Adhyaya 3
Bhūtasarga-Prakaraṇa (Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଉପଦେଶକୁ ଦିବ୍ୟ ଓ ପାପ-ପ୍ରଶମନକାରୀ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରି ପରେ ସୃଷ୍ଟି-କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣକୁ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନେ ପ୍ରଧାନ/ପ୍ରକୃତି କହନ୍ତି; ଏହା ଗନ୍ଧ-ରୂପ-ରସ-ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶରହିତ ଏବଂ ଗୁଣସାମ୍ୟରେ ଅବିଭକ୍ତ ରହେ। ସର୍ଗକାଳେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଅଧିଷ୍ଠାନରେ ଗୁଣପ୍ରବୃତ୍ତି ହୋଇ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପୁରୁଷ, ଈଶ୍ୱର ଓ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖରେ ସୃଷ୍ଟି ଆକସ୍ମିକ ନୁହେଁ, ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ନିୟମବଦ୍ଧ ବିକାଶ ବୋଲି ପବିତ୍ର କରାଯାଏ। ବାୟୁ-ପ୍ରୋକ୍ତ ପରମ୍ପରା ସୂଚନା ସହ ସୂତଙ୍କ ଅଧିକାର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁରାଣୀୟ ଭୂଗୋଳ ଓ ବଂଶଇତିହାସର ଆଧାର ହେବା ପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାଂଖ୍ୟସଦୃଶ ବିଶ୍ୱୋତ୍ପତ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् / कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକ୍ରିୟାପାଦରେ ‘ନୈମିଷାଖ୍ୟାନକଥନ’ ନାମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣ; ଯାହା ସର୍ବ ପାପ ମୋଚନକାରୀ। ମୋ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଏହି କଥା ଚିତ୍ର, ବହୁଅର୍ଥମୟ ଏବଂ ଶ୍ରୁତି-ସମ୍ମତ।
Verse 2
य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः / स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते
ଯେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଧାରଣ କରେ କିମ୍ବା ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣେ, ସେ ନିଜ ବଂଶକୁ ଧାରଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ମହିମା ପାଏ।
Verse 3
विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् / कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्
‘ବିଶ୍ୱତାରା’ ଏବଂ ସେହି ପାଞ୍ଚଟି—ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ଓ ଯେପରି ଶୁଣାଯାଇଥିଲା—ସେପରି ଏଠାରେ କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଉଛି; ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ।
Verse 4
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च / कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्
ଏହି କୀର୍ତ୍ତନ ଧନ୍ୟକର, ଯଶଦାୟକ, ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ, ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ ଏବଂ ଶତ୍ରୁନାଶକ; ସ୍ଥିରକୀର୍ତ୍ତିଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ଗାନ ଏହା।
Verse 5
यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः / तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च
ଯାହାଠାରୁ ଏହି କଳ୍ପ ସମଗ୍ରରୂପେ କଳ୍ପିତ ହୁଏ, ଯିଏ ନିଜେ ଶୁଚି ହୋଇ ଶୁଚିତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ସେହି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପୁରୁଷ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 6
अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे / ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे
ଅଜ, ପ୍ରଥମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟା, ଲୋକତନ୍ତ୍ରର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବ୍ରହ୍ମା—ସେହି ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି (ମୁଁ କହୁଛି)।
Verse 7
महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् / पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷାନ୍ତ (ତନ୍ମାତ୍ର/ଭୂତ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଲକ୍ଷଣସହିତ; ପଞ୍ଚ ପ୍ରମାଣରେ ଜ୍ଞେୟ, ଷଡ୍ବିଧରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ପୁରୁଷଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ।
Verse 8
आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् / अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्
ଏବେ ମୁଁ କ୍ରମେ ଅନୁତ୍ତମ ଭୂତସର୍ଗକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଯେ ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣ, ସେ ନିତ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟ ସ୍ୱରୂପ।
Verse 9
प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः / गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्
ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକମାନେ ଯାହାକୁ ‘ପ୍ରଧାନ’ ଓ ‘ପ୍ରକୃତି’ କହନ୍ତି, ସେ ଗନ୍ଧ-ରୂପ-ରସହୀନ ଏବଂ ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶବିବର୍ଜିତ।
Verse 10
जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् / विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल
ସେ ଜଗତର ଯୋନିସ୍ୱରୂପ ମହାଭୂତ, ସନାତନ ପରବ୍ରହ୍ମ; ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆଧାରରୂପ—ନିଶ୍ଚୟ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିଲା।
Verse 11
अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्
ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଆଦି-ଅନ୍ତହୀନ, ଅଜ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତ୍ରିଗୁଣମୟ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର କାରଣ; ଅନୁପମ, ଅଜ୍ଞେୟ, ଏବଂ ସତ୍-ଅସତ୍ର ପର।
Verse 12
तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् / गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्
