Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 78
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् / भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ
Transliteration
dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrama turakṣavat / bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau
Translation
ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଗୃହୀତ ହେଲେ, ସେ ଚକ୍ରହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ପରି ହୁଏ। ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଧ୍ରୁବକୁ ସେ ଦୁଇ ରଶ୍ମି ଅନୁଗମନ କରନ୍ତି।
Word by Word
ध्रुवेणby Dhruva (the pole)
ध्रुवेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन — Instrumental singular
प्रगृहीते(two) held/secured
प्रगृहीते:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-ग्रह् (धातु) → प्रगृहीत (कृदन्त; क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन — Nom./Acc. dual; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle) ‘held/grasps’
वैindeed
वै:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक निपात — emphatic particle
वि-चक्रमwheel-less
वि-चक्रम:
Karma/Viśeṣaṇa (कर्म/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि (उपसर्ग) + चक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — Nom./Acc. singular; ‘without a wheel / wheel-less’ (prefixal formation)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात — particle
अक्षवत्as if with an axle
अक्षवत्:
Kriyā-viśeṣaṇa/Upamā (उपमा)
TypeAdjective
Rootअक्षवत् (प्रातिपदिक; -वत् प्रत्यय)
Formअव्ययवत्-प्रयोगः; तुल्योपमा-वाचक विशेषणम् — indeclinable-like adjective meaning ‘having/like an axle’
भ्रमन्तम्the revolving one
भ्रमन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootभ्रम् (धातु) → भ्रमन्त् (कृदन्त; शतृ)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular; वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त; कर्मपदम्
अनुगच्छेताम्let (the two) follow
अनुगच्छेताम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअनु-गम् (धातु)
Formलोट्-लकार, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, द्विवचन — Imperative, 3rd dual (let the two follow)
ध्रुवम्Dhruva (the pole)
ध्रुवम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular
रश्मीthe two reins
रश्मी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरश्मि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन — Nominative dual (epic usage)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात — particle
तौthose two
तौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन — Nominative dual
उभौboth
उभौ:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootउभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन — Nominative dual; विशेषणम् (तौ इत्यस्य)