Adhyaya 142
Adhyāya 142: Cyavana, the Devas’ Arrogance, and Vāyu’s Counsel on Protecting Brāhmaṇas
Upa-parva: Anuśāsana Instructional Cycle on Brāhmaṇa-Dharma and Kṣatra Protection (Contextual Episode)
Bhīṣma continues the didactic frame: Arjuna remains silent as Pavana (Vāyu) resumes instruction, urging the listener (Janādhipa) to understand the ‘chief duty’ concerning Brāhmaṇas. An exemplum follows: when the devas, including Indra, become intoxicated with pride, Cyavana deprives them of their earthly domain, and (by the chapter’s phrasing) their heaven is also imperiled; distressed, they approach Brahmā for refuge. Brahmā directs them to seek Brāhmaṇas and regain both worlds through appeasement. The devas approach the Brāhmaṇas, but the exchange escalates into a contest framed as victory over the ‘kapas’; the Brāhmaṇas initiate a destructive rite, and a wealthy emissary attempts conciliation by praising the Brāhmaṇas’ virtues—Vedic learning, sacrificial discipline, truthfulness, restraint, non-exploitative conduct, care for dependents, and regulated habits. The Brāhmaṇas refuse, asserting superiority; conflict ensues, and ritual fire—described as Brahmā-created ‘havyabhuj’—consumes the opposing party, after which the devas’ power and status are restored. Returning to the frame, Arjuna replies with reverence, affirming lifelong service to Brāhmaṇas and crediting Dattātreya’s grace for his fame. Vāyu concludes with a directive: protect Brāhmaṇas according to kṣatra-dharma, restrain the senses, and note a future grave danger associated with the Bhṛgus.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के मन में दान और प्रायश्चित्त के सूक्ष्म नियमों को लेकर शंका उठती है—‘ग्रहसूतक’ जैसे शब्दों का सही अर्थ क्या है, और अशौच/अपवित्रता की स्थितियों में धर्म का आचरण कैसे हो? → भीष्म उत्तर देते हुए राजाओं और महर्षियों के उदाहरणों की शृंखला खोलते हैं—तप, दान, और धर्मसम्मत दण्ड-नीति से किन-किन ने ‘अनुत्तम लोक’ प्राप्त किए। हर कथा एक नया मानदण्ड रखती है: कहीं यज्ञार्थ दान, कहीं कन्यादान, कहीं न्यायपूर्ण दण्ड। → उदाहरणों का शिखर उस बोध में आता है कि केवल दान की मात्रा नहीं, उसका ‘धर्म-नियत’ स्वरूप (पात्र, काल, विधि, और शुद्ध भाव) ही लोक-प्राप्ति का कारण बनता है—देवावृध का यज्ञार्थ दिव्य दान, सुद्युम्न का धर्मतः दण्ड, और भगीरथ/मदिराश्व/लोमपाद के कन्यादान—सब एक ही सिद्धान्त को उजागर करते हैं। → भीष्म संकेत करते हैं कि शास्त्रीय निर्णय में संध्या-काल की मर्यादा भी धर्म है; अतः वे कहते हैं कि जहाँ शंका होगी, उसका उत्तर वे अगले प्रातः स्पष्ट करेंगे। → भीष्म का वचन—‘कल प्रभात में बताऊँगा’—युधिष्ठिर की शंकाओं को अगले उपदेश के लिए खुला छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
2: बछ। अकाल - कुछ लोग 'ग्रहसूतकयो:” का अर्थ करते हैं "कारागारस्थाशौचवतो” इसके अनुसार जो जेलमें रह आया हो तथा जो जनन-मरण-सम्बन्धी अशौचसे युक्त हो ऐसे लोगोंका दिया हुआ क्षेत्रदान स्वीकार करनेपर तीन रात उपवास करनेसे प्रतिग्रह-दोषसे छुटकारा मिलता है। सप्तत्रिशर्दाधिकशततमोब< ध्याय: दानसे स्वर्गलोकमें जानेवाले राजाओंका वर्णन युधिछिर उवाच दानेन वर्ततेत्याह तपसा चैव भारत । तदेतन्मे मनोदु:खं व्यपोह त्वं पितामह । किंस्वित् पृथिव्यां होतन्मे भवान् शंसितुमरहति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ଆପଣ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପାଏ, ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ସନ୍ଦେହଜନିତ ଦୁଃଖ ମୋ ମନକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି—ହେ ପିତାମହ, ତାହା ଦୂର କରନ୍ତୁ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଦାନ କି ତପ? କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच शृणु यैर्धर्मनिरतैस्तपसा भावितात्मभि: । लोका हासंशयं प्राप्ता दानपुण्यरतैर्नुपै:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଧର୍ମରେ ନିରତ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହୋଇ, ଦାନ-ପୁଣ୍ୟରେ ରତ ରହି ଯେ ରାଜାମାନେ ନିଃସନ୍ଦେହ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପାଇଛନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