ତାହାର ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଏ ସମସ୍ତ ତମୋମୟ ହୋଇ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା; ତେବେ ଗୁଣସାମ୍ୟରେ ଥିବା ସେ ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ନ ଥିଲା—ସବୁ ତମୋମୟ।
Verse 13
सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै / गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह
ସୃଷ୍ଟିକାଳରେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେ ପ୍ରଧାନରେ ଗୁଣଭାବ ପ୍ରକାଶିତ ହେବା ସହ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 14
सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः / सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः
ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦିରେ ‘ମହାନ୍’ ରୂପେ ଅବ୍ୟକ୍ତଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲେ; ଆଦିରେ ସତ୍ତ୍ୱର ଉଦ୍ରେକରେ ସତ୍ତ୍ୱମାତ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 15
सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः / निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्
ସତ୍ତ୍ୱରୁ ‘ମହାନ୍’ ଜ୍ଞେୟ; ସେଇ ଏକମାତ୍ର ତାହାର କାରଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଲିଙ୍ଗମାତ୍ର ‘ମହତ୍’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ।
Verse 16
संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् / महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया
ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅଧ୍ୟବସାୟ—ଏହି ଦୁଇଟି ତାହାର ବୃତ୍ତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସୃଷ୍ଟିକାମନାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ମହାସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
Verse 17
धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः / मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्
ଧର୍ମାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭୂତମାନେ ଲୋକତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥର ହେତୁ। ମନ ମହାତ୍ମ ବ୍ରହ୍ମରେ ନିହିତ; ଈଶ୍ୱରରୁ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର ଖ୍ୟାତି (ଉଦ୍ଭବ) ହୁଏ।
Verse 18
प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः / मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः
ପ୍ରଜ୍ଞାସନ୍ଧି ହିଁ ସର୍ବସ୍ୱ, ସାଂଖ୍ୟର ଆୟତନ-ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ। ସେ ବିଭୁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ମନନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଚେଷ୍ଟା-କର୍ମର ଫଳ ତାଙ୍କଠାରୁ ହୁଏ।
Verse 19
भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते / तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः
ଯେ ଭୋକ୍ତା, ତ୍ରାତା ଓ ଆତ୍ମାକୁ ବିଭକ୍ତ କରେ, ତାହାର ଚଳନକୁ ‘ମନ’ କୁହାଯାଏ; କାରଣ ସେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ ଏବଂ ପରିମାଣରେ ମହାନ।
Verse 20
शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः / विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा
ଅନ୍ୟ ଗୁଣତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହା ମହତ୍ ସଦୃଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତନୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏହା ବିଭକ୍ତିମାନକୁ ଜାଣେ ଏବଂ ବିଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ମାନେ।
Verse 21
पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः / बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्
ଭୋଗସମ୍ବନ୍ଧ ହେତୁ ସେ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତେଣୁ ତାକୁ ‘ସତ୍’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ବୃହତ୍ତ୍ୱ, ବୃଂହଣଶକ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଭାବର ଆଶ୍ରୟ ହେବାରୁ।
Verse 22
यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते / आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः
ଯେହେତୁ ସେ ଭାବମାନଙ୍କୁ ବୃଂହିତ କରେ, ସେହିକାରଣେ ତାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଯେହେତୁ ସେ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ।
Verse 23
बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् / तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा
ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବୁଝେ; ଏବଂ ସେଥିରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ-କରଣ (କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାଧନ) ପୂର୍ବରୁ ସିଦ୍ଧ ଅଛି।
Verse 24
प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः / स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते
ଦେବୀ, ମୁଁ ପ୍ରାକୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି; ବ୍ରହ୍ମସମ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସେଇ ପ୍ରଥମ ଶରୀରଧାରୀ, ପୁରାତନେ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 25
आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्
ସେଇ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ଆଦିକର୍ତ୍ତା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାର ଆଦିରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 26
हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः / सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः
ସେଇ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଏହି ଅଣ୍ଡରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ସର୍ଗ ଓ ପ୍ରତିସର୍ଗରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମସମ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।
Verse 27
करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च / भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु
ସେମାନେ କରଣ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ତ୍ୟାଗ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି; ସମାହାର-ସନ୍ଧିରେ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 28
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः / गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः
ଯେ ମେରୁ ହିରଣ୍ମୟ, ସେହି ମହାତ୍ମା ଉଦ୍ଧର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ଗର୍ତ୍ତର ଜଳ ବୁଦ୍ବୁଦ ସହ ନେଇଯାଉ—ଏବଂ ସେଇ ପାଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ।
Verse 29
यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः / पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः
ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡରେ ଏହି ସାତ ଲୋକ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେହି ଅଣ୍ଡରେ ପୃଥିବୀ ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାତ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 30
पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः / अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्
ମହାନ ପର୍ବତମାନେ ଓ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ସହ—ସେହି ଅଣ୍ଡର ଅନ୍ତରେ ଏହି ଲୋକମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି ଜଗତ ହିଁ ଅନ୍ତର୍ବିଶ୍ୱ।
Verse 31
चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना / लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ବାୟୁ ସହିତ ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ—ଲୋକ ଓ ଅଲୋକ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସବୁ ସେହି ଅଣ୍ଡରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 32
आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः / तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्
ଜଳତତ୍ତ୍ୱ ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ତେଜସ୍ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ତେଜସ୍ ମଧ୍ୟ ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ବାୟୁତତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
Verse 33
वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः / आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा
ବାୟୁତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ନଭ (ଆକାଶ) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଆକାଶ ସମଗ୍ର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ବାହାରୁ ଭୂତାଦି ଆବରଣଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
Verse 34
भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् / एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
ଭୂତାଦି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ମହତ୍ ଓ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏହି ସାତ ପ୍ରାକୃତ ଆବରଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡ ଘେରାଯାଇଛି।
Verse 35
इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः / प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्
ଇଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ପ୍ରକୃତିମାନେ ପରସ୍ପର ସଂଘର୍ଷରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସୃଷ୍ଟିକାଳେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଏକେ ଅନ୍ୟକୁ ଗ୍ରସନ୍ତି।
Verse 36
एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु
ଏଭଳି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଆଧାର-ଆଧେୟ ଭାବରେ ସେହି ବିକାରମାନେ ବିକାରୀ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 37
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते / इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः
ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ; ଏହିପରି ଏହି ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ।
Verse 38
अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा / एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः
ପ୍ରଥମ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ହେଲା; ଯେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କ ଏହି ଜନ୍ମକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ଧନ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ହୁଏ—ନିଶ୍ଚୟ।
Frequently Asked Questions
It describes an unmanifest causal ground (Avyakta, equated with Pradhāna/Prakṛti) in guṇa-equilibrium; at creation-time, guṇa activation under kṣetrajña-adhiṣṭhāna produces Mahat-tattva as the first major evolute highlighted in the sample verses.
Hiraṇyagarbha, Puruṣa, Īśvara, and Svayaṃbhū Brahmā are invoked to sacralize the cosmogony: they function as names/roles for the cosmic source, the conscious principle, and the architect of order, ensuring the metaphysics is framed as revealed Purāṇic knowledge rather than speculative philosophy.
In the provided material, it is primarily ontological and cosmogonic (bhūtasarga/tattva exposition). Geography and genealogical cataloging are not foregrounded here; instead, this Adhyāya supplies the metaphysical groundwork that later sections use to contextualize bhuvana-kośa and vaṃśānucarita.