Adhyaya 33
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च (Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ସଭାକୁ କହନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାମାଣିକ ପ୍ରବକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ‘ନାମରେ’ ଜାଣ। ଶ୍ରୁତଋଷିମାନଙ୍କ ନାମ ବେଦ-ଶାଖା ଓ ଗୁରୁ–ଶିଷ୍ୟ–ପ୍ରଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଦଳଦଳ କରି ଦିଆଯାଇଛି; ଯୁଗଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଜା-ବର୍ଗୀକରଣ ଶାଖା-ଜାଲ ମାଧ୍ୟମରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ ବୋଲି ଏହା ଦେଖାଏ। ଏଠାରେ କଥା ନୁହେଁ, ପ୍ରମାଣ-ସ୍ଥାପନ—ଯୁଗ/ମନ୍ୱନ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ ଚିହ୍ନଟ ମାନବ ପ୍ରସାରକଙ୍କ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି। ସଂଖ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖର ପୁନରାବୃତ୍ତି ତାଲିକାକୁ ମାନକ କରିବା ଶଂଗ୍ରହ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସୂଚାଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनं च नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ऋषिकाणां सुताश्चापि विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ब्राह्यणानां प्रवक्तारो नामतश्च निबोधत
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଯୁଗପ୍ରଜାଲକ୍ଷଣ ଓ ଋଷିପ୍ରବରବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ଋଷିପୁତ୍ରକ’ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରବକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ନାମସହ ଜାଣ।
Verse 2
सप्रधानाः प्रवक्ष्यन्ते समासाच्च श्रुतर्षयः / बह्वृचो भार्गवः पैलः सांकृत्यो जाजलिस्तथा
ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରଧାନ ଶ୍ରୁତଋଷିମାନଙ୍କୁ କୁହାଯିବ। ବହ୍ୱୃଚ, ଭାର୍ଗବ, ପୈଲ, ସାଂକୃତ୍ୟ ଓ ଜାଜଲି—ଏମାନେ।
Verse 3
संध्यास्तिर्माठरश्चैव याज्ञवल्क्यः पराशरः / उपमन्युरिन्द्रप्रमतिर्माडूकिः शाकलिश्च सः
ସନ୍ଧ୍ୟାସ୍ତି, ମାଠର, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ପରାଶର, ଉପମନ୍ୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତି, ମାଡୂକି ଓ ଶାକଲି—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 4
बाष्कलिः शोकपाणिश्च नैलः पैलो ऽलकस्तथा / पन्नगाः पक्षगन्ताश्च षडशीतिः श्रुतर्षयः
ବାଷ୍କଲି, ଶୋକପାଣି, ନୈଲ, ପୈଲ ଓ ଅଲକ; ଏବଂ ପନ୍ନଗ, ପକ୍ଷଗନ୍ତ—ଏମାନେ ମିଶି ଛୟାଶୀ ଶ୍ରୁତଋଷି।
Verse 5
एते द्विजातयो मुख्या बह्वृचानां श्रुतर्षयः / वैशंपायनलौहित्यौ कण्ठकालावशावधः
ଏମାନେ ବହ୍ୱୃଚ ଶାଖାର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରୁତଋଷି—ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଲୌହିତ୍ୟ, କଣ୍ଠ, କାଳ ଓ ଅବଶାବଧ।
Verse 6
श्यामापतिः पलाडुश्च आलंबिः कमलापतिः / तेषां शिष्याः प्रशिष्याश्च षडशीति श्रुतर्षयः
ଶ୍ୟାମାପତି, ପଲାଡୁ, ଆଲମ୍ବି ଓ କମଲାପତି; ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ-ପ୍ରଶିଷ୍ୟମାନେ ମିଶି ଛୟାଶୀ ଶ୍ରୁତଋଷି।
Verse 7
एते द्विजर्षयः प्रोक्ताश्चरकाध्वर्यवो द्विजाः / चैमिनिः सभरद्वाजः काव्यः पौष्यञ्जिरेव च
ଏମାନେ ଦ୍ୱିଜର୍ଷି, ‘ଚରକାଧ୍ୱର୍ୟୁ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଚୈମିନି, ସଭରଦ୍ୱାଜ, କାବ୍ୟ ଓ ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି।
Verse 8
हिरण्यनाभः कौशिल्यो लौगाक्षिः कुसुमिस्तथा / लङ्गली शालिहोत्रश्च शक्तिराजश्च भार्गवः
ହିରଣ୍ୟନାଭ, କୌଶିଲ୍ୟ, ଲୌଗାକ୍ଷି ଓ କୁସୁମି; ଏବଂ ଲଙ୍ଗଲୀ, ଶାଲିହୋତ୍ର, ଭାର୍ଗବ ଶକ୍ତିରାଜ।
Verse 9
सामगानामथाचार्य ऐलो राजा पुरूरवाः / षट्चत्वारिंशदन्ये वै तेषां शिष्याः श्रुतर्षयः
