Adhyaya 131
Umā–Maheśvara-saṃvāda: Varṇa-bhraṃśa, Ācāra (Vṛtta), and Karmic Ascent/Decline
Upa-parva: Varṇa-Dharma Anuśāsana (Discourse on Varṇa, Conduct, and Karmic Consequence)
Chapter 131 presents Umā’s inquiry to Maheśvara regarding how karmic outcomes are described as producing movement across varṇas (e.g., a Vaiśya becoming a Śūdra, or a Brāhmaṇa falling into lower birth) and how “pratiloma” (role-reversal/contrary practice) is evaluated. Maheśvara replies that brāhmaṇya is portrayed as difficult to attain and must be protected; unethical action (duṣkṛta) and abandonment of svadharma are said to cause decline. The chapter enumerates behaviors associated with falling from brāhmaṇya (including neglect of study, impure conduct, and prohibited consumption), and contrasts them with disciplined practices (truthfulness, restraint, hospitality, regulated diet, ritual observance, service, and study) said to enable ascent for those in lower status. A key doctrinal thesis is articulated: the decisive cause of “dvijatva” is not merely birth, learning, or formal rites, but vṛtta (ethical conduct). The passage therefore functions as a normative ethics-and-identity statement, combining karmic causality, purity discourse, and a conduct-centered criterion for esteem.
Chapter Arc: भीष्म ‘धर्म के गूढ़ रहस्य’ का द्वार खोलते हैं—विष्णु, बलदेव, देवगण, धर्म, अग्नि, विश्वामित्र, गोसमुदाय और ब्रह्मा के वचनों से यह बताया जाता है कि देवता और पितर किन सूक्ष्म आचरणों से तृप्त होते हैं। → विष्णु इन्द्र को चेताते हैं कि ब्राह्मण-निन्दा स्वयं विष्णु-द्वेष के समान है; ब्राह्मणों का नित्य अभिवादन, चरण-स्पर्श/पाद-सेवा और आदर-पूजा को धर्म-रक्षा का आधार बताया जाता है। फिर बलदेव ‘परम गुह्य’ कहकर उन कर्म-विधियों का संकेत करते हैं जिन्हें न जानकर मनुष्य क्लेश भोगते हैं—व्रत, उपवास-संकल्प, पूजा-उपचार, दान-पात्र आदि की शुद्धता तक। → धर्म और अग्नि के उपदेशों में निषेध-धर्म तीखा हो उठता है—राज-सेवा/वेतन-आश्रित ब्राह्मण, गौ-अपमान, ब्राह्मण-अपमान और अग्नि का अनादर जैसे कर्म पितृ-तर्पण को निष्फल कर देते हैं; ‘पिण्ड’ देने पर भी पितर तृप्त नहीं होते—यह चेतावनी अध्याय का नैतिक शिखर बनती है। → विधि का ‘गुह्य’ स्पष्ट किया जाता है—उपवास-संकल्प और पूजा-उपचार में उचित पात्र (ताम्रपात्र) आदि का विधान, तथा ब्राह्मण-गौ-अग्नि के प्रति श्रद्धा-रक्षा को देव-पितृ-तृप्ति का सुनिश्चित मार्ग बताया जाता है। → तदनन्तर वसिष्ठ आदि सप्तर्षियों के प्रदक्षिणा-क्रम और सभा-स्थित होने का दृश्य उभरता है, मानो अगले प्रसंग में ऋषि-मण्डल से और भी निर्णायक रहस्य-वचन प्रकट होने वाले हों।
Shlokas
Verse 1
षड्विशवत्याधेकशततमो< ध्याय: विष्णु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“କେଉଁ କର୍ମରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରୀତି ହୁଏ? କିପରି ଆପଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି?” ଏପରି ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ପଚାରିଲେ, ଜଗଦୀଶ୍ୱର ହରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 2
