Adhyaya 16
Pṛthivyāyāma-vistara (Extent and Divisions of the Earth) / पृथिव्यायामविस्तरः
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ଭାରତବର୍ଷର ପରିଚୟ, ସୀମା, ଅନ୍ତର୍ବିଭାଗ ଏବଂ ଏହା କାହିଁକି କର୍ମଭୂମି ଭାବେ ବିଶେଷ—ତାହା ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ (ଲୋମହର୍ଷଣ) କହନ୍ତି—ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣ ସୀମାରୁ ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂଭାଗ ହେଉଛି ଭାରତ; ‘ଭରତ’ ନାମ ମନୁବଂଶୀୟ ଭରତଙ୍କ ସହ ଜଡିତ, ଯିଏ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେହଧାରୀମାନେ କର୍ମ କରି ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ଭାରତବର୍ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପରେ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ନଅଟି ‘ଭେଦ’ ଉଲ୍ଲେଖ—ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୂମାନ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗବସ୍ତିମାନ, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ବାରୁଣ ଏବଂ ନବମ ଭେଦ ଭାବେ ସମୁଦ୍ରପରିବୃତ ଭାରତ। ଯୋଜନରେ ଲମ୍ବ-ପ୍ରସ୍ଥ ମାପ, ସୀମାନ୍ତରେ ପୂର୍ବେ କିରାତ, ପଶ୍ଚିମେ ଯବନ, ପ୍ରାନ୍ତରେ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ନିୟମ ଓ ଆଶ୍ରମଧର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗ-ମୋକ୍ଷ ସାଧନା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे / दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ପୃଥିବ୍ୟାୟାମବିସ୍ତର’ ନାମ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଶୁଭ ଭାରତବର୍ଷରେ ବର୍ଷମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଏହିପରି; ପରମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ଏହା ଦେଖିଛନ୍ତି; ତେବେ ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି?
Verse 2
ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः / चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः
ଋଷି କହିଲେ—ଏହି ଭାରତବର୍ଷ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିରେ ପୁନଃପୁନଃ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 3
एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः / एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः
ଆମେ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ; ହେ ସତ୍ତମ, ଆମକୁ କହ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରୋମହର୍ଷଣ (ସୂତ) କହିଲେ।
Verse 4
अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः / इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्
ଏଠାରେ ମୁଁ ଏହି ଭାରତବର୍ଷର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏହା ମଧ୍ୟଲୋକର ଏକ ବିଚିତ୍ର ଚିତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳର ଉଦୟ ହୁଏ।
Verse 5
उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् / वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा
ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ହିମବତର ଦକ୍ଷିଣେ ଯେ ଦେଶ, ସେହି ଦେଶ ‘ଭାରତବର୍ଷ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠି ଏହି ଭାରତୀ ପ୍ରଜା ବସେ।
Verse 6
भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते / निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्
ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ-ପାଳନ କରିଥିବାରୁ ମନୁ ‘ଭରତ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ଏହି ନିରୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ସେହି ଦେଶ ‘ଭାରତବର୍ଷ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 7
इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते / न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते
ଏଠାରୁ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତ (ପରମ ଗତି) ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭୂମିରେ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମବିଧାନ ନାହିଁ।
Verse 8
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत / समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्
ଏହି ଭାରତବର୍ଷର ନଅଟି ଭେଦ ଜାଣ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ପୃଥକ, ଏବଂ ପରସ୍ପର ଅଗମ୍ୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 9
इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁମାନ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ; ତଥା ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ପରେ ବାରୁଣ—ଏହି (ଦ୍ୱୀପ) ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 10
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्
ଏହା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନବମ ଦ୍ୱୀପ, ସାଗରଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ। ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ।
Verse 11
आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै / तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଆକୁମାର୍ୟରୁ ଆଗଙ୍ଗାପ୍ରଭବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘତାରେ ପ୍ରସାରିତ। ତିର୍ୟକ୍ ଓ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ଏହାର ବିସ୍ତାର ନବ ସହସ୍ର।
Verse 12
द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः / पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः
ଏହି ଦ୍ୱୀପର ସୀମାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବତ୍ର ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପନିବିଷ୍ଟ। ଏହାର ପୂର୍ବ ଅନ୍ତେ କିରାତ, ପଶ୍ଚିମ ଅନ୍ତେ ଯବନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 13
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः / इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः
ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ନିଜ ନିଜ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ଇଜ୍ୟା (ଯଜ୍ଞ-ପୂଜା), ଆୟୁଧକର୍ମ ଓ ବଣିଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜ କର୍ମରେ ନିୟତ।
Verse 14
तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् / धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସଂବ୍ୟବହାର ଚାଲିଥାଏ। ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ସ୍ୱକର୍ମରେ ଏହି ଆଚରଣ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ।
Verse 15
संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि / इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी
ପଞ୍ଚ ଆଶ୍ରମର ଯଥାବିଧି ସଙ୍କଳ୍ପ ଅଛି; ଯେଉଁଥିରେ ମାନବ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଏଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ପାଇଁ ହୁଏ।
Verse 16
यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते / कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते
ଏହି ନବମ ଦ୍ୱୀପକୁ ‘ତିର୍ୟଗାୟାମ’ କୁହାଯାଏ; ଯେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୟ କରେ, ସେ ‘ସମ୍ରାଟ’ ବୋଲି ଅଭିଧାନ ପାଏ।