ସାମଗାନର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ଐଲ ରାଜା ପୁରୂରବା; ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଛୟାଳିଶ ଶିଷ୍ୟ ଶ୍ରୁତି-ଋଷି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।
Verse 10
कौशीतिः कङ्कमुद्गश्च कुण्डकः सपराशरः / लोभालोभश्च धर्मात्मा तथा ब्रह्म बलश्च सः
କୌଶୀତି, କଙ୍କମୁଦ୍ଗ, ପରାଶର ସହିତ କୁଣ୍ଡକ, ଧର୍ମାତ୍ମା ଲୋଭାଲୋଭ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ବଳ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 11
क्रन्थलो ऽथो मदगलो मार्कण्डेयो ऽथ धर्मवित् / इत्येते नवतिर्ज्ञेया होत्रवद्ब्रह्मचारिणः
କ୍ରନ୍ଥଲ, ମଦଗଲ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଓ ଧର୍ମବିତ୍—ଏଭଳି ଏମାନେ ନବ୍ବେ ଜଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ହୋତ୍ର ପରି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଥିଲେ।
Verse 12
चरकाध्वर्यवश्चापि ह्यनुमंन्त्रं तु ब्राह्मणम् / चलूभिः सुमतिश्चैव तथा देववरश्च यः
ଚରକାଧ୍ୱର୍ୟବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନୁମନ୍ତ୍ର; ଚଲୂଭି, ସୁମତି ଏବଂ ଦେବବର—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 13
अनुकृष्णस्तथायुश्च अनुभूमिस्तथैव च / तथाप्रीतः कृशाश्वश्व सुमूलिर्बाष्कलिस्तथा
ଅନୁକୃଷ୍ଣ, ଆୟୁ ଏବଂ ଅନୁଭୂମି; ତଥା ପ୍ରୀତ, କୃଶାଶ୍ୱ, ସୁମୂଳି ଓ ବାଷ୍କଲି—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 14
चरकाध्वर्यकाध्वर्युनमस्युर्ब्रह्मचारिणः / वैयासकिः शुको विद्वांल्लौकिर्भूरिश्रवास्तथा
ଚରକ ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ତଥା ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁମାନେ—ସେହି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିଲେ; ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଶୁକ, ଲୌକି ଓ ବହୁଶ୍ରବା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 15
सोमाविरतुनान्तक्यस्तथा धौम्यश्च काश्यपः / आरण्या इलकश्चैव उपमन्युर्विदस्तथा
ସୋମାବିରତୁନାନ୍ତକ୍ୟ, ତଥା ଧୌମ୍ୟ ଓ କାଶ୍ୟପ; ଆରଣ୍ୟ, ଇଲକ, ଉପମନ୍ୟୁ ଓ ବିଦ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିଲେ।
Verse 16
भार्गवो मधुकः पिङ्गः श्वेत केतुस्तथैव च / प्रजादर्पः कहोडश्च याज्ञवल्क्यो ऽथ शौनकः
ଭାର୍ଗବ, ମଧୁକ, ପିଙ୍ଗ, ତଥା ଶ୍ୱେତକେତୁ; ପ୍ରଜାଦର୍ପ, କହୋଡ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ ଶୌନକ ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ) ଥିଲେ।
Verse 17
अनङ्गो निरतालश्च मध्यमाध्वर्यवस्तुते / अदितिर्देवमाता च जलापा चैव मानवी
ଅନଙ୍ଗ ଓ ନିରତାଲ, ତଥା ମଧ୍ୟମାଧ୍ୱର୍ୟବସ୍ତୁତେ; ଦେବମାତା ଅଦିତି ଓ ମାନବୀ ଜଲାପା ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ) ଥିଲେ।
Verse 18
उर्वशी विश्वयोषा च ह्यप्सरःप्रवरे शुभे / मुद्गला चातुजीवैव तारा चैव यशस्विनी
ଉର୍ବଶୀ ଓ ବିଶ୍ୱୟୋଷା—ସେହି ଶୁଭ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରାମାନେ; ମୁଦ୍ଗଲା, ଚାତୁଜୀବା ଓ ଯଶସ୍ୱିନୀ ତାରା ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ) ଥିଲେ।
Verse 19
प्रातिमेधी च मार्गा च सुजाता च महातपा / लोपामुद्रा च धर्मज्ञा या च कोशीतिका स्मृता
ପ୍ରାତିମେଧୀ, ମାର୍ଗା, ସୁଜାତା ଓ ମହାତପା; ଧର୍ମଜ୍ଞା ଲୋପାମୁଦ୍ରା ଏବଂ ‘କୋଶୀତିକା’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ ତାହା।
Verse 20
एताश्च ब्रह्मवादिन्य अप्सरो रूपंसमताः / इत्येता मुख्यशः प्रोक्ता मया च ऋषिपुत्रकाः
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଅପ୍ସରା, ରୂପରେ ସମାନ; ହେ ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ, ମୁଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଛି।
Verse 21
वैदशाखाप्रणयनास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / ईश्वरा मन्त्रवक्तार ऋषयो ह्यृषिकास्तथा
ବେଦଶାଖା ପ୍ରଣୟନକାରୀ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ସେମାନେ ଈଶ୍ୱରସ୍ୱରୂପ, ମନ୍ତ୍ରବକ୍ତା—ଋଷି ଓ ଋଷିକା ମଧ୍ୟ।
Verse 22
ऋषिपुत्राः प्रवक्तरः कल्पानां ब्राह्मणस्य तु / ईश्वराणामृषीणां च ऋषिकाणां सहात्मजैः
ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ କଳ୍ପମାନଙ୍କ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଭାଗର ପ୍ରବକ୍ତା; ଏବଂ ଈଶ୍ୱରସ୍ୱରୂପ ଋଷି ଓ ଋଷିକାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଆତ୍ମଜମାନଙ୍କ ସହ।
Verse 23
तथा वाक्यानि जनीष्व यथैषां मन्त्रदृष्टयः / तत्राज्ञायुक्तमद्वैतं दीप्तं गंभीरशब्दवत्
ଯେପରି ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟି, ସେପରି ବାକ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କର; ସେଠାରେ ଆଜ୍ଞାଯୁକ୍ତ ଅଦ୍ୱୈତ ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦ ପରି ଦୀପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 24
अत्यन्तमपरोक्षं च लिङ्गं नाम तथैव च / सर्वभूतान्यभूतं च परिदानं च यद्भवेत्
ଯେ ଲିଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ତାହାର ନାମ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି; ଯେ ସର୍ବଭୂତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅଭୂତ (ଅଜନ୍ମା) ଓ ଯେ ପରିଦାନ (ସମର୍ପଣ/ବିତରଣ) ସ୍ୱରୂପ—ସେହି ଅଟେ।
Verse 25
क्वचिन्निरुक्तप्रोक्तार्थं वाक्यं स्वायंभुवं विदुः / यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं तत्र नामविभक्तिभिः
କେଉଁଠି ନିରୁକ୍ତ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟକୁ ‘ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଯେ କିଛି ମନ୍ତ୍ରସଂଯୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ନାମ ଓ ବିଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା (ଅର୍ଥ) ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
Verse 26
प्रत्यक्षाभिहितं चैवमृषीणां वचनं मतम् / नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातैर्बहुलं च यत्
ଏହିପରି ଋଷିମାନଙ୍କ ବଚନ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ କହାଯାଇଥିବା ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏବଂ ଯାହା ନୈଗମ (ବୈଦିକ) ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଓ ନିପାତରେ ବହୁଳ।
Verse 27
यच्चाप्यस्ति महद्वाक्यमृषीकाणां वचः स्मृतम् / अविस्पष्टपदं यच्च यच्च स्याद्बहुसंशयम्
ଏବଂ ଯାହା ଋଷିମାନଙ୍କ ‘ମହଦ୍ବାକ୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଯାହାର ପଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଏବଂ ଯାହା ବହୁ ସନ୍ଦେହଜନକ।
Verse 28
ऋषिपुत्रवचस्तद्वै सर्वाश्च परिदेवताः / हेतुदृष्टान्त बहुलं चित्रशब्दमपार्थकम्
ଏହା ଋଷିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବଚନ ଓ ସମସ୍ତ ‘ପରିଦେବତା’ (ଉପଦେବ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମଧ୍ୟ; ଯାହା ହେତୁ ଓ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ବହୁଳ, ଚିତ୍ର ଶବ୍ଦମୟ, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥହୀନ।
Verse 29
सर्वास्तु तमशक्तं च वाक्यमेतत्तु मानुषम् / मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः
ଏହି ବାକ୍ୟ ମାନବୀୟ, ତଥାପି ତମୋଗୁଣଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ। ପ୍ରଭାବରୁ ସେମାନେ ଋଷିତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ‘ମିଶ୍ର’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ହେଲେ।
Verse 30
समुत्कर्षाय कर्षाभ्यां जातिव्यत्याससंभवाः / भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्