विष्णुरुवाच ब्राह्मणानां परीवादो मम विद्वेषणं महत् । ब्राह्मणै: पूजितैर्नित्यं पूजितो5हं न संशय:
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ମହାଦ୍ୱେଷ ଧରିବା ସମାନ। ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କଲେ ମୋର ମଧ୍ୟ ପୂଜା ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 3
नित्याभिवाद्या विप्रेन्द्रा भुक्त्वा पादौ तथात्मन: । तेषां तुष्यामि मर्त्यानां यश्षक्रे च बलिं हरेत्
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ଭୋଜନ ପରେ ନିଜ ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ଭଲଭାବେ ଧୋଇ ସେବା କରିବା ଦରକାର। ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ଏଭଳି ନିୟମବଦ୍ଧ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ବଳି ଅର୍ପଣ କରେ, ତାହାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 4
वामनं ब्राह्म॒णं दृष्टवा वराहं च जलोत्थितम् । उद्धृतां धरणीं चैव मूर्ध्ना धारयते तु यः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ବାମନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏବଂ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବରାହଙ୍କୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ଭଗବାନ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଜାଣେ—ସେ ଜଗଦ୍ଧାରକ ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ।
Verse 5
अश्वत्थं रोचनां गां च पूजयेद् यो नर: सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ରୋଚନା ଏବଂ ଗାଈଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରେ।
Verse 6
तेन रूपेण तेषां च पूजां गृह्नामि तत्त्वतः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେହି ରୂପରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୂଜାକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ, ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ।
Verse 7
अन्यथा हि वृथा मर्त्या: पूजयन्त्यल्पबुद्धयः,अल्पबुद्धि मानव अन्य प्रकारसे मेरी व्यर्थ पूजा करते हैं। मैं उसे ग्रहण नहीं करता हूँ। वह पूजा मुझे संतोष प्रदान करनेवाली नहीं हैं
ନହେଲେ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କର ପୂଜା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ। ଏପରି ଭ୍ରାନ୍ତ ପୂଜା ମୋ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ; ମୁଁ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ତାହାରୁ ମୋତେ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 8
नाहं तत् प्रतिगृह्ञामि न सा तुष्टिकरी मम,अल्पबुद्धि मानव अन्य प्रकारसे मेरी व्यर्थ पूजा करते हैं। मैं उसे ग्रहण नहीं करता हूँ। वह पूजा मुझे संतोष प्रदान करनेवाली नहीं हैं
ମୁଁ ସେପରି ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ; ତାହା ମୋତେ ସନ୍ତୋଷ ଦେଉ ନାହିଁ। ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକେ ଭ୍ରମବଶତଃ ମୋର ପୂଜା କରନ୍ତି; ସେହି ପୂଜା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।
Verse 9
इन्द्र उवाच चक्र पादौ वराहं च ब्राह्मणं चापि वामनम् | उद्धृतां धरणीं चैव किमर्थ त्वं प्रशंससि
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ଆପଣ ଚକ୍ର, ଦୁଇ ପାଦ, ବରାହ, ବାମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଉଦ୍ଧୃତ ଧରଣୀ—ଏସବୁକୁ କିମର୍ଥ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି?
