु-साध्य-विश्वेदेव, यक्ष-नाग आदि समवेत होकर भूतनाथ के भयानक-पर-शोभित धाम/सभा में उपस्थित होते हैं; वृषभध्वज भक्तों को अभय देने वाले रूप में प्रतिष्ठित होते हैं और उनका स्थान अद्भुत शोभा पा जाता है। → भयानक रूपधर सभा-स्थल के ‘क्षणभर में’ रूपान्तर के बाद, समवेत देवसमुदाय के समक्ष आगे कौन-सा वर/उपदेश/नियम प्रतिष्ठित होगा—यह उत्कंठा बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं) अपने-आप बछ। ्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତାପରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସୁହୃଦ୍ ଭଗବାନ୍ ଋଷି ନାରଦ ଶଙ୍କର ଓ ଉମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସଂବାଦକୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 2
नारद उवाच तपश्चचार धर्मात्मा वृषभाड्क: सुरेश्वर: । पुण्ये गिरो हिमवति सिद्धचारणसेविते
ନାରଦ କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଯେଉଁ ପରମ ପବିତ୍ର ହିମାଳୟ ପର୍ବତକୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଦେବାଧିଦେବ ଭଗବାନ୍ ଶିବ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
Verse 3
नानौषधियुते रम्ये नानापुष्पसमाकुले । अप्सरोगणसंकीर्णे भूतसंघनिषेविते
ନାରଦ କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ନାନା ପ୍ରକାର ଔଷଧିରେ ସମୃଦ୍ଧ, ନାନା ପୁଷ୍ପରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପ୍ସରାଗଣରେ ଭିଡ଼ଭାଡ଼ ଏବଂ ଭୂତସଂଘମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ସେହି ପରମ ପବିତ୍ର ହିମାଳୟ ପର୍ବତରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦେବେଶ ଭଗବାନ୍ ଶଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
Verse 4
तत्र देवो मुदा युक्तो भूतसंघशतैर्व॑त: । नानारूपैर्विख्पैश्व दिव्यैरद्भुतदर्शनै:
ସେଠାରେ ମହାଦେବ ଶତଶଃ ଭୂତସଂଘମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ। ସେଇ ଭୂତମାନଙ୍କର ରୂପ ନାନା ପ୍ରକାର ଓ ବିକୃତ ଥିଲା; ତଥାପି କେତେକର ରୂପ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନୀୟ ଥିଲା।
Verse 5
सिंहव्याप्रगजप्रख्यै: सर्वजातिसमन्वितै: । क्रोष्टकद्वीपिवदनैरऋ्रक्षर्ष भमुखैस्तथा
କେତେକଙ୍କ ଆକୃତି ସିଂହ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ଗଜରାଜ ସଦୃଶ ଥିଲା; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜାତିର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମିଶ୍ରଣ ପରି ଦିଶୁଥିଲେ। ଅନେକଙ୍କ ମୁଖ ସିଆଳ ଓ ଚିତା ସଦୃଶ, ଏବଂ ତଥା ଭାଲୁ ଓ ବୃଷଭ ସଦୃଶ ଥିଲା।
Verse 6
उलूकवदनैर्भीमैर्व॒कश्येनमुखैस्तथा । नानावर्णर्मुगमुखै: सर्वजातिसमन्वितै:
କେତେକ ଭୟଙ୍କର ଉଲୁକ (ପେଚା) ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ; ଅନେକ ଭୀଷଣ ଭୂତଙ୍କ ମୁଖ ଭେଡ଼ିଆ ଓ ବାଜ ସଦୃଶ ଥିଲା। ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମୁଖ ହରିଣ ସଦୃଶ ଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ନାନା ପ୍ରକାର ଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜାତିର ସମନ୍ୱୟ ଥିଲେ।
Verse 7
किंनरैर्यक्षगन्धर्व रक्षोभूतगणैस्तथा । दिव्यपुष्पसमाकीर्ण दिव्यज्वालासमाकुलम्
ନାରଦ କହିଲେ—କିନ୍ନର, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଭୂତଗଣଙ୍କ ଦଳମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ମହାଦେବଙ୍କ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ସଭା ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସର୍ବଦିଗରେ ଦିବ୍ୟ ତେଜର ଜ୍ୱାଳାରେ ଭରିଥିଲା।
Verse 8
दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम् तत् सदो वृषभाड्कस्य दिव्यवादित्रनादितम्