ଉତ୍କର୍ଷ ଓ ଅପକର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଜାତି-ବ୍ୟତ୍ୟାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଭୂତ-ଭବ୍ୟ-ଭବତ୍ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଜନ୍ମଦୁଃଖର ଚିକିତ୍ସା (ଉପାୟ) ଏହି।
Verse 31
मिश्राणां तद्भवेद्वाक्यं गुरोर्बलप्रवर्त्तनम् / धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै
ମିଶ୍ରମାନଙ୍କର ବାକ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ବଳକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରେ। ସେମାନେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଣେତା ଏବଂ ମହିମାରେ ସର୍ବତ୍ରଗାମୀ।
Verse 32
तपःप्रकर्षः सुमहान्येषां ते ऋषयः स्मृताः / बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा
ଏମାନଙ୍କର ତପଃପ୍ରକର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ—ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର, ବ୍ୟାସ ଓ ସାରସ୍ୱତ।
Verse 33
व्यासाः शास्त्रप्रणयना वेदव्यास इति स्मृताः / यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः
ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଣୟନ କରୁଥିବା ବ୍ୟାସମାନେ ‘ବେଦବ୍ୟାସ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; କାରଣ ସେମାନେ ଅବରଜ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କଠାରୁ ମେଧାରେ ଅଧିକ ଥିଲେ।
Verse 34
ऐश्वर्येण च संपन्नास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने
ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଋଷି ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଋଷିଭାବରେ କାଳ ଓ ବୟସ ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ।
Verse 35
दृश्यते हि पुमान्कश्चित्कश्चिज्ज्येष्ठतमो धिया / यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः
ଦେଖାଯାଏ କେହି ପୁରୁଷ ବୁଦ୍ଧିରେ ସର୍ବାଧିକ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ; କାରଣ ଜ୍ଞାନରେ ବୟସରେ ବଡ଼, ବାଳକ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତବାନ୍ ଋଷି ହୋଇପାରେ।
Verse 36
यः कश्चित्पादवान्मध्ये प्रयुक्तो ऽक्षर संपदा / विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते
ଯେ ମନ୍ତ୍ର ପାଦଯୁକ୍ତ, ଅକ୍ଷରସମ୍ପଦାରେ ମଧ୍ୟରେ ଯଥାଯଥ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ଓ ନିୟତ ଅବସାନଯୁକ୍ତ—ତାହାକୁ ‘ଋକ୍’ କୁହାଯାଏ।
Verse 37
यः कश्चित्करणैर्मन्त्रो न च पादक्षरैर्मितः / अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते
ଯେ ମନ୍ତ୍ର କରଣ (କ୍ରିୟାବିଧି) ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ପାଦାକ୍ଷରରେ ମିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଅତିଯୁକ୍ତ ଅବସାନ ଥାଏ—ତାହାକୁ ‘ଯଜୁଃ’ କୁହନ୍ତି।
Verse 38
ह्रीङ्कारः प्रणवो गीतः प्रस्तावश्च चतुर्थकम् / पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्
ହ୍ରୀଙ୍କାର, ପ୍ରଣବ, ଗୀତ, ପ୍ରସ୍ତାବ—ଏହା ଚତୁର୍ଥ; ପଞ୍ଚମ ପ୍ରତିହୋତ୍ର, ଷଷ୍ଠକୁ ‘ଉପଦ୍ରବ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 39
निधनं सप्तमं साम्नः सप्तविन्ध्य मिदं स्मृतम् / पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते
ସାମର ସପ୍ତମ ‘ନିଧନ’କୁ ‘ସପ୍ତବିନ୍ଧ୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି। ‘ପଞ୍ଚବିନ୍ଧ୍ୟ’ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ବିନା ଥିବା ହ୍ରୀଂକାର।
Verse 40
ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेर्ऽथतः / आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଉକ୍ତିରେ ଯାହା ଅର୍ଥତଃ ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, ତାହା ‘ଆଶାସ୍ତି’ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ‘ବିଲାପ’ ହେଉଛି ‘ପରିଦେବନା’।
Verse 41
क्रोधाद्वा द्वेषणाच्चैव प्रश्राख्यानं तथैव च / एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्
କ୍ରୋଧରୁ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରୁ, ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଖ୍ୟାନରୁ—ଏହି ସବୁ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ମନ୍ତ୍ରର ବିହିତ ଲକ୍ଷଣ।
Verse 42
मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ता ऋग्यजुः सामलक्षणाः / मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च
ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ନବବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ମୂର୍ତ୍ତି, ନିନ୍ଦା, ପ୍ରଶଂସା, ଆକ୍ରୋଶ ଓ ତୋଷ ଇତ୍ୟାଦି।
Verse 43
प्रश्रानुज्ञास्तथाख्यानमाशास्मतिविधयो मताः / मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्
ପ୍ରଶ୍ନ, ଅନୁଜ୍ଞା, ଆଖ୍ୟାନ, ଆଶା ଓ ସ୍ମୃତି—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧି ବୋଲି ମନାଯାଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ଲକ୍ଷଣସହ ମନ୍ତ୍ରଭେଦ କହିବି।
Verse 44
प्रशंसा स्तुतिराक्रोशो निन्दा च परिदेवना / अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा
ପ୍ରଶଂସା, ସ୍ତୁତି, ଆକ୍ରୋଶ, ନିନ୍ଦା ଓ କରୁଣ ପରିଦେବନା; ତଥା ଅଭିଶାପ, ପ୍ରତିଶାପ, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ପ୍ରତିବଚନ।
Verse 45
आशीर्यज्ञस्तथाक्षेप अर्थाख्यानं च संकथा / वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै
ଆଶୀର୍ବାଦ-ଯଜ୍ଞ, ଆକ୍ଷେପ, ଅର୍ଥାଖ୍ୟାନ ଓ ସଂକଥା; ବିୟୋଗ ଓ ଅଭିଯୋଗ; କଥା, ସଂସ୍ଥା ଏବଂ ବର।
Verse 46
प्रतिषेधोप देशौ च नमस्कारः स्पृहा तथा / विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः
ପ୍ରତିଷେଧ ଓ ଉପଦେଶ, ନମସ୍କାର, ସ୍ପୃହା ଏବଂ ବିଲାପ—ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରର ଚତୁର୍ବିଂଶତି ଭେଦ ଉଦ୍ଧୃତ।
Verse 47
ऋषिभिर्यज्ञतत्त्वज्ञैर्विहितं ब्रह्मणं पुरा / हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः
ଯଜ୍ଞତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ପୁରାତନକାଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଭାଗକୁ ବିଧାନ କଲେ; ତାହାରେ ହେତୁ, ନିର୍ବଚନ, ନିନ୍ଦା, ପ୍ରଶସ୍ତି, ସଂଶୟ ଓ ନିଧି ଅଛି।
Verse 48
पुराकृतिपुराकल्पौ व्यवधारणकल्पना / उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु
ପୁରାକୃତି, ପୁରାକଳ୍ପ, ବ୍ୟବଧାରଣ, କଳ୍ପନା ଓ ଉପମା—ଏହି ଦଶଟି ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଭାଗର ବିଧି।
Verse 49
लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम / हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ସମସ୍ତ ଶାଖାରେ ବିହିତ। ‘ହନ୍’ ଧାତୁରୁ ‘ହେତୁ’ ଶବ୍ଦ ସ୍ମୃତ; ପରେ ଯାହାକୁ ‘ନିହନ୍ତି’ (ନାଶ କରେ) ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
Verse 50
अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा / तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
ଅଥବା ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ‘ହିନ୍’ ଧାତୁକୁ ଗତି-କର୍ମ ଅର୍ଥରେ ଗ୍ରହଣ କର। ଏପରି ନିର୍ବଚନ କହି ବାକ୍ୟାର୍ଥ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 51
निन्दां तामाहुरायार्या यद्दोषे निन्दनं वचः / प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया
ଆର୍ୟମାନେ ଦୋଷ ବିଷୟରେ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ବଚନକୁ ‘ନିନ୍ଦା’ କହନ୍ତି। ଏବଂ ‘ପ୍ର’ ପୂର୍ବକ ‘ଶଂସ୍’ ଧାତୁରୁ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ‘ପ୍ରଶଂସା’ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ।
Verse 52
इदं त्विदमिदं नैदमित्यनिश्चित्य संशयम् / इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते
‘ଏହା ଏହି’ କି ‘ଏହା ନୁହେଁ’—ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ ନ ହେବାରୁ ଯେ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ। ଏବଂ ‘ଏହାକୁ ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ’—ଏହିକୁ ‘ବିଧି’ କୁହାଯାଏ।
Verse 53
अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः / यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते
ଏକର ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟର ଯେ ଉକ୍ତି ବୁଧମାନେ କହିଛନ୍ତି, ତାହା ‘ପୁରାକୃତି’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ। ଯାହାର ଅର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରୋକ୍ଷ, ସେ ‘ପୁରାକଲ୍ପ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 54
पुरातिक्रान्तवाचित्वात्पुराकल्पस्य कल्प नाम् / मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः
ପୁରାତନ ବାକ୍ୟର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବାରୁ ସେହି ପୁରାକଳ୍ପକୁ ‘କଳ୍ପ’ ନାମରେ କୁହାଯାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିସ୍ତୃତ ନିଗମମାନେ ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
Verse 55
अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् / यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्
ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ବିନା ରଚିତ, ତାହାକୁ ‘ବ୍ୟବଧାରଣ-କଳ୍ପନା’ କୁହନ୍ତି; ଯେପରି ଏହା, ସେପରି ସେହି—ଏହା ମଧ୍ୟ ସେପରି, ସେହି ମଧ୍ୟ ସେପରି।
Verse 56
इत्येवमेषा ह्युपमा दशमो ब्राह्मणस्य तु / इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः
ଏହିପରି ଏହି ଉପମା ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଭାଗର ଦଶମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଆରମ୍ଭରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ରକ୍ଷାର ବିଧାନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 57
तस्य तद्विद्भिरुद्दिष्टा व्याख्याम्यनुपदं द्विजैः / मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु
ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ଯେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ତାହାକୁ ପଦେପଦେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏବଂ ବିଧିଦୃଷ୍ଟ କର୍ମମାନେ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର କଳ୍ପନା (ବିନ୍ୟାସ) ମଧ୍ୟ।
Verse 58
मन्त्रो मन्त्रयतेर्द्धातोर्ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु / अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् / अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः
‘ମନ୍ତ୍ର’ ଶବ୍ଦ ‘ମନ୍ତ୍ରୟତେ’ ଧାତୁରୁ, ଏବଂ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ। ଯାହା ଅଲ୍ପାକ୍ଷର, ଅସନ୍ଦିଗ୍ଧ, ସାରବତ୍, ସର୍ବତୋମୁଖ, ଅସ୍ତୋଭ (ଅତିରିକ୍ତ ଶବ୍ଦରହିତ) ଓ ଅନବଦ୍ୟ—ତାହାକୁ ସୂତ୍ରବିଦମାନେ ‘ସୂତ୍ର’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Primarily rishi-teacher transmission lines: the chapter enumerates śrutarṣis and recognized pravaktṛs (expounders), often grouped by Vedic affiliation and extended through disciples and grand-disciples rather than focusing on Solar/Lunar royal dynasties.
It functions as an authority-map and archival checksum: fixed totals and grouped lists stabilize the tradition, indicating which reciters/schools are considered reliable carriers of yuga and prajā classifications used elsewhere in the Purāṇa.
No. The sampled material is a rishi/pravaktṛ catalog within Prakriyā Pāda and does not present Lalitopākhyāna-style Śākta theology, yantras, or the Bhaṇḍāsura narrative.