Verse 10
भवान् सृजति भूतानि भवान् संहरति प्रजा: । प्रकृति: सर्वभूतानां समर्त्यानां सनातनी
ଆପଣ ହିଁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଆପଣ ହିଁ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆପଣ ସନାତନ ପ୍ରକୃତି।
Verse 11
आप ही प्राणियोंकी सृष्टि करते हैं, आप ही समस्त प्रजाका संहार करते हैं और आप ही मनुष्योंसहित सम्पूर्ण प्राणियोंकी सनातन प्रकृति (मूल कारण) हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ହସି କହିଲେ—ଦେବରାଜ! ମୁଁ ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିଛି; ମୋର ଦୁଇ ପଦକ୍ଷେପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଛି। ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ପତିତ କରିଛି; ଏବଂ ବାମନ ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପ ନେଇ ମୁଁ ରାଜା ବଳିକୁ ବଶ କରିଛି।
Verse 12
वाराहं रूपमास्थाय हिरण्याक्षो निपातित: । वामनं रूपमास्थाय जितो राजा मया बलि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦାନବକୁ ନିପାତ କରିଛି; ଏବଂ ବାମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାଜା ବଲିକୁ ବଶ କରିଛି।
Verse 13
परितुष्टो भवाम्येवं मानुषाणां महात्मनाम् | तन्मां ये पूजयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभव:
ଏହିପରି ମୁଁ ମହାତ୍ମା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେମାନେ ମୋତେ ପୂଜିବେ, ସେମାନଙ୍କର କେବେ ପରାଭବ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 14
अपि वा ब्राह्माणं दृष्टवा ब्रह्मचारिणमागतम् । ब्राह्मणाग्रयाहुतिं दत्त्वा अमृतं तस्य भोजनम्
ଆସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଖି ଗୃହସ୍ଥ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଜନ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ନିଜେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ତାହାର ସେଇ ଭୋଜନ ଅମୃତସମ ମନାଯାଏ।
Verse 15
ऐन्द्रीं संध्यामुपासित्वा आदित्याभिमुख: स्थित: । सर्वतीर्थेषु स स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषै:
ଯେ ଐନ୍ଦ୍ରୀ (ପ୍ରାତଃ) ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟାଭିମୁଖ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକଲ୍ମଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 16
एतद् व: कथितं गुह्ममखिलेन तपोधना: । संशयं पृच्छमानानां कि भूय: कथयाम्यहम्,“तपोधनो! तुमलोगोंने जो संशय पूछा है, उसके समाधानके लिये मैंने यह सारा गूढ़ रहस्य तुम्हें बताया है। बताओ और क्या कहूँ”
ହେ ତପୋଧନମାନେ! ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ସମଗ୍ର ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ସବୁ କହିଦେଲି। ଏବେ ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ କହିବି?
Verse 17
बलदेव उवाच श्रूयतां परमं गुहां मानुषाणां सुखावहम् । अजानन्तो यदबुधा: क्लिश्यन्ते भूतपीडिता:
ବଳଦେବ କହିଲେ—ଶୁଣ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ। ଯାହାକୁ ନ ଜାଣି ମୂଢ ଲୋକେ ଭୂତପୀଡିତ ହୋଇ ନାନା ପ୍ରକାର କଷ୍ଟ ଭୋଗନ୍ତି—ସେଇ କଥା ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 18
कल्य उत्थाय यो मर्त्य: स्पृशेद् गां वै घृतं दधि । सर्षपं च प्रियज्ूं च कल्मषात् प्रतिमुच्यते,जो मनुष्य प्रतिदिन प्रातः:काल उठकर गाय, घी, दही, सरसों और राईका स्पर्श करता है, वह पापसे मुक्त हो जाता है
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ଗାଈ, ଘିଅ, ଦହି, ସରିଷ ଏବଂ ପ୍ରିୟଜୂକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେ କଲ୍ମଷ—ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 19
भूतानि चैव सर्वाणि अग्रत: पृष्ठतोडपि वा । उच्छिष्ट वापि चि्छिद्रेषु वर्जयन्ति तपोधना:
ତପୋଧନ ପୁରୁଷମାନେ ଆଗରୁ କିମ୍ବା ପଛରୁ ଆସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରନ୍ତି—ଦୂରେ ସରିଯାନ୍ତି। ସେହିପରି ଆପତ୍କାଳରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁ ଓ ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ (ଅଶୁଦ୍ଧ) ସ୍ଥାନର ବସ୍ତୁକୁ ସଦା ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।