ନାରଦ କହିଲେ—ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କ ସେଇ ସଭା ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦନରେ ଲେପିତ ଓ ଦିବ୍ୟ ଧୂପରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଥିଲା; ଦିବ୍ୟ ବାଦ୍ୟର ନାଦ ସେଠାରେ ନିରନ୍ତର ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା।
Verse 9
मृदज़पणवोदघुष्ट शड्खभेरीनिनादितम् | नृत्यद्धिर्भूतसंघैश्व बहिणैश्न समनतत:
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଇ ଦିବ୍ୟ ସଭାରେ ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ପଣବର ଘୋଷ ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା; ଶଙ୍ଖ ଓ ଭେରୀର ନାଦ ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା। ନୃତ୍ୟରତ ଭୂତସଂଘ ଓ ମୟୂରମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାରିପାଖରୁ ତାହାକୁ ଶୋଭିତ କରୁଥିଲେ।
Verse 10
प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं देवर्षिगणसेवितम् । दृष्टिकान्तमनिर्देश्यं दिव्यमद््भुतदर्शनम्
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେଇ ଦିବ୍ୟ ସଭା ଦେବର୍ଷିଗଣଙ୍କ ଦଳଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର, ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ଲୋକାତୀତ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନମୟ ଥିଲା।
Verse 11
स गिरिस्तपसा तस्य गिरिशस्य व्यरोचत । स्वाध्यायपरमैविंप्रैर्ब्रहद्यघोषो निनादित:,भगवान् शंकरकी तपस्यासे उस पर्वतकी बड़ी शोभा हो रही थी। स्वाध्यायपरायण ब्राह्मणोंकी वेद-ध्वनि वहाँ सब ओर गूँज रही थी
ନାରଦ କହିଲେ—ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ତପସ୍ୟାରେ ସେଇ ପର୍ବତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଉଠିଥିଲା। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟପରାୟଣ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ବେଦପାଠର ଗମ୍ଭୀର ଓ ବିଶାଳ ଘୋଷ ସବୁଦିଗରେ ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା।
Verse 12
षट्पदैरुपगीतैश्व माधवाप्रतिमो गिरि: । तन्महोत्सवसंकाशं भीमरूपधरं तत:
ନାରଦ କହିଲେ—ତେବେ ସେ ପର୍ବତ ମାଧବ (ବିଷ୍ଣୁ) ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା ଏବଂ ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନ-ଗୀତରେ ସୁସ୍ତୁତ ହେଲା। ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମହୋତ୍ସବ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତି ଥିଲା।
Verse 13
दृष्टवा मुनिगणस्यासीत् परा प्रीतिर्जनार्दन । माधव! वह अनुपम पर्वत भ्रमरोंके गीतोंसे अत्यन्त सुशोभित हो रहा था। जनार्दन! वह स्थान अत्यन्त भयंकर होनेपर भी महान् उत्सवसे सम्पन्न-सा प्रतीत होता था। उसे देखकर मुनियोंके समुदायको बड़ी प्रसन्नता हुई ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଜନାର୍ଦନ! ତାହାକୁ ଦେଖି ମୁନିଗଣଙ୍କ ମନରେ ପରମ ପ୍ରୀତି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ହେ ମାଧବ! ସେ ଅନୁପମ ପର୍ବତ ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗୀତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ହେ ଜନାର୍ଦନ! ସ୍ଥାନଟି ଅତି ଭୟଙ୍କର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହୋତ୍ସବର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ତାହାକୁ ଦେଖି ଋଷିସଭା ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେଠାରେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମୁନି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱରେତା ତପସ୍ବୀମାନେ ଏକତ୍ର ଥିଲେ; ମରୁତଗଣ ଓ ମହାଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଯକ୍ଷ-ନାଗ, ପିଶାଚ, ଲୋକପାଳ, ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ବାୟୁ ଓ ପ୍ରଧାନ ଭୂତଗଣ—ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 14
मरुतो वसव: साध्या विश्वेदेवा: सवासवा: । यक्षा नागा: पिशाचाश्न लोकपाला हुताशना:
ମରୁତଗଣ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ପିଶାଚ, ଲୋକପାଳ ଏବଂ ହୁତାଶନ (ଅଗ୍ନି)—ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଥିଲେ।
Verse 15
ऋतव: सर्वपुष्पैश्न व्यकिरन्त महाद्भुतै:ः
ଋତୁମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ସମସ୍ତ ପୁଷ୍ପ ଛିଟାଇଦେଲେ।
Verse 16
विहज़ाश्च मुदा युक्ता: प्रानृत्यन् व्यनदंश्व ह
ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ନାଚିଲେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କଳରବ କଲେ।
Verse 17
तत्र देवो गिरितटे दिव्यधातुविभूषिते
ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଧାତୁମାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ ପର୍ବତତଟରେ ଦେବତା ବିରାଜମାନ ଥିଲେ।
Verse 18
व्याप्रचर्माम्बरधर: सिंहचर्मोत्तरच्छद:
ନାରଦ କହିଲେ—ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମକୁ ବସ୍ତ୍ରରୂପେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସିଂହଚର୍ମ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରୀୟ ଥିଲା। ଧ୍ୱଜରେ ବୃଷଭଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେ ଶିବ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇ ଭୟ ନିବାରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 19
व्यालयज्ञोपवीती च लोहिताड्गदभूषण: । हरिश्मश्रुर्जटी भीमो भयकर्ता सुरद्विषाम्
ନାରଦ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ସର୍ପମୟ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ଲୋହିତ ଅଙ୍ଗଦରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ। ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଦାଢ଼ି ଓ ଜଟାଜୁଟଧାରୀ ସେ ଭୀମରୂପୀ ଦେବଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 20
दृष्टवा महर्षय: सर्वे शिरोभिरवरनिं गता:
ନାରଦ କହିଲେ—ତାହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ମହର୍ଷି ଶିର ନମାଇ ଭୂମିରେ ନତ ହେଲେ।
Verse 21
(गीर्भि: परमशुद्धाभिस्तुष्टवुश्च मनोहरम् ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ସେ ଋଷିମାନେ ମନୋହର ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, କ୍ଷମାଶୀଳ ଓ କଲ୍ମଷରହିତ; ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ଭୂମିରେ ଶିର ରଖି ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତାପରେ ଭୂତପତିଙ୍କ ସେହି ସ୍ଥାନ ଭୀମରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 22
क्षणेनैवाभवत् सर्वमद्भुतं मधुसूदन
ନାରଦ କହିଲେ—ଏକ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ, ହେ ମଧୁସୂଦନ, ସବୁକିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ହୋଇଗଲା।
Verse 23
तमभ्ययाच्छैलसुता भूतस्त्रीगणसंवृता
ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ଭୂତମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଗଣ ଘେରିଥିବା ଗିରିରାଜ-କନ୍ୟା ଉମା ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ବହି ଆଣିଥିଲେ। ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପରି ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ପରି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପାଳନ କରୁଥିଲେ।
Verse 24
हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतधारिणी । बिभ्रती कलशं रौक्मं सर्वतीर्थजलोद्धवम्
ନାରଦ କହିଲେ—ହରଙ୍କ ପରି ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଓ ସମାନ ବ୍ରତଧାରିଣୀ ସେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
Verse 25
गिरिस्रवाभि: सर्वाभि: पृष्ठतो5नुगता शुभा । पुष्पवृष्टयाभिवर्षन्ती गन्धैर्बहुविधैस्तथा । सेवन्ती हिमवत् पार्श्व हरपार्श्वमुपागमत्
