Shloka 1
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनं च नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ऋषिकाणां सुताश्चापि विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ब्राह्यणानां प्रवक्तारो नामतश्च निबोधत
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yugaprajālakṣaṇamṛṣipravaravarṇanaṃ ca nāma dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ṛṣikāṇāṃ sutāścāpi vijñeyā ṛṣiputrakāḥ / brāhyaṇānāṃ pravaktāro nāmataśca nibodhata
Translation
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଯୁଗପ୍ରଜାଲକ୍ଷଣ ଓ ଋଷିପ୍ରବରବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ଋଷିପୁତ୍ରକ’ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରବକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ନାମସହ ଜାଣ।
Word by Word
इतिthus
इति:
वाक्य-समाप्ति (Closure marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्ति-सूचक अव्यय (Quotative/closure)
श्रीब्रह्माण्डेin the Śrī-Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootश्रीब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (honorific + name); नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (Locative/सप्तमी); एकवचन
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
अधिकरण (Location)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय; नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
विशेषण (Qualifier of the text)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (agent-determinative: ‘spoken by Vāyu’); क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन
पूर्वभागेin the former part
पूर्वभागे:
अधिकरण (Location/section)
TypeNoun
Rootपूर्वभाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन
द्वितीयेin the second
द्वितीये:
विशेषण (Qualifier of ‘पूर्वभागे’)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अनुषङ्गपादेin the Anuṣaṅga-pāda section
अनुषङ्गपादे:
अधिकरण (Location/section)
TypeNoun
Rootअनुषङ्गपाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन
युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनम्(the chapter titled) ‘description of the characteristics of yugas and lineages, and of the foremost sages’
युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनम्:
सम्ज्ञा/विधेय (Title/name in apposition)
TypeNoun
Rootयुग + प्रजा + लक्षण + ऋषि + प्रवर + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुष-समास (multi-member determinative title); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (Conjunction)
नामnamed
नाम:
सम्ज्ञा-निर्देशक (Name-marker)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनाम-शब्दः (indeclinable used to mark title: ‘named/called’)
द्वात्रिंशत्तमःthirty-second
द्वात्रिंशत्तमः:
विशेषण (Qualifier of ‘अध्यायः’)
TypeAdjective
Rootद्वात्रिंशत् + तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; क्रमवाचक (ordinal: 32nd)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect); प्रथम-पुरुष (3rd person); एकवचन; परस्मैपद
ऋषिकाणाम्of the female sages (ṛṣikās)
ऋषिकाणाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootऋषिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; षष्ठी; बहुवचन
सुताःsons
सुताः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसुत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (Conjunction)
अपिalso
अपि:
सम्बन्ध/अतिरिक्त (Additive particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अपि-कारक अव्यय (also/even)
विज्ञेयाःshould be known
विज्ञेयाः:
विधेय-विशेषण (Predicative adjective)
TypeAdjective
Rootवि + ज्ञा (धातु) → विज्ञेय (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकर्तव्यतार्थक कृदन्त (Gerundive); पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन
ऋषिपुत्रकाःsons of sages
ऋषिपुत्रकाः:
समानााधिकरण (Apposition to ‘सुताः’)
TypeNoun
Rootऋषि + पुत्रक (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (determinative: ‘sons of sages’); पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन
ब्राह्मणानाम्of the Brāhmaṇas
ब्राह्मणानाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी; बहुवचन
प्रवक्तारःexpounders/speakers
प्रवक्तारः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootप्र + वच् (धातु) → प्रवक्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन; कर्तृवाचक (agent noun)
नामतःby name
नामतः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootनामतः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb: ‘by name’)
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (Conjunction)
निबोधतlearn/understand
निबोधत:
क्रिया (Injunctive/command)
TypeVerb
Rootनि + बुध् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative); मध्यम-पुरुष; बहुवचन; परस्मैपद