Adhyaya 22

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च / भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଆଦିତ୍ୟବ୍ୟୂହକୀର୍ତ୍ତନ’ ନାମକ ଏକବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରର କ୍ରମ ମୁଁ କହିବି।

Verse 2

एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् / सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः

ଏହା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଚଳନ କିପରି?

Verse 3

ऋषय ऋचुः / भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् / अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଏହି ଜ୍ୟୋତିମାନେ ଦିବମଣ୍ଡଳରେ କିପରି ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି? ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କୌଣସି ବ୍ୟୂହ ବିନା, କିମ୍ବା ପରସ୍ପର ସଂକର ବିନା କିପରି ଚାଲନ୍ତି?

Verse 4

कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् / एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम

କିଏ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଘୁରାଏ, ନା ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂ ଘୁରନ୍ତି? ଆମେ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁ; ହେ ସତ୍ତମ, ସତ୍ୟ କହ।

Verse 5

सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत / प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः

ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ଭୂତଜନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରେ; ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାକୁ ସମ୍ମୋହିତ କରେ।

Verse 6

यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः / उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि

ଯେ ଏହି ଶୈଶୁମାରର ପୁଛରେ ଚାରି ଦିଗରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସେ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ; ଦିବି ସେ ଧୁରି ପରି ସ୍ଥିର।

Verse 7

स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह / भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

ସେଇ ଧ୍ରୁବ ନିତ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହ ଘୁରାଏ; ଚକ୍ର ପରି ଘୁରୁଥିବା ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

Verse 8

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः / सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह

ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମନସ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କ ଗଣ—ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହ ସହ—ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 9

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै / तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च

ସେଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁମୟ ବନ୍ଧନଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବରେ ବଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କର ଯୋଗ, ଭେଦ, କାଳ ଓ ଗତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନିୟତ।

Verse 10

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे / विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

ଅସ୍ତ-ଉଦୟ ଓ ଉତ୍ପାତ, ଦକ୍ଷିଣ-ଉତ୍ତର ଅୟନ, ବିଷୁବ ଏବଂ ଗ୍ରହବର୍ଣ୍ଣ—ଏ ସବୁ ଧ୍ରୁବରୁ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ।

Verse 11

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा / शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

ବର୍ଷା, ଘର୍ମ, ହିମ, ରାତ୍ରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଦିନ; ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଶୁଭାଶୁଭ—ସବୁ ଧ୍ରୁବରୁ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ।

Verse 12

ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति / तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः

ଧ୍ରୁବଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବର୍ଷା କରାଏ। ସେଇ ଦୀପ୍ତକିରଣ ଦିବାକର କାଳାଗ୍ନି ସମାନ।

Verse 13

परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः / सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ପରିବର୍ତ୍ତନକ୍ରମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାୟୁଯୁକ୍ତ କିରଣଜାଳ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦିଗକୁ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଆଲୋକିତ କରେ।

Verse 14

जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः / आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଆଦିତ୍ୟ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଆଦିତ୍ୟ ପୀତ ସେଇ ସମସ୍ତ ଜଳକୁ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ପୁନଃ ଜଳରୂପେ ପରିଣତ କରନ୍ତି।

Verse 15

नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते / यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति

ବାୟୁଯୁକ୍ତ ନାଡୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକଧାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ସୋମରୁ ଯେ ଜଳ ସ୍ରବେ, ସେ ଅନ୍ନରେଇ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 16

मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि / एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्

ମେଘମାନେ ବାୟୁର ଆଘାତରେ ଭୂମିରେ ଜଳ ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଜଳ ଉପରକୁ ଉଠେ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ପଡ଼େ।

Verse 17

न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते / संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता

ଜଳର ନାଶ ନାହିଁ; ସେଇ ଜଳ ମାତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱ-ନିର୍ମିତ ଏହି ମାୟା।

Verse 18

अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् / विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः

ଏହି ମାୟାରେ ଚରାଚର ସହିତ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ସମଗ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ବିଶ୍ୱେଶ, ଲୋକକର୍ତ୍ତା ଦେବ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅଟନ୍ତି।

Verse 19

धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः / सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्

ସମଗ୍ର ଲୋକର ଧାତା ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପ୍ରଭାବଶାଳୀ; ଏବଂ ସର୍ବଲୋକବ୍ୟାପୀ ଜଳ ସୋମରୁ ଆକାଶରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ।

Verse 20

सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् / सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते

ଏହା ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ—ସମଗ୍ର ଜଗତ ସୋମାଧାର; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉଷ୍ଣତା ନିସ୍ରବେ, ସୋମରୁ ଶୀତଳତା ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ।

Verse 21

शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् / सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका

ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣ—ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତି ଯୁକ୍ତିରେ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରେ; ସୋମାଧାରା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପବିତ୍ର, ତାହାର ଜଳ ନିର୍ମଳ।

Verse 22

भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः / सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଭଦ୍ରସୋମ ଆଦି ମହାନଦୀମାନେ ଅଗ୍ରଗାମୀ; ଏବଂ ଯେ ଜଳ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଶରୀରରେ ସର୍ବତ୍ର ଅନୁସୃତ ହୋଇ ବ୍ୟାପିଛି।

Verse 23

तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च / धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः

ଜଙ୍ଗମ ଓ ସ୍ଥାବର ଯେତେବେଳେ ଦହିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ଜଳ ଧୂମରୂପ ହୋଇ ଏଠାରେ ସର୍ବତ୍ର ବାହାରିଯାଏ।

Verse 24

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् / तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्

ତାହାଦ୍ୱାରା ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହି ସ୍ଥାନ ‘ଅଭ୍ରମୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତେଜୋମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ସର୍ବଭୂତରୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 25

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः / संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्

ସମୁଦ୍ର ସହ ବାୟୁସଂଯୋଗରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଜଳକୁ ବହନ କରେ। ସେହି ଜଳ ଶସ୍ୟମାନଙ୍କର ସଂଜୀବନ; ଅମୃତସଦୃଶ।

Verse 26

ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः / यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः

ତାପରେ ଋତୁବଶାତ୍ ସମୟ ଆସିଲେ ଦିବାକର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ଶୁକ୍ଳ ଓ ଅଶୁକ୍ଳ କିରଣଦ୍ୱାରା ମେଘମାନଙ୍କୁ ଜଳ ଦାନ କରେ।

Verse 27

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः / सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः

ମେଘସ୍ଥ ଜଳ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ତଳକୁ ପଡ଼େ; ବାୟୁମିଶ୍ରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ବର୍ଷେ।

Verse 28

ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये / वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्

ତାପରେ ସର୍ବଭୂତର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଛଅ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଷା ହୁଏ; ବାୟୁଜନ୍ୟ ଗର୍ଜନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ ଏବଂ ଅଗ୍ନିସମ୍ଭବ ତେଜ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 29

मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि / न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः

ମେହନା ଓ ମିହେଧାତୁରୁ ସେମାନେ ମେଘତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରୁ ଜଳ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, ତାହାକୁ କବିମାନେ ‘ଅଭ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 30

मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते / आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः

ମେଘମାନଙ୍କ ପୁନରୁତ୍ପତ୍ତିର ଯୋନି ତିନି ପ୍ରକାର କୁହାଯାଏ—ଆଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମଜ ଏବଂ ପକ୍ଷଜ; ଏମାନେ ପୃଥକ୍ ପ୍ରକାର।

Verse 31

त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् / आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्

ମେଘ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ଭବ କହିବି। ଆଗ୍ନେୟ ମେଘ ‘ସ୍ତୂଷ୍ଣଜ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଧୂମରୁ ହୁଏ।

Verse 32

शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः / महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः

ଶୀତ, ଦୁର୍ଦିନ ଓ ବାତାସ—ଏହି ସ୍ୱଗୁଣ ସେମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ; ସେମାନେ ମହିଷ, ବାରାହ ଓ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 33

भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च / जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः

ସେମାନେ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଧରଣୀକୁ ନିକଟେ ଆସି, ରମଣ କରନ୍ତି ଓ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ସେଇ ମେଘମାନେ ‘ଜୀମୂତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଜୀବସମ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 34

विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः / मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः

ଯେ ମେଘମାନଙ୍କରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଗୁଣ ନାହିଁ ଓ ଯାହାଙ୍କ ଜଳଧାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ପଡ଼େ; ସେଇ ନିରବ, ମହାକାୟ ମେଘ ‘ଆବହ’ର ବଶାନୁଗ।

Verse 35

क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः / पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च

ସେମାନେ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରରୁ, କିମ୍ବା ପୁନଃ ଅର୍ଧ କ୍ରୋଶରୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା କରନ୍ତି; ପର୍ବତଶିଖର ଓ ଢାଳରେ ବର୍ଷନ୍ତି ଏବଂ ଗର୍ଜନ୍ତି।

Verse 36

बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः / ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः

ସେମାନେ ବଲାକା (ବକ) ଗର୍ଭ ଦେଇଥିବା ଓ ବଲାକା-ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରିଥିବା; ‘ବ୍ରହ୍ମଜା’ ନାମକ ସେଇ ମେଘ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିଶ୍ୱାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

Verse 37

ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः / तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा

ସେମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଓ ଗର୍ଜନର ପ୍ରିୟ ସ୍ୱର ଥିବା; ସେମାନଙ୍କର ନିରନ୍ତର ନାଦରେ ପୃଥିବୀ ନିଜ ଅଙ୍ଗରୁ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ କରେ।

Verse 38

राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते / तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा

ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଥିବା ରାଣୀ ଯେପରି ପୁନଃ ଯୌବନ ଲାଭ କରେ, ସେପରି ଏହି ମେଘମାନଙ୍କରେ ଆସକ୍ତ ଏହି ପ୍ରାବୃଟ୍ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଜୀବନର ଉଦ୍ଭବ।

Verse 39

द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः / एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि

ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ପ୍ରବହ’ ନାମକ ବାୟୁ; ମେଘମାନେ ତାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଏକ ଯୋଜନ ପରିମାଣ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ସାଧ୍ୟଲୋକର ଅର୍ଧପରିଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ନିଷ୍କୃତି ସୀମାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ବହେ।

Verse 40

वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः / पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः

ସେହି ମେଘମାନଙ୍କର ବୃଷ୍ଟି-ଗର୍ଭ ତ୍ରିବିଧ; ତାହାକୁ ‘ଧାରାସାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ପକ୍ଷସମ୍ଭବ ‘ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ’ ନାମକ ମେଘ।

Verse 41

शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् / कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता

ମହାଓଜସ୍ବୀ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଯେ ପକ୍ଷ ଥିଲା, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦିଦେଲେ—ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗମନକାରୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବୃଦ୍ଧ ଭୂତସ୍ୱରୂପ—ଏହା ଶିବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ-ଇଚ୍ଛାରୁ ହେଲା।

Verse 42

पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः / पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः

ସେମାନେ ‘ପୁଷ୍କର’ ନାମକ ମେଘ; ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ଏଠାରେ ସେମାନେ ‘ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ’ ବୋଲି ଶବ୍ଦିତ।

Verse 43

नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते / कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः

ସେମାନେ ନାନାରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ମହାଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ କଳ୍ପାନ୍ତ ବୃଷ୍ଟିର ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ସଂବର୍ତ୍ତାଗ୍ନିର ନିୟାମକ।

Verse 44

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः / अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्

ୟୁଗାନ୍ତରେ ଏହି ତୃତୀୟ ମେଘମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି; ନାନା ରୂପ-ଆକାରେ ମହୀତଳକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି।

Verse 45

वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः / यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा

ପୂର୍ବେ ସେମାନେ ବାୟୁକୁ ବହନ କରୁଥିବା, କଳ୍ପସାଧକ ଆଶ୍ରିତ ଶକ୍ତି ଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରାକୃତ ଅଣ୍ଡର ଅଂଶ ହେଲେ।

Verse 46

यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः / तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः

ଯେଉଁ ଅଣ୍ଡରେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭୁ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେହି ଅଣ୍ଡକପାଳମାନେ ହିଁ ସମସ୍ତ ‘ମେଘ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 47

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः / तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः

ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୋଷଣ ଧୂମ (ବାଷ୍ପ) ଦ୍ୱାରା ସମାନଭାବେ ହୁଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ଜନ୍ୟ, ଏବଂ ଚାରି ଦିଗ୍ଗଜ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 48

गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह / कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्

ଗଜ, ପର୍ବତ, ମେଘ ଏବଂ ଭୋଗୀ (ନାଗ) — ସେମାନଙ୍କର କୁଳ ଏକ, ଯଦିଓ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପ୍ରକଟ; ସେମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଯୋନି ‘ଜଳ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 49

पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः / तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये

ହେମନ୍ତକାଳେ ଶୀତଜନିତ ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ତୁଷାରବୃଷ୍ଟି ବର୍ଷାନ୍ତି, ଯାହା ଶସ୍ୟବୃଦ୍ଧି କରେ।

Verse 50

षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः / यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्

ଷଷ୍ଠ ‘ପରିବହ’ ନାମକ ବାୟୁ ଜଳର ଆଶ୍ରୟ; ସେଇ ଭଗବାନ୍ ଆକାଶଗୋଚର ଗଙ୍ଗାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 51

दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् / तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः

ଦିବ୍ୟ ଅମୃତଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଣ୍ୟମୟା ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱାତିପଥରେ ତ୍ରିଧା ଅବସ୍ଥିତ; ତାହାର ନିଷ୍ୟନ୍ଦ ଜଳକୁ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ବିଶାଳ ଶୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରବାହିତ କରନ୍ତି।

Verse 52

शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः / दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः

ସେମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳକଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି—ତାହାକୁ ‘ନୀହାର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଦକ୍ଷିଣଦିଗରେ ଯେ ପର୍ବତ, ସେ ‘ହେମକୂଟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 53

उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे / पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्

ହିମବତ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ, ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ସେଇ ଶୈଳପ୍ରଦେଶରେ ‘ପୁଣ୍ଡ୍ର’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗର ବିସ୍ତୃତ ଅଛି।

Verse 54

तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् / ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्

ସେଠାରେ ତୁଷାରଜନିତ ବର୍ଷା ପତିତ ହେଲା; ତାପରେ ବହୁଥିବା ବାୟୁ ତାହାକୁ ବହନ କରି ହିମବନ୍ତ ପର୍ବତକୁ ନେଲା।

Verse 55

आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् / हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्

ସେ ଆତ୍ମଯୋଗବଳରେ ତାହାକୁ ଆଣି ମହାଗିରିକୁ ସିଞ୍ଚନ କରେ; ହିମବନ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷାକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 56

इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये / वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये

ତାପରେ ସେ ଏଠାକୁ ଆସି ଅପରାନ୍ତ ଦେଶର ବିକାଶକୁ ସାଧେ; ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବର୍ଷା କୁହାଯାଇଛି, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସସ୍ୟବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ।

Verse 57

मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् / सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते

ମେଘମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ଟି ଇତ୍ୟାଦି ସବୁ ଏଠାରେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ; କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାମାନଙ୍କର ସ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ହିଁ ଉପଦେଶ କରାଯାଏ।

Verse 58

सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते / ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते

ବର୍ଷାର ମୂଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେହି ବର୍ଷାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 59

ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः / ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले

ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନରେ ବାୟୁ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଷାକୁ ସଂହରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ଗ୍ରହ ସମଗ୍ର ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳରେ ବିଚରେ।

Verse 60

चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् / ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत

ବିଚରଣାନ୍ତେ ସେ ଧ୍ରୁବଦ୍ୱାରା ସମଧିଷ୍ଠିତ ଅର୍କରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରଥର ସନ୍ନିବେଶ ଜାଣ।

Verse 61

संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना / हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा

ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକଚକ୍ର, ପଞ୍ଚାର ଓ ତ୍ରିନାଭିଯୁକ୍ତ, ହିରଣ୍ମୟ ଏବଂ ହରିତବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାସମେତ (ରଥରେ) ସ୍ଥିତ।

Verse 62

अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना / चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति

ଅଷ୍ଟପଦରେ ନିବଦ୍ଧ, ଷଟ୍ପ୍ରକାର ଏକନେମିଯୁକ୍ତ, ଭାସ୍ୱତ ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୟନ୍ଦନରେ ପ୍ରସରେ।

Verse 63

दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः / द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः

ତାହାର ବିସ୍ତାର ଓ ଆୟାମ ଦଶ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ରଥୋପସ୍ଥରୁ ତାହାର ଈଷାଦଣ୍ଡ ପ୍ରମାଣରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ।

Verse 64

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु / असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଆବଶ୍ୟକତାବଶେ ଏକ ରଥ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଦିବ୍ୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଅସଙ୍ଗ ଏବଂ ପବନଗାମୀ ଅଶ୍ୱମାନେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 65

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः / वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः

ଛନ୍ଦମାନେ ଅଶ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଏବଂ ଚକ୍ର ଯଥାସ୍ଥାନେ ଥିବାରୁ, ଏହି ରଥ ଏଠାରେ ବରୁଣଙ୍କ ସ୍ୟନ୍ଦନର ଲକ୍ଷଣ ସହ ସଦୃଶ ହେଲା।

Verse 66

तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः / अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह

ସେହି ରଥ ଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍ୱୀ ଦିବାକର ଆକାଶରେ ସବୁଦିଗରେ ଗତି କରନ୍ତି। ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ଏହି ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 67

संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् / अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः

ସଂବତ୍ସରର ଅବୟବମାନେ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ବିନ୍ୟାସ କ୍ରମକ୍ରମେ କରାଯାଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏକଚକ୍ର ରଥର ନାଭି ‘ଅହଃ’—ଦିନ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 68

अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः / रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ

ତାହାର ଅରାମାନେ ପାଞ୍ଚ ଆର୍ତ୍ତବକାଳ ଏବଂ ନେମି ଛଅ ଋତୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହିଏ ରଥନୀଡ (ଆସନ), ଏବଂ ଦୁଇ ଅୟନ କୂବର (ଧୁର) ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 69

मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः / तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै

ତାହାର ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଶୋଭାମୟ ବୋଲି, ତାହାର କଳାଗୁଡ଼ିକ ରମ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତାହାର କାଷ୍ଠା ‘ଘୋଣା’ ଭାବେ, ଏବଂ ‘ଅକ୍ଷଦଣ୍ଡ’ ହିଁ କ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 70

निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः / रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः

ତାହାର ନିମେଷ ‘ଅନୁକର୍ଷ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ‘ହୀଷା’ ତାହାର ଲବ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ରାତ୍ରି ତାହାର କବଚ, ଧର୍ମ ତାହାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ଉତ୍ତୋଳିତ ଧ୍ୱଜ।

Verse 71

युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ / सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्

ତାହାର ‘ଯୁଗାକ୍ଷ’ ଓ ‘କୋଡୀ’—ଏହି ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ଓ କାମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱରୂପ ଛନ୍ଦ ଵାମପାର୍ଶ୍ୱର ଧୁରକୁ ବହନ କରନ୍ତି।

Verse 72

गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा / पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी

ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ; ତଥା ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଓ ଉଷ୍ଣିକ୍—ଏହି ସାତ ଛନ୍ଦ ସ୍ମୃତ।