Verse 3
सत्कृतश्न तथा<<त्रेय: शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् । उपदिश्य तदा राजन् गतो लोकाननुत्तमान्,राजन्! लोकसम्मानित महर्षि आत्रेय अपने शिष्योंको निर्गुण ब्रह्मका उपदेश देकर उत्तम लोकोंमें गये हैं
ହେ ରାଜନ୍! ଲୋକେ ସତ୍କୃତ କରୁଥିବା ମହର୍ଷି ଆତ୍ରେୟ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମର ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ସେହି ପରମ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେ ଅନୁତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗଲେ।
Verse 4
शिबिरौशीनर: प्राणान् प्रियस्य तनयस्य च । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गत:
ଉଶୀନରବଂଶୀ ରାଜା ଶିବି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଏବଂ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ଏଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 5
उशीनरकुमार शिवि अपने प्यारे पुत्रके प्राणोंको ब्राह्मणके लिये निछावर करके यहाँसे स्वर्गलोकमें चले गये ।।
ଉଶୀନରକୁମାର ଶିବି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରର ପ୍ରାଣ ନ୍ୟୋଛାବର୍ୟ କରି ଏଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି କାଶୀପତି ପ୍ରତର୍ଦନ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସେବାରେ ଅର୍ପଣ କଲେ; ତାହାର ଫଳରେ ସେ ଇହଲୋକରେ ଅତୁଳ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କଲେ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 6
रन्तिदेवश्व सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने । अर्घ्य प्रदाय विधिवल्लेभे लोकाननुत्तमान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସାଙ୍କୃତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ରନ୍ତିଦେବ ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦାନ କରି, ଅନୁତ୍ତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 7
दिव्यं शतशलाकं च यज्ञार्थ काउचनं शुभम् | छत्र॑ देवावृधो दत्त्वा ब्राह्मणायास्थितो दिवम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବାବୃଧ ରାଜା ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଶତଶଳାକାଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ, ଶୁଭ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଛତ୍ର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 8
भगवानम्बरीष श्च ब्राह्मणायामितौजसे । प्रदाय सकल राष्ट्र सुरलोकमवाप्तवान्,ऐश्वर्यशशाली राजा अम्बरीष अमित तेजस्वी ब्राह्मणको अपना सारा राज्य सौंपकर देवलोकको प्राप्त हुए
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଐଶ୍ୱର୍ୟଶାଳୀ ଅମ୍ବରୀଷ ରାଜା ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର ଦାନ କରି ଦେବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 9
सावित्र: कुण्डलं दिव्यं यानं च जनमेजय: । ब्राह्मणाय च गा दत्त्वा गतो लोकाननुत्तमान्,सूर्यपुत्र कर्ण अपना दिव्य कुण्डल देकर तथा महाराजा जनमेजय ब्राह्मणको सवारी और गौ दान करके उत्तम लोकोंमें गये हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସାବିତ୍ର ନିଜ ଦିବ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ରାଜା ଜନମେଜୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯାନ ଓ ଗାଈ ଦାନ କରି—ଦୁହେଁ ଅନୁତ୍ତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 10