ନାରଦ କହିଲେ—ଶୁଭଲକ୍ଷଣା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ପର୍ବତରୁ ବହୁଥିବା ସମସ୍ତ ଝରଣାଧାରା ଅନୁଗତ ହେଲା। ସେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରସାର କରୁଥିଲେ; ହିମବତଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱଭାଗକୁ ଅନୁସରି ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଉପଗତ ହେଲେ।
Verse 26
ततः स्मयन्ती पाणिभ्यां नर्मार्थ चारुहासिनी । हरनेत्रे शुभे देवी सहसा सा समावृणोत्
ତାପରେ ମନୋହର ହାସ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେବୀ ହସିହସି, କୌତୁକାର୍ଥେ ହଠାତ୍ ନିଜ ଦୁଇ ହାତରେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ଶୁଭ ଦୁଇ ନୟନକୁ ଢାକିଦେଲେ।
Verse 27
आते ही मनोहर हास्यवाली देवी उमाने मनोरंजन या हास-परिहासके लिये मुसकराकर अपने दोनों हाथोंसे सहसा भगवान् शंकरके दोनों नेत्र बंद कर लिये ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ତେବେ ଦେବୀ ଉମା ହସିହସି ହଠାତ୍ ନିଜ ଦୁଇ ହାତରେ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦୁଇ ନେତ୍ର ଢାକିଦେଲେ। ତାଙ୍କ ନେତ୍ର ଆବୃତ ହେବାମାତ୍ରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଏକାଏକି ଅନ୍ଧକାରମୟ ହୋଇଗଲା, ଚେତନାଶୂନ୍ୟ ହେଲା; ହୋମ ହେଲାନି, ‘ବଷଟ୍’ ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଗଲାନି।
Verse 28
जनश्न विमना: सर्वो5भवत् त्राससमन्वित: । निमीलिते भूतपतौ नष्टसूर्य इवाभवत्
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ମନମରା ହୋଇଗଲେ, ଭୟ ଛାଇଗଲା। ଭୂତପତି ନେତ୍ର ନିମୀଳିତ କରିବା ସହିତ ଏହି ଲୋକ ଯେନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା ପରି ହେଲା।
Verse 29
ततो वितिमिरो लोक: क्षणेन समपद्यत | ज्वाला च महती दीप्ता ललाटात् तस्य नि:सृता,तदनन्तर क्षणभरमें सारे जगत्का अन्धकार दूर हो गया। भगवान् शिवके ललाटसे अत्यन्त दीप्तिशालिनी महाज्वाला प्रकट हो गयी
ତାପରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଲୋକର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୋଇଗଲା। ସହସା ତାଙ୍କ (ଶିବଙ୍କ) ଲଲାଟରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ମହାଜ୍ୱାଳା ନିଷ୍କ୍ରମିତ ହେଲା।
Verse 30
तृतीयं चास्य सम्भूत॑ नेत्रमादित्यसंनिभम् | युगान्तसदृशं दीप्तं येनासौ मथितो गिरि:
ତେବେ ତାଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଆଦିତ୍ୟ ସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ତୃତୀୟ ନେତ୍ରର ଆବିର୍ଭାବ ହେଲା। ସେ ନେତ୍ର ଯୁଗାନ୍ତର ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ସେ ନେତ୍ରରୁ ନିଷ୍କ୍ରମିତ ଜ୍ୱାଳା ତାହିଁ ପର୍ବତକୁ ଦହନ କରି ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।
Verse 31
ततो गिरिसुता दृष्ट्वा दीप्ताग्निसदृशेक्षणम् । हरं प्रणम्य शिरसा ददर्शायतलोचना
ତେବେ ଗିରିସୁତା ଉମା ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ ହରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଏବଂ ବିଶାଳନେତ୍ରା ଉମା ବିସ୍ମୟରେ ତାଙ୍କୁ ନିହାରିଲେ।
Verse 32
दहामाने वने तस्मिन् ससालसरलठद्रुमे । सचन्दनवरे रम्ये दिव्यौषधिविदीपिते
ନାରଦ କହିଲେ—ଶାଳ, ସରଳ ଆଦି ବୃକ୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚନ୍ଦନବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସେଇ ରମଣୀୟ ବନରେ ଦାବାଗ୍ନି ଲାଗିଗଲା। ବନଟି ସବୁଦିଗରୁ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା।
Verse 33
मृगयूथैद्रतैर्भीतैर्हरपार्श्वमुपागतै: । शरणं चाप्यविन्दद्धिस्तत् सद: संकुलं बभौ
ନାରଦ କହିଲେ—ଭୟଭୀତ ମୃଗଦଳ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପଳାଇ, ଅନ୍ୟତ୍ର କେଉଁଠି ଶରଣ ନ ପାଇ, ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ରେ ସମଗ୍ର ସଭାସ୍ଥଳ ସଂକୁଳ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଶରଣାଗତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା ପାଇଲା।
Verse 34