Verse 20
देवा ऊचु प्रगृह्मौदुम्बरं पात्र तोयपूर्णमुदड्मुख: । उपवासं तु गृह्नीयाद् यद् वा संकल्पयेद् व्रतम्
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଔଦୁମ୍ବର (ଗୁଲର-କାଠ) ପାତ୍ର ହାତରେ ଧରି ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ଉପବାସର ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କରୁ; କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ରତର ସଙ୍କଳ୍ପ କରୁ।
Verse 21
देवतास्तस्य तुष्यन्ति कामिकं चापि सिध्यति । अन्यथा हि वृथा मर्त्याः कुर्वते स्वल्पबुद्धयः
ଯେ ଏପରି କରେ, ତାହାରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ଯଥୋଚିତ କାମନା ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟ ଏହା ନ କରି ବ୍ୟର୍ଥରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି।
Verse 22
उपवासे बलौ चापि ताम्रपात्रं विशिष्यते । बलिकभभिक्षा तथार्घ्य च पितृणां च तिलोदकम्
ବଳଦେବ କହିଲେ—ଉପବାସ-ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ବଳି-ଅର୍ପଣରେ ତାମ୍ରପାତ୍ର ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୂଜା-ଉପଚାର, ଭିକ୍ଷା, ଅର୍ଘ୍ୟ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ—ଏସବୁ ତାମ୍ରପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଦେବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ତାହାର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ହୁଏ। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ। ଏହିପରି କରିଲେ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 23
ताम्रपात्रेण दातव्यमन्यथाल्पफलं भवेत् | गुहामेतत् समुद्दिष्टं यथा तुष्यन्ति देवता:
ତାମ୍ରପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଦାନ-ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ଫଳ ଅଳ୍ପ ହୁଏ। ଏହା ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି—ଏପରି କଲେ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 24
धर्म उवाच राजपौरुषिके विप्रे घाण्टिके परिचारिके । गोरक्षके वाणिजके तथा कारुकुशीलवे
ଧର୍ମ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯେ ରାଜସେବାରେ ଜୀବିକା କରେ, ମଜୁରି ନେଇ ଘଣ୍ଟା ବଜାଏ, ପରସେବକ, ଗୋରକ୍ଷକ, ବାଣିଜ୍ୟକ, ଶିଳ୍ପୀ କିମ୍ବା ନଟ—ଏମାନଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଦେଲେ ଦାତାର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 25
मित्रद्रुह्नन धीयाने यश्व स्वाद् वृषलीपति: । एतेषु दैवं पित्रयं वा न देयं स्थात् कथंचन
ଧର୍ମ କହିଲେ—ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ, ଅଧର୍ମବୁଦ୍ଧି/ଦୁଷ୍ଚରିତ୍ର, କିମ୍ବା ‘ବୃଷଳୀପତି’ (ନିନ୍ଦିତ ଆଚରଣରେ ରତ)—ଏମାନଙ୍କୁ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ଦ୍ରବ୍ୟ କେବେବି, କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 26
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते,जिसके घरसे अतिथि निराश लौट जाता है, उसके यहाँसे अतिथिका सत्कार न होनेके कारण देवता, पितर तथा अग्नि भी निराश लौट जाते हैं
ଧର୍ମ କହିଲେ—ଯାହାର ଘରୁ ଅତିଥି ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରିଯାଏ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର ନ ହେବାରୁ ସେହି ଘରୁ ଦେବତା, ପିତୃମାନେ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରିଯାନ୍ତି।
Verse 27
पितरस्तस्य देवाक्ष॒ अग्नयश्ष तथैव हि । निराशा: प्रतिगच्छन्ति अतिथेरप्रतिग्रहात्
ଯାହାର ଘରୁ ଅତିଥି ଯଥୋଚିତ ଗ୍ରହଣ ଓ ସତ୍କାର ନ ପାଇ ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରିଯାଏ, ସେହି ଘରୁ ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ନିରାଶ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
Verse 28
स्त्रीघ्नैगोघ्नै: कृतध्नैश्ष ब्रह्मघ्नैर्गुरुतल्पगै: । तुल्यदोषो भवत्येभिययस्यातिथिरनर्चित:
ଯାହାର ଘରେ ଅତିଥିର ପୂଜା-ସତ୍କାର ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ପୁରୁଷ ସ୍ତ୍ରୀହନ୍ତା, ଗୋହନ୍ତା, କୃତଘ୍ନ, ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା ଓ ଗୁରୁତଲ୍ପଗାମୀଙ୍କ ସମାନ ଦୋଷର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 29
अग्निरुवाच पादमुद्यम्य यो मर्त्य: स्पृशेद् गाश्न सुदुर्मति: । ब्राह्मणं वा महाभागं दीप्यमानं तथानलम्
ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଯେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ମର୍ତ୍ୟ ପାଦ ଉଠାଇ ଗାଈକୁ ଆଘାତ କରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେ ଘୋର ଅପରାଧ କରେ।
Verse 30
दिवं स्पृशत्यशब्दो<स्य त्रस्यन्ति पितरश्न॒ वै
ଏପରି ମନୁଷ୍ୟର ଅପକୀର୍ତ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 31
वैमनस्यं च देवानां कृतं भवति पुष्कलम् | पावकश्च महातेजा हव्यं न प्रतिगृह्नति
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭାରି ବୈମନସ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ମହାତେଜସ୍ବୀ ପାବକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅର୍ପିତ ହବିଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 32
आजन्मनां शतं चैव नरके पच्यते तु सः । निष्कृतिं च न तस्यापि अनुमन्यन्ति कहिचित्
ଧର୍ମ କହିଲେ— ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ପକାଯାଏ; ଏବଂ ତାହା ପାଇଁ କେହି କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 33
वह सौ जन्मोंतक नरकमें पकाया जाता है। ऋषिगण कभी उसके उद्धारका अनुमोदन नहीं करते हैं ।।
ଧର୍ମ କହିଲେ— ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ପକାଯାଏ; ଋଷିମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଉଦ୍ଧାରକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପାଦରେ ଗାଈ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ତିନିଟି ଉପରେ ପାଦ ଉଠାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଯେ ଦୋଷ ଲାଗେ, ତାହା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
Verse 34
श्रद्दधानेन मर्त्येन आत्मनो हितमिच्छता । एते दोषा मया प्रोक्तास्त्रिषु यः पादमुत्सूजेत्
ଧର୍ମ କହିଲେ— ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ନିଜର ସତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ଏହି ତିନି ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ—ଗାଈ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି—ଉପରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପାଦ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ତିନିଟି ଉପରେ ପାଦ ଉଠାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଯେ ଦୋଷ ଓ ପରିଣାମ ମିଳେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
Verse 35
विश्वामित्र उवाच श्रूयतां परम गुह्ां रहस्यं धर्मसंहितम् । परमान्नेन यो दद्यात् पितृणामौपहारिकम्
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— ଶୁଣ, ଧର୍ମସଂହିତ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଉପହାରରୂପେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେହି ଦାନର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସାଧାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 36
गजच्छायायां पूर्वस्यां कुतपे दक्षिणामुख: । यदा भाद्रपदे मासि भवते बहुले मघा
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— ହେ ଦେବମାନେ, ଧର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଶୁଣ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଯେତେବେଳେ ମଘା ନକ୍ଷତ୍ରର ଯୋଗ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ କୁତପ କାଳରେ—ଯେତେବେଳେ ହାତୀର ଛାୟା ପୂର୍ବଦିଗକୁ ପଡ଼େ—ସେଇ ଛାୟାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ତାହାର ଦାନଫଳ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି ମନୀଷୀମାନେ କହିଛନ୍ତି: ସେଇ ଏକ ଦାନରେ ଏହି ଲୋକରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତେର ବର୍ଷର ମହାଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାହେଲା ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍।
Verse 37
श्रूयतां तस्य दानस्य यादृशो गुणविस्तर: । कृतं तेन महच्छाद्धं वर्षाणीह त्रयोदश