वृषादर्भिश्न राजर्षी रत्नानि विविधानि च । रम्यांक्षावसथान् दत्त्वा द्विजेभ्यो दिवमागत:,राजर्षि वृषादर्भिने ब्राह्मणोंको नाना प्रकारके रत्न तथा रमणीय गृह प्रदान करके स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त किया है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜର୍ଷି ବୃଷାଦର୍ଭିଷ୍ଣ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଓ ରମଣୀୟ ଗୃହ ଦାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 11
निमी राष्ट्रं च वैदर्भि: कन्यां दत्त्वा महात्मने । अगस्त्याय गतः स्वर्ग सपुत्रपशुबान्धव:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବିଦର୍ଭର ରାଜା ନିମି ମହାତ୍ମା ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କୁ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଓ କନ୍ୟା ଦାନ କରି, ପୁତ୍ର, ପଶୁ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 12
जामदग्न्यश्न विप्राय भूमिं दत््वा महायशा: । रामो3क्षयांस्तथा लोकान् जगाम मनसो5डघिकान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମହାଯଶସ୍ବୀ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ (ପରଶୁରାମ) ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୂମିଦାନ କରି, ମନରେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ହେବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 13
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि देवराट् । वसिष्ठो जीवयामास येन यातो$क्षयां गतिम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବର୍ଷା ନହେବାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କଷ୍ଟ ପାଇଲେ; ତେବେ ମୁନିବର ବସିଷ୍ଠ ସେମାନଙ୍କୁ ଜୀବନଦାନ ଦେଇ ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ; ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ସେ ଅକ୍ଷୟ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 14
रामो दाशरथिश्वैव हुत्वा यज्ञेषु वै वसु । स गतो हाक्षयाँललोकान् यस्य लोके महद् यश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଆହୁତି ଦେଇ, ଏହି ଲୋକରେ ମହାଯଶ ସ୍ଥାପନ କରି, ପରେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 15
कक्षसेनश्न् राजर्षिवेसिष्ठाय महात्मने । न्यासं यथावत् संन््यस्थ जगाम सुमहायशा:,महायशस्वी राजर्षि कक्षसेन महात्मा वसिष्ठको अपना सर्वस्व समर्पण करके स्वर्गलोकमें गये हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସୁମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜର୍ଷି କକ୍ଷସେନ ଯଥାବିଧି ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜ ସର୍ବସ୍ୱକୁ ନ୍ୟାସରୂପେ ସମର୍ପଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 16
करन्धमस्य पौत्रस्तु मरुत्तोडविक्षित: सुतः । कन्यामांगिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम सः:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— କରନ୍ଧମଙ୍କ ପୌତ୍ର ଓ ଅବିକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାରାଜ ମରୁତ୍ତ ଆଙ୍ଗିରସ-ବଂଶଜଙ୍କୁ କନ୍ୟାଦାନ କରି ଶୀଘ୍ରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 17
ब्रह्मदत्तश्न पाज्चाल्यो राजा धर्मभृतां वर: । निर्धि शड्खमनुज्ञाप्प जगाम परमां गतिम्,पाञ्चालदेशके राजा धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ ब्रह्मदत्तने ब्राह्यणको शंखनामक निधि प्रदान करके परम गति प्राप्त कर ली थी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପାଞ୍ଚାଳଦେଶର ରାଜା, ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ‘ଶଙ୍ଖ’ ନାମକ ନିଧି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରି ପରମ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 18
राजा मित्रसहश्चैव वसिष्ठाय महात्मने । मदयमन्तीं प्रियां भार्या दत्त्वा च त्रिदिवं गत:,राजा मित्रसह महात्मा वसिष्ठ मुनिको अपनी प्यारी पत्नी मदयन्ती सेवाके लिये देकर स्वर्गलोकमें चले गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରାଜା ମିତ୍ରସହ ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସେବାର୍ଥେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ମଦୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ତ୍ରିଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ଗଲେ।
Verse 19