ततो नभस्पृशज्वालो विद्युल्लोलाग्निसल्बण: । द्वादशादित्यसदृशो युगान्ताग्निरिवापर:
ତାପରେ ସେଇ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ସେ ଅଗ୍ନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଲାଗୁଥିଲା; ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ପ୍ରତୀତ ହେଲା।
Verse 35
क्षणेन तेन निर्दग्धो हिमवानभवन्नग: । सधातुशिखराभोगो दीप्तदग्धलतौषधि:
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହିମବାନ ପର୍ବତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲା। ଧାତୁଯୁକ୍ତ ତାହାର ଶିଖର ଓ ବିସ୍ତୃତ ପର୍ବତଭାଗ ଝଲସିଗଲା, ଏବଂ ତାହାର ଲତା ଓ ଔଷଧି ଜ୍ୱଳି ଦଗ୍ଧ ହେଲା।
Verse 36
उसने क्षणभरमें हिमालय पर्वतको धातु और विशाल शिखरोंसहित दग्ध कर डाला। उसकी लताएँ और ओषधियाँ प्रजवलित हो जलकर भस्म हो गयीं ।।
ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ହିମାଳୟକୁ ଧାତୁ ଓ ବିଶାଳ ଶିଖର ସହିତ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲା। ତାହାର ଲତା ଓ ଔଷଧି ଜ୍ୱଳି ଜଳି ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା। ସେଇ ପର୍ବତକୁ ଭଙ୍ଗୁର ଓ ଦଗ୍ଧ ଦେଖି, ଗିରିରାଜକନ୍ୟା ଉମା ଦୁଇହାତ ଯୋଡ଼ି ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 37
उमां शर्वस्तदा दृष्ट्वा स्त्री भावगतमार्दवाम् । पितुर्देन्यमनिच्छन्ती प्रीत्यापश्यत् तदा गिरिम्
ସେତେବେଳେ ଉମା ନାରୀ-ସ୍ୱଭାବଜନିତ କୋମଳତାରେ ଦ୍ରବିତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ଶର୍ବ ବୁଝିଲେ—ସେ ପିତାଙ୍କ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି। ତେବେ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଅନୁଗ୍ରହମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ହିମବାନ ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ଚାହିଲେ।
Verse 38
क्षणेन हिमवान् सर्व: प्रकृतिस्थ: सुदर्शन: । प्रहृष्विहगश्नैव सुपुष्पितवनद्रुम:
ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିବାମାତ୍ରେ କ୍ଷଣମଧ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ହିମାଳୟ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ପୂର୍ବାବସ୍ଥାକୁ ଫେରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ହୋଇ ଦିଶିଲା। ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ କଲରବ କଲେ, ଏବଂ ବନର ବୃକ୍ଷମାନେ ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 39
प्रकृतिस्थं गिरिं दृष्टवा प्रीता देवं महेश्वरम् । उवाच सर्वलोकानां पतिं शिवमनिन्दिता
ପର୍ବତଟି ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ପୂର୍ବାବସ୍ଥାରେ ପୁନଃ ସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ଅନିନ୍ଦିତା ପାର୍ବତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ମଙ୍ଗଳସ୍ୱରୂପ ମହେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 40
उमोवाच भगवन् सर्वभूतेश शूलपाणे महाव्रत । संशयो मे महान् जातस्तन्मे व्याख्यातुमहसि
ଉମା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ସର୍ବଭୂତେଶ୍ୱର! ଶୂଳପାଣି! ମହାବ୍ରତଧାରୀ! ମୋ ମନରେ ଏକ ମହାନ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମିଛି; ଦୟାକରି ତାହା ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 41
उमा बोलीं--भगवन! सर्वभूतेश्वर! शूलपाणे! महान् व्रतधारी महेश्वर! मेरे मनमें एक महान् संशय उत्पन्न हुआ है। आप मुझसे उसकी व्याख्या कीजिये ।।
ଉମା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ସର୍ବଭୂତେଶ୍ୱର! ଶୂଳପାଣି! ମହାବ୍ରତଧାରୀ ମହେଶ୍ୱର! ମୋ ମନରେ ଏକ ମହାନ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମିଛି; ଦୟାକରି ତାହା ନିରାକରଣ କରନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଲଲାଟରେ ତୃତୀୟ ନେତ୍ର କେଉଁ କାରଣରୁ ଉଦ୍ଭବିଲା? ଏବଂ ଆପଣ ‘ଗିରିଗ୍ଧ’ ଓ ‘ସପକ୍ଷିଗଣକାନନ’ ବୋଲି କାହିଁକି ପରିଚିତ?