Verse 73

चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः / सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः

ଚକ୍ର ଅକ୍ଷରେ ନିବଦ୍ଧ, ଏବଂ ଧ୍ରୁବରେ ଅକ୍ଷ ସମର୍ପିତ। ଚକ୍ରସହ ଅକ୍ଷ ଭ୍ରମେ, ଅକ୍ଷସହ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମେ।

Verse 74

अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः / एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु

ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ଚକ୍ରାଧିପତି ଅକ୍ଷ ସହିତ ଭ୍ରମେ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟବଶତଃ ତାହାର ରଥର ସନ୍ନିବେଶ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହୁଏ।

Verse 75

तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः / तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि

ତଥା ସଂଯୋଗଭାବରେ ସେ ଭାସୁର ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ସେହି ରଥଦ୍ୱାରା ଦେବ-ତରଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ ଦିବି ସର୍ପତି।

Verse 76

युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु / ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै

ସେହି ସ୍ୟନ୍ଦନର ଦୁଇଟି ରଶ୍ମି ଯୁଗ-ଅକ୍ଷର କୋଟିରେ ସନ୍ନଦ୍ଧ। ସେ ଦୁଇ ଧ୍ରୁବରେ ଭ୍ରମେ, ଏବଂ ଚକ୍ର-ଯୁଗଳ ସହ ରଶ୍ମିମାନେ ମଧ୍ୟ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 77

भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु / युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

ଖେଚର ଏହି ରଥ ଯେତେବେଳେ ମଣ୍ଡଳମାନେ ଭ୍ରମେ, ତାହାର ଯୁଗ-ଅକ୍ଷର କୋଟିଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ରଥର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 78

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् / भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ

ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଗୃହୀତ ହେଲେ, ସେ ଚକ୍ରହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ପରି ହୁଏ। ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଧ୍ରୁବକୁ ସେ ଦୁଇ ରଶ୍ମି ଅନୁଗମନ କରନ୍ତି।

Verse 79

युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु / कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्

ସେହି ସ୍ୟନ୍ଦନର ଯୁଗାକ୍ଷର କୋଟିରେ ବନ୍ଧା ରଶ୍ମିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, କୀଳରେ ଅଟକିଥିବା ଦୋରି ପରି ସେ ସବୁ ଦିଗରେ ଭ୍ରମେ।

Verse 80

ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे / वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु

ଉତ୍ତରାୟଣର ମଣ୍ଡଳମାନେ ତାହାର ରଶ୍ମି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ତାହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏବଂ ମଣ୍ଡଳମାନେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 81

युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु / ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्

ସ୍ୟନ୍ଦନର ଯୁଗାକ୍ଷ କୋଟିରେ ସଂବଦ୍ଧ ଦୁଇଟି ରଶ୍ମି ଅଛି; ଧ୍ରୁବ ସେମାନଙ୍କୁ ଧରି ରଖେ, ଏହି ରଶ୍ମିମାନେ ରବିଙ୍କୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 82

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ / तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु

ଧ୍ରୁବେଣ ସମ୍ୟକ୍ ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେଇ ଦୁଇ ରଶ୍ମି ଯେତେବେଳେ ଆକୃଷ୍ୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ମଣ୍ଡଳମାନେ ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 83

अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् / ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु

କାଷ୍ଠଦ୍ୱୟର ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ‘ଅଶୀତି ମଣ୍ଡଳଶତଂ’ (ଆଠ ହଜାର) ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଧ୍ରୁବେଣ ମୁଚ୍ୟମାନ ସେଇ ରଶ୍ମିଦ୍ୱୟ ଦ୍ୱାରା ପୁନରେବ (ଚଳନ) ହୁଏ।

Verse 84

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु / उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

ସେହିପରି ବାହ୍ୟଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ; ବେଗରେ ଗମନ କରି ଯେନ ଉଦ୍ୱେଷରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରେ।