Adhyaya 78
ययाति-देवयानी-शर्मिष्ठा विवादः — Śukra’s Curse and the Disclosure of Lineage
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogies and Dynastic Origins)
Vaiśaṃpāyana narrates Devayānī’s distress upon learning that Śarmiṣṭhā has borne a child. Devayānī confronts Śarmiṣṭhā, who asserts that a dharmic-seeming r̥ṣi fathered the child and that she did not act unlawfully; Devayānī requests identifying details (gotra/name), but Śarmiṣṭhā claims the ascetic’s radiance prevented questioning. Devayānī later encounters multiple boys in the forest; their gestures reveal Yayāti as father and Śarmiṣṭhā as mother, exposing concealed relationships. Devayānī condemns the breach of hierarchy and dependency, then departs in anger to her father Śukra (Uśanas). Before Śukra, Devayānī frames the situation as dharma overturned by adharma and reports that Śarmiṣṭhā has three sons while she has two. Śukra censures Yayāti for crossing limits and pronounces a curse of immediate old age. Yayāti argues a counter-duty: refusing a woman’s request in season is condemned by dharma-discourse; acting from fear of adharma, he approached Śarmiṣṭhā. Śukra maintains the sanction but allows a conditional mitigation: Yayāti may transfer old age to another willing person. The chapter closes with the stipulation that a son who grants youth will become king and gain longevity, fame, and progeny—linking ethical exchange to political succession.
Chapter Arc: देवताओं की सभा में इन्द्र को पराक्रम के लिए उकसाया जाता है; उसी समय पृथ्वी पर असुर-राज वृषपर्वा की कन्याओं के बीच एक साधारण स्नान-स्थल पर भाग्य एक बड़ा कलह रच देता है। → देवयानी (शुक्राचार्य की पुत्री) और शर्मिष्ठा (वृषपर्वा की पुत्री) वन में सहेलियों संग स्नान करती हैं। वस्त्रों की अदला-बदली/भ्रम से अहंकार और वर्ग-गर्व भड़क उठता है; शर्मिष्ठा क्रोध में देवयानी को तृण-लताओं से ढके कुएँ में धकेल देती है और बिना पीछे देखे लौट जाती है। → कुएँ में पड़ी देवयानी सहायता के लिए पुकारती है। नहुषनन्दन ययाति वहाँ आता है; देवयानी अपना दाहिना हाथ बढ़ाकर कहती है कि उसे पकड़कर बाहर निकालो—ययाति उसे कुएँ से उबारता है, और यह स्पर्श/उद्धार आगे के बंधन का बीज बन जाता है। → देवयानी अपनी पहचान बताती है—वह संजीवनी-विद्या वाले शुक्राचार्य की पुत्री है—और अपमान का वृत्तांत कहती है। वह दासी घूर्णिका को संदेश देकर पिता को बुलवाती है और घोषणा करती है कि अब वह वृषपर्वा के नगर में प्रवेश नहीं करेगी। → देवयानी का कठोर संकल्प और शुक्राचार्य को भेजा गया संदेश—अब असुर-राज के कुल पर क्या दण्ड/प्रायश्चित्त आएगा, और ययाति-देवयानी का यह संयोग किस परिणति तक जाएगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। डे अष्टसप्ततितमोब< ध्याय: देवयानी और शर्मिष्ठाका कलह
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନମେଜୟ! କଚ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ଅଧିଗତ କରି ଫେରିଆସିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। କଚଙ୍କଠାରୁ ସେହି ବିଦ୍ୟା ଶିଖି ସେମାନେ କୃତାର୍ଥ ହେଲେ।
Verse 2
सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् । कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून् पुरन्दर,फिर सबने मिलकर इन्द्रसे कहा--'पुरन्दर! अब आपके लिये पराक्रम करनेका समय आ गया है, अपने शत्रुओंका संहार कीजिये”
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁରନ୍ଦର! ଏବେ ତୁମ ପରାକ୍ରମର ସମୟ ଆସିଛି; ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କର।”
Verse 3
एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा । तथेत्युक्त्वा प्रचक्राम सोडपश्यत वने स्त्रिय:
ସମବେତ ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ ମଘବାନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସେତେବେଳେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ବନରେ ସେ ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 4
क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे । वायुभूत: स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्
ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନ ସଦୃଶ ମନୋହର ସେହି ବନରେ କନ୍ୟାମାନେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବାୟୁରୂପ ଧାରଣ କରି ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ବସ୍ତ୍ରକୁ ପରସ୍ପର ମିଶାଇଦେଲେ।
Verse 5
ततो जलात् समुत्तीर्य कन्यास्ता: सहितास्तदा । वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासन्नान्यनेकश:
ତାପରେ ସେହି କନ୍ୟାମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ଜଳରୁ ଉଠି ନିକଟରେ ରଖାଯାଇଥିବା ନିଜ-ନିଜ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 6
तत्र वासो देवयान्या: शर्मिष्ठा जगृहे तदा । व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वण:
ସେଠାରେ ସେତେବେଳେ ବୃଷପର୍ବଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମିଶିଯାଇଛି ବୋଲି ନ ଜାଣି, ଅଜାଣତେ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇନେଲେ।
Verse 7
ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोध: समजायत । देवयान्याश् राजेन्द्र शर्मिष्ठाया श्ष॒ तत्कृते,राजेन्द्र! उस समय वस्त्रोंकी अदला-बदलीको लेकर देवयानी और शर्मिष्ठा दोनोंमें वहाँ परस्पर बड़ा भारी विरोध खड़ा हो गया
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତାହାପରେ ସେହି କାରଣରୁ ସେଠାରେ ଦେବୟାନୀ ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ଭୟଙ୍କର ବିରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 8
देवयान्युवाच कस्माद गृह्नासि मे वस्त्र शिष्या भूत्वा ममासुरि | समुदाचारहीनाया न ते साधु भविष्यति
Devayānī said: “O Asura girl, how can you take my garment after becoming my pupil? You are devoid of the refined conduct upheld by the virtuous; therefore, no good will come to you.”
Verse 9
शर्मिष्टोवाच आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम । स्तौति वन्दीव चाभीक्ष्णं नीचे: स्थित्वा विनीतवत्
Śarmiṣṭhā said: “Whether my father is seated or lying down, your father stands below like a humble attendant and, like a court-bard, repeatedly praises my father.”
Verse 10
याचतत्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्नतः । सुताहं स्तूयमानस्य ददतो<प्रतिगृह्नतः
Vaiśampāyana said: “You are the daughter of one who begs—of one who praises in order to receive. But I am the daughter of one who is praised, who gives to others, and who does not accept gifts in return.”
Verse 11
आदुन्वस्व विदुन्वस्व द्रह्म कुप्पस्व याचकि । अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि । लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्पयहम्
Vaiśampāyana said: “Shake yourself, tremble if you will; rage on, O begging woman. Weaponless yourself, you flare up against one who is armed—empty-handed, you seethe in vain. If you truly seek combat, you will find an opponent ready to meet you; but I do not count you as worthy of regard.”
Verse 12
(प्रतिकूलं वदसि चेदितः प्रभृति याचकि । आकृष्य मम दासीक्िि: प्रस्थाप्यसि बहिर्बहि: ।।
“Beggar-girl! If from this day onward you speak anything against me, I will have my maidservants drag you and drive you out—out from here.” Vaiśampāyana said: Seeing Devayānī swollen with pride, having asserted her superiority, and clinging to Śarmiṣṭhā’s garment, Śarmiṣṭhā, seized by sinful intent, pushed her into a well. Thinking, “Now she must be dead,” Śarmiṣṭhā returned to the city. The episode highlights how arrogance and harsh speech provoke retaliation, and how violence born of envy leads to grave wrongdoing.