Verse 42
किमर्थ च पुनर्देव प्रकृतिस्थस्त्वया कृत: । तथैव द्रुमसंच्छन्न: कृतोडयं ते पिता मम
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାରେ କାହିଁକି ରଖିଲ? ଏବଂ ସେହିପରି ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଆବରଣ ତଳେ ଲୁଚାଇଦେବାର କାରଣ କ’ଣ?
Verse 43
क्यों आपके ललाटमें तीसरा नेत्र प्रकट हुआ? किसलिये आपने पक्षियों और वनोंसहित पर्वतको दग्ध किया और देव! फिर किसलिये आपने उसे पूर्वावस्थामें ला दिया। मेरे इन पिताको आपने जो पूर्ववत् वृक्षोंसे आच्छादित कर दिया, इसका क्या कारण है? ।।
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦେବୀ! ଧର୍ମଜ୍ଞା ଓ ମଧୁରଭାଷିଣୀ, ତୁମ ସନ୍ଦେହ ଯଥାଯଥ। ପ୍ରିୟେ, ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ମୋତେ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିପାରେ ନାହିଁ। କଥା ପ୍ରକାଶ୍ୟ ହେଉ କି ଗୁପ୍ତ—ତୁମ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ମୁଁ ସବୁ କହିବି; ହେ ଦୀପ୍ତିମତୀ, ଏହି ସଭାରେ ସମସ୍ତ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣ। ପ୍ରିୟେ, ମୋତେ ସମସ୍ତ ଲୋକର କୂଟସ୍ଥ ଆଧାର ଭାବେ ଜାଣ। ତିନି ଲୋକ ମୋର ଅଧୀନ; ଯେପରି ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଧୀନ, ସେପରି ମୋର ମଧ୍ୟ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ବିଷ୍ଣୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ମୁଁ ରକ୍ଷକ—ଏହା ଜାଣ। ତେଣୁ, ହେ ଶୋଭନେ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସମଗ୍ର ଜଗତ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ହୋଇଯାଏ। ଦେବୀ, ଅନିନ୍ଦ୍ୟେ, ଶିଶୁସୁଲଭ ସରଳତାରେ ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ମୋର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କଲ, ସେତେବେଳେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଲୋକର ଆଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରମୟ ହେଲା।
Verse 44
नष्टादित्ये तथा लोके तमोभूते नगात्मजे । तृतीयं लोचन दीप्त॑ सृष्टं मे रक्षता प्रजा:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଗିରିରାଜକନ୍ୟା! ଯେତେବେଳେ ଜଗତରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଓ ସବୁଦିଗେ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ମୋର ଦୀପ୍ତ ତୃତୀୟ ନୟନ ପ୍ରକଟ କଲି।
Verse 45
तस्य चाक्ष्णो महत् तेजो येनायं मथितो गिरि: । त्वत्प्रियार्थ च मे देवि प्रकृतिस्थ: पुनः कृत:
ସେହି ନୟନର ଏହି ମହାତେଜ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପର୍ବତ ମଥିତ ଓ କମ୍ପିତ ହୋଇଥିଲା। ଦେବୀ! ତୁମ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଓ ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ମୁଁ ଏହି ପର୍ବତରାଜ ହିମବାନକୁ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ କରିଦେଲି।
Verse 46
उमोवाच भगवन् केन ते वक्त्र चन्द्रवत् प्रियदर्शनम् । पूर्व तथैव श्रीकान्तमुत्तरं पश्चिमं तथा
ଉମା କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କର ଏହି ମୁଖଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି? ପୂର୍ବମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି କାନ୍ତିମାନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ। ଉତ୍ତର ଓ ପଶ୍ଚିମମୁଖ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ମନୋହର କାନ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର—ଏହି ଭେଦ କାହିଁକି? ଆପଣଙ୍କ ଶିରରେ କପିଲବର୍ଣ୍ଣ ଜଟା କିପରି ହେଲା? ଏବଂ ମୟୂରପିଚ୍ଛ ପରି ଆପଣଙ୍କ କଣ୍ଠ ନୀଳ ହେବାର କାରଣ କ’ଣ?