मनो: पुत्रश्न सुद्युम्नो लिखिताय महात्मने । दण्डमुद्धृत्य धर्मेण गतो लोकाननुत्तमान्,मनुपुत्र राजा सुद्युम्न महात्मा लिखितको धर्मतः दण्ड देकर परम उत्तम लोकोंमें गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ମହାତ୍ମା ଲିଖିତଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଅନୁତ୍ତମ ଲୋକମାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 20
सहस्रचित्यो: राजर्षि: प्राणानिष्टान् महायशा: । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुच्तमान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଜର୍ଷି ସହସ୍ରଚିତ୍ୟ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଅନୁତ୍ତମ ଲୋକମାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 21
महान् यशस्वी राजर्षि सहस्नचित्य ब्राह्मणके लिये अपने प्यारे प्राणोंकी बलि देकर श्रेष्ठ लोकोंमें गये हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହୀପତି ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କାମନାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଗୃହ ଦାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦର୍ଶାଏ—ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ନିଷ୍କାମ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ଦେବା ରାଜଧର୍ମ; ତାହାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Verse 22
भ्क्ष्यभोज्यस्य च कृतान् राशय: पर्वतोपमान् | शाण्डिल्याय पुरा दत्त्वा सुमन्युर्दिवमास्थित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜର୍ଷି ସୁମନ୍ୟୁ ପୂର୍ବେ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟର ପର୍ବତସମ ଢେର ଦାନ କରି, ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 23
राजा सुमन्युने भक्ष्य, भोज्य पदार्थोंके पर्वत-जैसे कितने ही ढेर लगाकर उन्हें शाण्डिल्यको दान दिया था। जिससे उन्होंने स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜା ସୁମନ୍ୟୁ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ପର୍ବତସମ ଢେର ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ କରି, ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ। ଏହିପରି ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ଶାଲ୍ୱରାଜ ‘ଦ୍ୟୁତିମାନ’ ମହର୍ଷି ଋଚୀକଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ଅନୁତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗଲେ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦାନ ଓ ରାଜ୍ୟତ୍ୟାଗ—ଉଭୟର ମହିମା ଦର୍ଶାଏ, ଯାହା ପରମ ଶ୍ରେୟକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 24
मदिराश्चश्व राजर्षिददत््वा कन्यां सुमध्यमाम् | हिरण्यहस्ताय गतो लोकान् देवैरधिष्ठितान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜର୍ଷି ମଦିରାଶ୍ୱ ହିରଣ୍ୟହସ୍ତଙ୍କୁ ସୁମଧ୍ୟା କନ୍ୟା ଦେଇ, ଦେବତାମାନେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗଲେ। ଏହା ଧର୍ମ୍ୟ ଦାନ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହସମ୍ବନ୍ଧର ପୁଣ୍ୟଫଳକୁ ସୂଚାଏ।
Verse 25
राजर्षि मदिराश्व अपनी सुन्दरी कन्या विप्रवर हिरण्यहस्तको देकर देवताओंके लोकमें चले गये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜର୍ଷି ମଦିରାଶ୍ୱ ନିଜ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟାକୁ ବିପ୍ରବର ହିରଣ୍ୟହସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜର୍ଷି ଲୋମପାଦ ‘ଶାନ୍ତା’ ନାମକ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ମୁନିବର ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ବିବାହଦାନ କରି, ବିପୁଳ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା। ଏହା ଦର୍ଶାଏ—ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ସହାୟତା କଲେ ଇହଲୋକ-ପରଲୋକ ଉଭୟରେ କଲ୍ୟାଣ ମିଳେ।
Verse 26
कौत्साय दत्त्वा कन्यां तु हंसीं नाम यशस्विनीम् | गतो$क्षयानतो लोकानू् राजर्षिश्ष भगीरथ:,राजर्षि भगीरथ अपनी यशस्विनी कन्या हंसीका कौत्स ऋषिको दान करके अक्षय लोकोंमें गये हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜର୍ଷି ଭଗୀରଥ ନିଜ ଯଶସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା ‘ହଂସୀ’କୁ ଋଷି କୌତ୍ସଙ୍କୁ ଧର୍ମବିଧିଅନୁସାରେ କନ୍ୟାଦାନ (ବିବାହ) କରି ଅକ୍ଷୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 27
दत्त्वा शतसहस्र॑ तु गवां राजा भगीरथ: । सवत्सानां कोहलाय गतो लोकाननुत्तमान्,राजा भगीरथने कोहल नामक ब्राह्णको एक लाख सवत्सा गौएँ दान कीं, जिससे उन्हें उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हुई
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜା ଭଗୀରଥ କୋହଳ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବଛଡ଼ା ସହିତ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କରି ଅନୁତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 28
एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च ह । युधिष्ठिर गताः स्वर्ग विवर्तन्ते पुनः पुन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ରାଜା ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେଠାରୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଏହି ଲୋକକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି।
Verse 29
तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तियावत् स्थास्यति मेदिनी । गृहस्थैर्दानतपसा यैलोंका वै विनिर्जिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ବଳରେ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଏହି ପୃଥିବୀ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହିବ।
Verse 30
शिष्टानां चरितं होतत् कीर्तितं मे युधिष्ठिर । दानयज्ञप्रजासगैरेते हि दिवमास्थिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଶିଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନଙ୍କର ଏହି ଚରିତ୍ର ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି (ସନ୍ତାନୋତ୍ପାଦନ) ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ।
Verse 31
दत्त्वा तु सततं ते5स्तु कौरवाणां धुरन्धर | दानयज्ञक्रियायुक्ता बुद्धिर्धमोपचायिनी,कौरवधुरंधर! तुम भी सदा दान करते रहो। तुम्हारी बुद्धि दान और यज्ञकी क्रियामें संलग्न हो धर्मकी उन्नति करती रहे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌରବଧୁରନ୍ଧର! ତୁମେ ସଦା ଦାନ କରିଚାଲ। ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାରେ ନିୟୁକ୍ତ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ସଦା ଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି କରୁ।
Verse 32
यत्र ते नृपशार्दूल संदेहो वै भविष्यति । श्वः प्रभाते हि वक्ष्यामि संध्या हि समुपस्थिता,नृपश्रेष्ठी अब तुम्हें जिस विषयमें संदेह होगा, उसे मैं कल सबेरे बताऊँगा; क्योंकि इस समय संध्याकाल उपस्थित है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନୃପଶାର୍ଦୂଳ! ଯେଉଁ ବିଷୟରେ ତୁମର ସନ୍ଦେହ ହେବ, ସେଥିକୁ ମୁଁ କାଲି ପ୍ରଭାତେ କହିବି; କାରଣ ଏବେ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଉପସ୍ଥିତ।
Verse 136
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें प्रायक्षित्तविधि नामक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବିଧି’ ନାମକ ଏକଶ ଛତ୍ତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 137
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଏକଶ ସଇଁତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The tension is between power asserted through pride and power disciplined by dharma: the devas’ arrogance leads to loss, while restoration depends on seeking refuge, honoring Brāhmaṇical authority, and acting with restraint rather than entitlement.
A ruler (and warrior) should protect Brāhmaṇas through kṣatra-dharma and simultaneously cultivate indriya-nigraha; social order is sustained by disciplined force aligned with reverence for sacred learning.
No explicit phalaśruti formula is stated in these verses; instead, the chapter implies consequential ‘fruit’ through the exemplum—loss from pride and restoration through appeasement and dharmic discipline.