Verse 13
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे ततः स्वपुरमागमत् | हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्षया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତାକୁ କୂପରେ ଠେଲିଦେଇ, ପରେ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲା। “ଏ ନିଶ୍ଚୟ ମରିଗଲା” ବୋଲି ଭାବି, ପାପମୟ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଘରକୁ ଗଲା।
Verse 14
अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा । अथ तं देशमभ्यागाद् ययातिर्नहुषात्मज:,वह क्रोधके आवेशमें थी, अतः देवयानीकी ओर देखे बिना ही घर लौट गयी। तदनन्तर नहुषपुत्र ययाति उस स्थानपर आये
କ୍ରୋଧର ବେଗରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ ସେ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ଘରକୁ ଚାଲିଗଲା। ତା’ପରେ ନହୁଷପୁତ୍ର ଯୟାତି ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଲେ।
Verse 15
श्रान्तयुग्य: श्रान्तहयो मृगलिप्सु: पिपासित: । स नाहुष: प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम्
ରଥର ଯୁଗ୍ୟପଶୁ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଶିକାର ଧରିବା ଲୋଭରେ ପଛୁଆଇ ପଛୁଆଇ ସେ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ଚାରିଦିଗ ଦେଖି ନହୁଷପୁତ୍ର ଯୟାତି ଜଳଶୂନ୍ୟ ଏକ କୂପକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 16
ददर्श राजा तां तत्र कन्यामग्निशिखामिव । तामपृच्छत् स दृष्टवैव कन्याममरवर्णिनीम्
ସେଠାରେ ରାଜା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦୀପ୍ତିମତୀ, ଅପ୍ସରା ସଦୃଶ ସୁନ୍ଦରୀ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
Verse 17
सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठ: साम्ना परमवल्गुना । का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला
ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଥମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ଓ ଶାନ୍ତ ବଚନରେ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—“ତୁମେ କିଏ? ତୁମ ନଖ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ; ତୁମେ ଶ୍ୟାମା; ଏବଂ ତୁମ ମଣିମୟ କୁଣ୍ଡଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ମସୃଣ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ।”
Verse 18
दीर्घ ध्यायसि चात्यर्थ कस्माच्छोचसि चातुरा । कथं च पतितास्यस्मिन् कूपे वीरुत्तणावृते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋକ କରୁଛ; ହେ ଚତୁରୀ, କାହିଁକି? ଏବଂ ଲତା ଓ ଘାସରେ ଢାକା ଏହି କୂପରେ ତୁମେ କିପରି ପଡ଼ିଲ?
Verse 19
देवयान्युवाच योअसौ देवै्हतान् दैत्यानुत्थापयति विद्यया
ଦେବୟାନୀ କହିଲା—ସେ ଯେ ଲୋକଟି ଅଛି, ସେ ନିଜ ବିଦ୍ୟାବଳରେ ଦେବମାନେ ହତ କରିଥିବା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ଉଠାଉଛି।
Verse 20
(पृच्छसे मां कस्त्वमसि रूपवीर्यबलान्वित: । ब्रूह्मत्रागमनं किं वा श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत: ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତୁମେ ମୋତେ ପଚାରୁଛ ମୁଁ କିଏ; କିନ୍ତୁ ରୂପ, ବୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ ତୁମେ କିଏ? ଏଠାକୁ ତୁମ ଆଗମନର କାରଣ କ’ଣ, କୁହ; ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସତ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ଯୟାତି କହିଲେ—ଭଦ୍ରେ, ମୁଁ ରାଜା ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯୟାତି। ଆଜି ଶିକାର ଲୋଭରେ ଏଦିଗକୁ ଆସିଥିଲି; କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ତୃଷିତ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସି, ଘାସରେ ଢାକା ଏହି କୂପରେ ତୁମକୁ ଦେଖିଲି। (ତାପରେ ସେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ)—ହେ ରାଜନ, ଏହା ମୋର ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତ; ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ନଖ ଓ ଅଙ୍ଗୁଳିଯୁକ୍ତ…
Verse 21
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः । जानामि त्वां हि संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्
ମୋତେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଅ; କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କୁଳୀନ ବୋଲି ମନେ କରେ। ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ସଂଯମୀ, ଶାନ୍ତସ୍ୱଭାବୀ, ବୀର୍ଯ୍ୟବାନ ଓ ଯଶସ୍ୱୀ।
Verse 22
तस्मान्मां पतितामस्मात् कूपादुद्धर्तुमहसि । (देवयानी बोली--) महाराज! लाल नख और अंगुलियोंसे युक्त यह मेरा दाहिना हाथ है। इसे पकड़कर आप इस कुएँसे मेरा उद्धार कीजिये। मैं जानती हूँ
ଏହିପରି, ଏହି କୂପରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୋତେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोडवटात् । उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात् कूपान्नराधिप:
ରାଜା ତାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ଧରି ସେଇ ଗର୍ତ୍ତରୁ ଉଠାଇଲେ। ପରେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ନରାଧିପତି ତାକୁ ସେଇ କୂପରୁ ବାହାରକୁ ଟାଣି ନେଲେ—ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ରାଜଧର୍ମ, ତାହାର ଦୃଢ଼ ପାଳନ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 24
(गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव । इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानी तमुत्तरम् ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ଭଦ୍ରେ! ଯେମିତି ଇଚ୍ଛା ସେମିତି ଯାଅ; ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।” ରାଜା ଏପରି କହିବା ପରେ ଦେବୟାନୀ ଉତ୍ତର ଦେଲା—“ମୋତେ ତୁରନ୍ତ ନେଇ ଚାଲ; ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ମୋ ହାତ ଧରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ମୋର ପତି ହେବ।” ଏହା ଶୁଣି କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳଜାତ ରାଜା କହିଲେ—“ଭଦ୍ରେ! ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣକନ୍ୟା; ତେଣୁ ମୋ ସହ ତୁମ ସଂଯୋଗ ଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ସର୍ବଲୋକଗୁରୁ, ତୁମେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା; ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରେ। କଲ୍ୟାଣୀ! ତୁମେ ମୋ ପରି ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।” ଦେବୟାନୀ କହିଲା—“ନରାଧିପ! ଆଜି ମୋ କଥା ସତ୍ତ୍ୱେ ଯଦି ମୋତେ ସହ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନକର, ତେବେ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ହିଁ ବରିବି; ପରେ ତୁମେ ଯଥୋଚିତତା ଜାଣି ମୋତେ ସହ ନେବ।”
Verse 25
(क्वचिदार्ता च रुदती वृक्षमाश्रित्य तिष्ठति । ततश्चिरायमाणायां दुहितर्याह भार्गव: ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କେଉଁଠି ଦେବୟାନୀ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ଗୋଟିଏ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦାଁଡ଼ି ରହିଲା। କନ୍ୟା ଫେରିବାରେ ବିଳମ୍ବ ହେଲାବେଳେ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ଧାତ୍ରୀକୁ କହିଲେ—“ଧାତ୍ରୀ! ପବିତ୍ର ହାସ୍ୟବତୀ ଦେବୟାନୀକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ।” ଏତିକି କହିବାମାତ୍ରେ ଧାତ୍ରୀ ତୁରନ୍ତ ତାକୁ ଡାକିବାକୁ ଗଲା। ଦେବୟାନୀ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ଯେଉଁଠିଯେଉଁଠି ଯାଇଥିଲା, ସେଠିସେଠି ପଦଚିହ୍ନ ଖୋଜି ଧାତ୍ରୀ ଗଲା ଏବଂ ତାକୁ ଦେଖିଲା—ଦୀନ, ଶ୍ରମାର୍ତ୍ତ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦାଁଡ଼ିଛି। ଧାତ୍ରୀ କହିଲା—“ଭଦ୍ରେ! ଏହା କ’ଣ ଘଟିଲା? ଶୀଘ୍ର କହ; ତୁମ ପିତା ଡାକୁଛନ୍ତି।” ତେବେ ଦେବୟାନୀ ଧାତ୍ରୀକୁ ନିକଟକୁ ଡାକି ଶର୍ମିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଅପରାଧ କହିଦେଲା। ଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ, ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିବା ଘୂର୍ଣିକାକୁ କହିଲା—“ଘୂର୍ଣିକେ! ତୁରନ୍ତ ଯାଅ; ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କହ।”
Verse 26
वैशम्पायन उवाच सा तत्र त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ତୁରନ୍ତ ସେଠାକୁ ଯାଇ ଘୂର୍ଣିକାସୁରଙ୍କ ମନ୍ଦିର-ନିବାସରେ ପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 27
दृष्टवा काव्यमुवाचेदं सम्भ्रमाविष्टचेतना । आचचक्षे महाप्राज्ञं देवयानीं वने हताम्
କାବ୍ୟଙ୍କୁ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ) ଦେଖି, ସମ୍ଭ୍ରମରେ ଆବିଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ହୋଇ ସେ ଏହି କଥା କହିଲା। ସେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଙ୍କୁ ଜଣାଇଲା—“ଦେବୟାନୀ ବନରେ ହତ ହୋଇଛି।”
Verse 28
शर्मिष्ठया महाभाग दुद्ित्रा वृषपर्वण: । श्र॒त्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिछ्ठया हताम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମହାଭାଗ! ସେଠାରେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଆଘାତ କରିଛି ବୋଲି କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେ ଅନ୍ୟାୟକୁ ମନେ ଧରିଲେ।
Verse 29
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाण: सुतां वने | दृष्टवा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने
ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ତ୍ୱରାରେ ବାହାରିଲେ ଏବଂ ବନରେ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଖୋଜିଲେ। ପରେ ସେହି ବନରେ କାବ୍ୟ ନିଜ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 30
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दु:खितो वाक्यमब्रवीत् | आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दु:खसुखे जना:
ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ— “ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିଜ ଦୋଷରେ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ବନ୍ଧା ହୁଅନ୍ତି।”
Verse 31
मन्ये दुश्चरितं ते5स्ति यस्येयं निष्कृति: कृता । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! देवयानीकी बात सुनकर घूर्णिका तुरंत असुरराजके महलमें गयी और वहाँ शुक्राचार्यको देखकर सम्भ्रमपूर्ण चित्तसे वह बात बतला दी। महाभाग! उसने महाप्राज्ञ शुक्राचार्यको यह बताया कि “*वृषपर्वाकी पुत्री शर्मिष्ठाके द्वारा देवयानी वनमें मृततुल्य कर दी गयी है।' अपनी पुत्रीको शर्मिष्ठा-द्वारा मृततुल्य की गयी सुनकर शुक्राचार्य बड़ी उतावलीके साथ निकले और दुःखी होकर उसे वनमें ढूँढ़ने लगे। तदनन्तर वनमें अपनी बेटी देवयानीको देखकर शुक्राचार्यने दोनों भुजाओंसे उठाकर उसे हृदयसे लगा लिया और दुःखी होकर कहा--“बेटी! सब लोग अपने ही दोष और गुणोंसे--अशुभ या शुभ कर्मोसे दुःख एवं सुखमें पड़ते हैं। मालूम होता है
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ ହୋଇଛି; ଯାହାର ଫଳରୂପେ ଏହି ନିଷ୍କୃତି (ପରିଣାମ) ଘଟିଛି।
Verse 32
शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुह्तित्रा वृषपर्वण: । सत्यं किलैतत् सा प्राह दैत्यानामसि गायन:
ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ ଯାହା କହିଛି— ସେ କଥା କି ସତ୍ୟ? ସେ କହେ— “ଆପଣ ଭାଟ ପରି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି।”
Verse 33
एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । वचन तीक्षणपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्,वृषपर्वाकी लाड़िली शर्मिष्ठा क्रोध8े लाल आँखें करके आज मुझसे इस प्रकार अत्यन्त तीखे और कठोर वचन कह रही थी--
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ହୋଇ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ କଠୋର ବଚନ କହିଲା।
Verse 34
स्तुवतो दुहिता नित्यं याचत: प्रतिगृह्नत: । अहं तु स्तूयमानस्य ददतो<प्रतिगृह्नतः
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ତୁ ଯେ ସଦା ସ୍ତୁତି କରେ, ନିତ୍ୟ ଯାଚନା କରେ ଓ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରେ—ସେହି ଲୋକର କନ୍ୟା; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେହି ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଯାହାଙ୍କୁ ତୋର ପିତା ସ୍ତୁତି କରେ—ଯିଏ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅତି ସାନ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।”
Verse 35
इदं मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वण: । क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुन:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ ଏହି କଥା କହିଲା। କ୍ରୋଧରେ ତାହାର ନୟନ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ସେ ଦର୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ଏବଂ ସେହି କଠୋର କଥାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦୋହରାଇଲା।
Verse 36
यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्नतः । प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता तु सखी मया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ପିତା! ଯଦି ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସ୍ତୁତିକାରୀ ଓ ଦାନଗ୍ରାହୀର କନ୍ୟା, ତେବେ ମୋ ସେବାଦ୍ୱାରା ଶର୍ମିଷ୍ଠାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବି”—ଏହି କଥା ମୁଁ ମୋ ସଖୀକୁ କହିଥିଲି।
Verse 37
(उक्ताप्येवं भृशं क्रुद्धा मां गृह विजने वने । कूपे प्रक्षेपयामास प्रक्षिप्यैव गृहं ययौ ।।
ମୁଁ ଏପରି କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସେହି ନିର୍ଜନ ବନରେ ମୋତେ ଧରି କୂପରେ ଠେଲିଦେଲା; ଠେଲିଦେଇ ସେ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲା। ତାପରେ ଶୁକ୍ର କହିଲେ—“ଦେବୟାନୀ! ତୁ ନ ସ୍ତୁତିକାରୀର କନ୍ୟା, ନ ଯାଚକର, ନ ଦାନଗ୍ରାହୀର। ତୁ ସେହି ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କନ୍ୟା, ଯିଏ ଲାଭ ପାଇଁ କାହାକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।”
Verse 38
वृषपर्वैव तद् वेद शक्रो राजा च नाहुष: । अचिन्त्य ब्रह्म निर्टन्ड्मैश्वरं हि बल॑ मम,इस बातको वृषपर्वा, देवराज इन्द्र तथा राजा ययाति जानते हैं। निर्दधन्द्र अचिन्त्य ब्रह्म ही मेरा ऐश्वर्ययुक्त बल है
ଶୁକ୍ର କହିଲେ—ଏହି କଥା କେବଳ ବୃଷପର୍ବା ଜାଣେ; ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଓ ରାଜା ନହୁଷ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି। ମୋର ଐଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ବଳ ହେଉଛି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଅଦ୍ୱୟ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ।
Verse 39
यच्च किंचित् सर्वगतं भूमौ वा यदि वा दिवि | तस्याहमीश्वरो नित्य तुष्टेनोक्त: स्वयम्भुवा
ଶୁକ୍ର କହିଲେ—ଭୂମିରେ ହେଉ କି ସ୍ୱର୍ଗରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମଧ୍ୟରେ ଯାହା କିଛି ସର୍ବତ୍ର ଅଛି, ତାହାର ମୁଁ ନିତ୍ୟ ଈଶ୍ୱର। ପ୍ରସନ୍ନ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ମୋତେ ଏହି ବର ଦେଇଥିଲେ।
Verse 40
अहं जलं विमुज्चामि प्रजानां हितकाम्यया । पुष्णाम्योषधय: सर्वा इति सत्यं ब्रवीमि ते,मैं ही प्रजाओंके हितके लिये पानी बरसाता हूँ और मैं ही सम्पूर्ण ओषधियोंका पोषण करता हूँ, यह तुमसे सच्ची बात कह रहा हूँ
ଶୁକ୍ର କହିଲେ—ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ହିତକାମନାରେ ମୁଁ ଜଳକୁ ବର୍ଷାରୂପେ ଝରାଏ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି-ସସ୍ୟକୁ ପୋଷଣ କରେ। ଏହି ସତ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।
Verse 41
वैशम्पायन उवाच एवं विषादमापचन्नां मन्युना सम्प्रपीडिताम् । वरचनैर्मधुरै: श्लक्षणै: सान्त्वयामास तां पिता
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ଦେବୟାନୀ ଏପରି ବିଷାଦରେ ପତିତ ହୋଇ କ୍ରୋଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପିତା ମଧୁର, ମୃଦୁ ଓ ସୁଯୋଗ୍ୟ ବଚନରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
Verse 77
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତ ଆଦିପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ସମ୍ଭବପର୍ବରେ ଯୟାତିଉପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ସତହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 78
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने5ष्टसप्ततितमो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଦିପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମ୍ଭବପର୍ବରେ ଯୟାତି-ଉପାଖ୍ୟାନର ଅଷ୍ଟସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 183
दुहिता चैव कस्य त्वं वद सत्यं सुमध्यमे । “तुम किसी अत्यन्त घोर चिन्तामें पड़ी हो। आतुर होकर शोक क्यों कर रही हो? तृण और लताओंसे ढके हुए इस कुएँमें कैसे गिर पड़ी? तुम किसकी पुत्री हो? सुमध्यमे! ठीक- ठीक बताओ'
ତୁମେ କାହାର କନ୍ୟା? ହେ ସୁମଧ୍ୟମେ, ସତ୍ୟ କହ।
Verse 196
तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते । देवयानी बोली--जो देवताओंद्वारा मारे गये दैत्योंको अपनी विद्याके बलसे जिलाया करते हैं
ମୁଁ ସେଇ ଶୁକ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା; ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଏହି ଦୁରବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।
Verse 253
नेदानीं सम्प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वण: । देवयानीने कहा--घूर्णिके! तुम वेगपूर्वक जाओ और शीघ्र मेरे पिताजीसे कह दो --“अब मैं वृषपर्वाके नगरमें पैर नहीं रखूँगी'
ଏବେଠାରୁ ମୁଁ ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is competing dharma-claims: Devayānī frames Yayāti’s conduct as a breach of marital and dependency norms, while Yayāti frames compliance with a woman’s seasonal request as a dharmic necessity; the text stages a conflict between social hierarchy and a duty-based sexual ethic.
Actions justified as “necessary” still require accountability to legitimate authority and transparent conduct; when private exceptions become concealed practices, they destabilize trust and succession, inviting corrective sanctions.
A functional phala-style assurance appears in Śukra’s condition: the son who donates youth will obtain kingship and auspicious outcomes (longevity, fame, many offspring), emphasizing that ethical exchange directly structures political legitimacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.