Verse 47
दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्धव कपिला जटा: । केन कण्ठश्न ते नीलो बर्हिब्हनिभ: कृत:
ଉମା କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖ କାହିଁକି ଏତେ ରୌଦ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର? କେଉଁ କାରଣରୁ ଆପଣଙ୍କ ଶିରୋପରି ଜଟା କପିଳବର୍ଣ୍ଣ ହେଲା? ଏବଂ କେଉଁ ହେତୁରୁ ଆପଣଙ୍କ କଣ୍ଠ ମୟୂରପିଛର ଛଟା ପରି ନୀଳ ହୋଇଗଲା?
Verse 48
हस्ते देव पिनाक॑ ते सततं केन तिष्ठति । जटिलो ब्रह्माचारी च किमर्थमसि नित्यदा,देव! आपके हाथमें पिनाक क्यों सदा विद्यमान रहता है? आप किसलिये नित्य जटाधारी ब्रह्मचारीके वेशमें रहते हैं?
ଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ପିନାକ ଧନୁଷ ସଦା କାହିଁକି ରହେ? ଏବଂ ଆପଣ କେଉଁ କାରଣରୁ ନିତ୍ୟ ଜଟାଧାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀର ବେଶରେ ରହୁଛନ୍ତି?
Verse 49
एतनमे संशयं सर्व वक्तुमर्हसि वै प्रभो । सधर्मचारिणी चाहं भक्ता चेति वृषध्वज,प्रभो! वृषध्वज! मेरे इस सारे संशयका समाधान कीजिये; क्योंकि मैं आपकी सहधर्मिणी और भक्त हूँ
ପ୍ରଭୋ! ବୃଷଧ୍ୱଜ! ମୋର ଏହି ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ସମାଧାନ କରିବାକୁ ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ସମର୍ଥ। କାରଣ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସହଧର୍ମଚାରିଣୀ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତା ମଧ୍ୟ।
Verse 50
भीष्म उवाच एवमुक्त: स भगवान् शैलपुत्रया पिनाकधृत् । तस्या धृत्या च बुद्ध्या च प्रीतिमानभवत् प्रभु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଶୈଳପୁତ୍ରୀ ଉମା ଏପରି ପଚାରିବାରେ, ପିନାକଧାରୀ ଭଗବାନ ଶିବ ତାଙ୍କର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 51
ततस्तामब्रवीद् देव: सुभगे श्रूयतामिति । हेतुभियर्ममतानि रूपाणि रुचिरानने,तत्पश्चात् उन्होंने पार्ववीजीसे कहा--“सुभगे! रुचिरानने! जिन हेतुओंसे मेरे ये रूप हुए हैं, उन्हें बता रहा हूँ, सुनो
ତାପରେ ଦେବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସୁଭଗେ! ରୁଚିରାନନେ! ଯେ ଯେ ହେତୁରୁ ମୋର ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହୁଛି; ଶୁଣ।”
Verse 139
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ପବିତ୍ର ମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ଏକଶେ ଊଣଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 140
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि उमामहेश्वरसंवादो नाम चत्वारिंशदिधिकशततमो< ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଉମାମହେଶ୍ୱରସଂବାଦ’ ନାମକ ଏକଶେ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 143
वाता: सर्वे महाभूतास्तत्रैवासन् समागता: । महान् सौभाग्यशाली मुनि
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ମହାଭୂତଗଣ ଓ ବାୟୁଗଣ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ମହାନ୍ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମୁନି, ଊର୍ଧ୍ୱରେତା ସିଦ୍ଧଗଣ, ମରୁଦ୍ଗଣ, ବସୁଗଣ, ସାଧ୍ୟଗଣ; ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ବିଶ୍ୱେଦେବଗଣ; ଯକ୍ଷ ଓ ନାଗ, ପିଶାଚ, ଦିକ୍ପାଳ, ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ବାୟୁ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ଭୂତଗଣ—ସମସ୍ତେ ସେଠାକୁ ଆସିଥିଲେ।
Verse 156
ओषघध्यो ज्वलमानाश्ष द्योतयन्ति सम तद् वनम् | ऋतुएँ वहाँ उपस्थित हो सब प्रकारके अत्यन्त अद्भुत पुष्प बिखेर रही थीं। ओषधियाँ प्रज्वलित हो उस वनको प्रकाशित कर रही थीं