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ସେହି ଦାନର ଗୁଣବିସ୍ତାର ଓ ମହିମା କିପରି, ଶୁଣ। ସେହି ଦାନଦ୍ୱାରା ସେ ପୁରୁଷ ଏହି ଲୋକରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତେର ବର୍ଷର ମହା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଦେଲା ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 38
गाव ऊचु: बहुले समंगे हाकुतो5भये च क्षेमे च सख्येव हि भूयसी च । यथा पुरा ब्रह्मपुरे सवत्सा शतक्रतोर्वज्ञधरस्य यज्ञे
ଗାଈମାନେ କହିଲେ—ହେ ବହୁଲା, ସମଙ୍ଗା, ଅକୁତୋଭୟା, କ୍ଷେମା, ସଖୀ ଓ ଭୂୟସୀ! ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବଛା ସହିତ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଥିଲା।
Verse 39
भूयश्व या विष्णुपदे स्थिता या विभावसोभ्षापि पथे स्थिता या । देवाश्व॒ सर्वे सह नारदेन प्रकुर्वते सर्वसहेति नाम
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଅଧିକ, ଯେ ଗାଈମାନେ ବିଷ୍ଣୁପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଯେ ଗାଈମାନେ ବିଭାବସୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ନାରଦ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ‘ସର୍ବସହା’ ନାମ ଦେଲେ।
Verse 40
मन्त्रेणैतेनाभिवन्देत यो वै विमुच्यते पापकृतेन कर्मणा । लोकानवाप्रोति पुरंदरस्य गवां फलं चन्द्रमसो झ्युतिं च
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଯେ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଅଭିବନ୍ଦନ କରେ, ସେ ପାପକର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଗୋସେବାର ଫଳରେ ସେ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ପାଏ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମ ଜ୍ୟୋତି ଲାଭ କରେ।
Verse 41
एतं हि मन्त्र त्रिदशाभिजुष्टं पठेत य: पर्वसु गोष्ठमध्ये । न तस्य पाप॑ न भयं न शोक: सहस्रनेत्रस्य च याति लोकम्
ପର୍ବଦିନରେ ଗୋଷ୍ଠମଧ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ଆଦର କରୁଥିବା ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଯେ ପଢ଼େ, ତାହାର ପାପ ନାହିଁ, ଭୟ ନାହିଁ, ଶୋକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ସହସ୍ରନେତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 42
भीष्म उवाच अथ सप्त महाभागा ऋषयो लोकविश्रुता: । वसिष्ठप्रमुखा: सर्वे ब्रह्माणं पच्मसम्भवम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ଲୋକବିଶ୍ରୁତ ସପ୍ତ ମହାଭାଗ ଋଷି—ବସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ—ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସଦାଚାର ବିଷୟରେ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 43
न तेषामशुभं किंचित् कल्मषं चोपपद्यते । जो मनुष्य बौने ब्राह्मण और पानीसे निकले हुए वराहको देखकर नमस्कार करता और उनकी उठायी मृत्तिकाको मस्तकसे लगाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏମନ୍ତା ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଅଶୁଭ କିମ୍ବା ପାପକଲ୍ମଷ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବାମନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଓ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବରାହକୁ ଦେଖି ନମସ୍କାର କରେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଉଠାଇଥିବା ମୃତ୍ତିକାକୁ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରେ—ତାହାକୁ କେବେ ଅନିଷ୍ଟ କିମ୍ବା ପାପ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ।
Verse 44
सर्वप्राणिद्िितं प्रश्न॑ ब्रह्मक्षत्रे विशेषत: | उनमेंसे ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिने समस्त प्राणियोंके लिये हितकर तथा विशेषत: ब्राह्मण और क्षत्रियजातिके लिये लाभदायक प्रश्न उपस्थित किया-- || ४३ $ ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତକର ଓ ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଲାଭଦାୟକ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ପଚାରିଲେ—“ଭଗବନ୍! ଏହି ସଂସାରରେ ସଦାଚାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରାୟଃ ଦରିଦ୍ର ଓ ଦ୍ରବ୍ୟହୀନ; ସେମାନେ କେଉଁ କର୍ମରେ ଏବଂ କିପରି ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞଫଳ ପାଇପାରିବେ?”
Verse 45
प्राप्रुवन्तीह यज्ञस्य फलं केन च कर्मणा । एतच्छुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଏଠାରେ ଲୋକେ କେଉଁ କର୍ମରେ ଯଜ୍ଞଫଳ ପାଇବେ?” ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 46
ब्रह्मोवाच अहो प्रश्नो महाभागा गूढार्थ: परम: शुभ: । सूक्ष्म: श्रेयांश्व॒ मर्दानां भवद्धिः समुदाह्ृत:
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ଆହା! ମହାଭାଗମାନେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଗୂଢ଼ାର୍ଥଯୁକ୍ତ, ପରମ ଶୁଭ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଏହା ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍କୁ ସାଧେ; ତୁମେ ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛ।”
Verse 47
ब्रह्माजी बोले--महान् भाग्यशाली सप्तर्षियो! तुम लोगोंने परम शुभकारक, गूढ़ अर्थसे युक्त, सूक्ष्म एवं मनुष्योंके लिये कल्याणकारी प्रश्न सामने रखा है ।।
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ! ତୁମେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ପରମ ଶୁଭକର, ଗୁଢ଼ ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ମାନବହିତକର ପ୍ରଶ୍ନ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛ। ତପୋଧନମାନେ, ଶୁଣ—ମର୍ତ୍ୟ ଯଜ୍ଞଫଳ କିପରି ପାଏ ମୁଁ ସବୁକିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 48
तपोधनो! मनुष्य जिस प्रकार बिना किसी संशयके यज्ञका फल पाता है, वह सब पूर्णरूपसे बताऊँगा, सुनो ।।
ତପୋଧନମାନେ, ଶୁଣ—ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ସନ୍ଦେହ ଛଡ଼ା ଯଜ୍ଞଫଳ ପାଏ, ତାହା ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି। ପୌଷମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେଦିନ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗ ହୁଏ, ସେ ରାତିରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 49
एकवस्त्र: शुचि: स्नात: श्रद्धान: समाहित: । सोमस्य रश्मय: पीत्वा महायज्ञफलं लभेत्
ଏକବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ର କିରଣ ‘ପାନ’ କରୁ; ଏହା କଲେ ସେ ମହାଯଜ୍ଞଫଳ ପାଏ।
Verse 50
एतद् व: परम॑ गुह्ां कथितं द्विजसत्तमा: । यन्मां भवन्तः पृच्छन्ति सूक्ष्मतत्त्वार्थदर्शिन:
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ତୁମେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅର୍ଥର ଦର୍ଶୀ। ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ପଚାରିଥିଲ, ସେହିଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପରମ ଗୁଢ଼ ରହସ୍ୟ କହିଦେଲି।
Verse 56
पूजितं च जगत् तेन सदेवासुरमानुषम् । जो मनुष्य अश्व॒त्थ वृक्ष, गोरोचना और गौकी सदा पूजा करता है, उसके द्वारा देवताओं, असुरों और मनुष्योंसहित सम्पूर्ण जगत्की पूजा हो जाती है
ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଦେବ-ଅସୁର-ମାନବ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଯେନ ପୂଜିତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 63
पूजा ममैषा नास्त्यन्या यावल्लोका: प्रतिष्ठिता: । उस रूपमें उनके द्वारा की हुई पूजाको मैं यथार्थरूपसे अपनी पूजा मानकर ग्रहण करता हूँ। जबतक ये सम्पूर्ण लोक प्रतिष्ठित हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିଟି ମୋର ପୂଜା; ଏହାଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହିବେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ସେହି ରୂପରେ କରିଥିବା ଏହି ପୂଜାକୁ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥରେ ମୋ ପୂଜା ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ପୂଜା ମୋର ପୂଜା ନୁହେଁ।
Verse 125
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पितरोंका रहस्य नामक एक सौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ପିତୃରହସ୍ୟ’ ନାମକ ଏକଶ ପଚିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 126
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि देवरहस्ये षड्विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବରେ ଦାନଧର୍ମପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ‘ଦେବରହସ୍ୟ’ ବିଷୟକ ଏକଶ ଛବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 253
पिण्डदास्तस्य हीयन्ते न च प्रीणाति वै पितृन् । धर्मने कहा--ब्राह्मण यदि राजाका कर्मचारी हो
ଧର୍ମ କହିଲେ—ଏପରି ଅପାତ୍ରଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ରାଜକର୍ମଚାରୀ ହୁଏ, ବେତନ ନେଇ ଘଣ୍ଟା ବଜାଇବା କାମ କରେ, ପରସେବକ ହୁଏ, ଗୋରକ୍ଷା କିମ୍ବା ବାଣିଜ୍ୟକୁ ବୃତ୍ତି କରେ, ଶିଳ୍ପୀ କିମ୍ବା ନଟ ହୁଏ, ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ ହୁଏ, ବେଦ ନ ପଢ଼ିଥାଏ, କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ରଜାତି ସ୍ତ୍ରୀର ପତି ହୁଏ—ତେବେ ଏମାନଙ୍କୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ (ଯଜ୍ଞ) ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ (ଶ୍ରାଦ୍ଧ)ର ଅନ୍ନାଦି ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଅନ୍ନ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅବନତି ହୁଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 293
तस्य दोषान् प्रवक्ष्यामि तच्छुणुध्वं समाहिता: । अग्नि बोले--जो दुर्बुद्धि मनुष्य लात उठाकर उससे गौका
ଧର୍ମ କହିଲେ—ତାହାର ଦୋଷମାନେ ମୁଁ କହିବି; ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ଶୁଣ। ଯେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟ ପାଦ ଉଠାଇ ଗାଈକୁ, ମହାଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କିମ୍ବା ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ତାହାର ଦୋଷ ମୁଁ ଘୋଷଣା କରୁଛି; ସମସ୍ତେ ସମାହିତ ମନେ ଶୁଣ।
Verse 423
प्रदक्षिणमभ्रिक्रम्य सर्वे प्राजजलय: स्थिता: । भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर महान् सौभाग्यशाली विश्वविख्यात वसिष्ठ आदि सभी सप्तर्षियोंने कमलयोनि ब्रह्माजीकी प्रदक्षिणा की और सब-के-सब हाथ जोड़कर उनके सामने खड़े हो गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ତାପରେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ସପ୍ତର୍ଷି କମଳଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ; ତା’ପରେ ସମସ୍ତେ କରଯୋଡ଼ି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିନୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
Umā asks how to interpret ethical and karmic responsibility when individuals are described as moving across social categories—especially whether contrary practice (pratiloma) can be reconciled with dharma and what actions cause decline or enable ascent.
The chapter’s central instruction is that ethical conduct (vṛtta/ācāra), disciplined restraint, and adherence to dharma are treated as determinative for spiritual and social recognition, while abandonment of duty and impure, harmful behaviors are framed as causes of degradation.
Yes: the discourse explicitly states that birth, rites, or learning alone are not sufficient causes; rather, vṛtta (lived conduct) is asserted as the decisive criterion by which “brāhmaṇa/dvija” status is evaluated in the world.