ନାରଦ କହିଲେ—ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଥିବା ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସେହି ବନକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲେ। ଋତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ସବୁ ପ୍ରକାରର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁଷ୍ପ ଛିଟାଇ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 166
गिरिपृष्ठेषु रम्येषु व्याहरन्तो जनप्रिया: । वहाँके रमणीय पर्वतशिखरोंपर लोगोंको प्रिय लगनेवाली बोली बोलते हुए पक्षी प्रसन्नतासे युक्त हो नाचते और कलरव करते थे
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାର ରମଣୀୟ ପର୍ବତଶିଖରଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଥିବା ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ନାଚୁଥିଲେ ଏବଂ କଲରବ କରୁଥିଲେ।
Verse 176
पर्यड्क इव विश्राजन्नुपविष्टो महामना: । दिव्य धातुओंसे विभूषित पर्यकके समान उस पर्वतशिखरपर बैठे हुए महामना महादेवजी बड़ी शोभा पा रहे थे
ନାରଦ କହିଲେ—ସେହି ପର୍ବତଶିଖରରେ ଉପବିଷ୍ଟ ମହାମନା ମହାଦେବ ଦିବ୍ୟ ଧାତୁମାନଙ୍କରେ ବିଭୂଷିତ ହୋଇ, ଭବ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।
Verse 193
अभय: सर्वभूतानां भक्तानां वृष१भध्वज: । उन्होंने व्याप्रचर्मको ही वस्त्रके रूपमें धारण कर रखा था। सिंहका चर्म उनके लिये उत्तरीय वस्त्र (चादर)का काम देता था। उनके गलेमें सर्पमय यज्ञोपवीत शोभा दे रहा था। वे लाल रंगके बाजूबंदसे विभूषित थे। उनकी मूँछ काली थी
ନାରଦ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଭୟସ୍ୱରୂପ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ଧ୍ୱଜରେ ବୃଷଭଚିହ୍ନ ଧାରଣକାରୀ ଭଗବାନ ଶିବ ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମକୁ ବସ୍ତ୍ରରୂପେ ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ସିଂହଚର୍ମ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରୀୟ ଥିଲା। ସର୍ପମୟ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା। ଲାଲ ବାହୁବନ୍ଧରେ ସେ ବିଭୂଷିତ; ତାଙ୍କ ମୁଛ କଳା, ମସ୍ତକରେ ଜଟାଜୁଟ ଶୋଭିତ। ଭୀମରୂପ ରୁଦ୍ର ଦେବଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ଜନ୍ମାଉଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ଭୟନିବାରକ।
Verse 216
अप्रधृष्यतरं चैव महोरगसमाकुलम् । भगवान् भूतनाथका वह भयानक स्थान बड़ी शोभा पा रहा था। वह अत्यन्त दुर्धर्ष और बड़े-बड़े सर्पोंसे भरा हुआ था
ନାରଦ କହିଲେ—ଭୂତନାଥଙ୍କ ସେହି ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଥିଲା ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ସର୍ପମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ନିଜ ଭୀଷଣ ଗରିମାରେ ସେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା।
Verse 223
तत् सदो वृषभाड्कस्य भीमरूपधरं बभौ | मधुसूदन! वृषभध्वजका वह भयानक सभास्थल क्षणभरमें अद्भुत शोभा पाने लगा
ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ବୃଷଭାଙ୍କଙ୍କ ସେହି ସଭାସ୍ଥଳ ଭୀମରୂପ ଧାରଣ କଲା। ହେ ମଧୁସୂଦନ! ବୃଷଭଧ୍ୱଜଙ୍କ ସେହି ଭୟଙ୍କର ସଭାଭବନ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter asserts Mahādeva’s unsurpassed status as the origin and regulator of beings across the three worlds, illustrating this through ritual-historical exempla and a catalog of cosmic identifications.
The text models disciplined reverence: proper praise and recitation (Śatarudrīya) and acknowledgment of due shares in ritual contexts are presented as means to restore order when institutions become destabilized.
Rather than an explicit phalaśruti, the chapter provides a functional meta-claim: Mahādeva’s qualities and names are portrayed as immeasurable and inexhaustible to narration, implying that contemplation and stuti exceed purely verbal enumeration.