Verse 17
अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् / स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
ଏହି ଲୋକ ‘ସମ୍ରାଟ’ ଭାବେ; ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ‘ବିରାଟ୍’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ସେ ଲୋକ ‘ସ୍ୱରାଟ୍’ ଭାବେ ଜଣା; ପୁନଃ ମୁଁ ବିସ୍ତାରେ କହିବି।
Verse 18
सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः / महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
ଏଠାରେ ସାତଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁଳପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି—ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ ଓ ଋକ୍ଷପର୍ବତ (ଆଦି)।
Verse 19
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः / तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର—ଏହି ସାତେ କୁଳପର୍ବତ; ତାଙ୍କ ସମୀପରେ ଆଉ ହଜାରେ ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି।
Verse 20
अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः / संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा
କେତେକ ପର୍ବତ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପରିଚିତ—ସାରବନ୍ତ, ବିଶାଳ ଓ ବିଚିତ୍ର ଶିଖରଯୁକ୍ତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଦର ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବୈହାର ଓ ଦୁର୍ଦୁର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 21
कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा / वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः
କୋଲାହଲ, ସସୁରସ, ମୈନାକ ଓ ବୈଦ୍ୟୁତ; ତଥା ବାତନ୍ଧମ, ନାଗଗିରି ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।
Verse 22
तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च / पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा
ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, କୃଷ୍ଣଗିରି ଓ ଗୋଧନ ପର୍ବତ; ତଥା ପୁଷ୍ପଗିରି ଓ ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ; ଏବଂ ଶୈଲ ଓ ରୈବତକ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।
Verse 23
श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा / अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः
ଶ୍ରୀପର୍ବତ, ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ କୂଟଶୈଲ ପର୍ବତ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେତେକ ଅପରିଚିତ—ଛୋଟ ଓ ଅଳ୍ପ ଜୀବିକାଯୁକ୍ତ।
Verse 24
तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः / पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती
ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ମିଶ୍ରିତ—କିଛି ଭାଗ ଆର୍ୟ, କିଛି ଭାଗ ମ୍ଲେଚ୍ଛ। ଯେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ—ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ ଓ ସରସ୍ୱତୀ—ପାନ କରାଯାଏ।
Verse 25
शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା ଓ ସରୟୂ; ତଥା ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଦେବିକା ଓ କୁହୂ—ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ।
Verse 26
गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती / कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा
ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବୁଦ୍ବୁଦା ଓ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ; ତଥା କୌଶକୀ, ତ୍ରିଦିବା, ନିଷ୍ଠୀବୀ ଓ ଗେଡକୀ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ।
Verse 27
चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः / वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च
ଚକ୍ଷୁ ଓ ଲୋହିତ—ଏହି ନଦୀମାନେ ହିମବତ୍ର ପାଦଦେଶରୁ ନିସ୍ସୃତ; ଏବଂ ବେଦସ୍ମୃତି, ବେଦବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁ ଓ ରେବା।
Verse 28
वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी / पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि
ବର୍ଣ୍ଣାଶା ଓ ନନ୍ଦନା; ସଦାନୀରା ଓ ମହାନଦୀ; ଏବଂ ପାଶା, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ନୂପା, ବିଦିଶା, ବେତ୍ରବତୀ ମଧ୍ୟ (ପବିତ୍ର ନଦୀ)।
Verse 29
क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः / शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया
କ୍ଷିପ୍ରା ଓ ଅବନ୍ତି—ଏହି ନଦୀମାନେ ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତାଶ୍ରୟୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ଶୋଣ, ମହାନଦ, ନର୍ମଦା, ସୁରସା ଓ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ।
Verse 30
मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च / तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका
ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା ଓ ଚିତ୍ରକୂଟା; ତଥା ତମସା, ପିପ୍ପଲା, ଶ୍ୟେନା, କରମୋଦା ଓ ପିଶାଚିକା—ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ।
Verse 31
चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी / सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः
ଚିତ୍ରୋପଲା, ବିଶାଳା ଓ ବଞ୍ଜୁଲା; ତଥା ବାସ୍ତୁବାହିନୀ, ସନେରୁଜା, ଶୁକ୍ତିମତୀ, ମଙ୍କୁତୀ, ତ୍ରିଦିବା ଓ କ୍ରତୁଃ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ।
Verse 32
ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः / तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी
ଋକ୍ଷବତ୍ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମଣିଜଳ ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ଶିବମଙ୍ଗଳକାରୀ ନଦୀମାନେ—ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ସୃପା ଓ ନିଷଧା ନଦୀ।
Verse 33
वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती / तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा
ବେଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ; କ୍ଷିପ୍ରା, ବାଳା ଓ କୁମୁଦ୍ବତୀ; ତଥା ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା ଓ ବାନ୍ନଶିଳା—ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ।
Verse 34
विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः / गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला
ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ପାଦଦେଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପୁଣ୍ୟଜଳଯୁକ୍ତ ଶୁଭ ନଦୀମାନେ—ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣବେଣା ଓ ବଞ୍ଜୁଲା।
Verse 35
तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च / दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः
ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା ଏବଂ କାବେରୀ—ଏହି ଦକ୍ଷିଣପ୍ରବାହୀ ନଦୀମାନେ ସହ୍ୟ ପର୍ବତପାଦରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 36
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती / नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः
କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ପଜାତି ଓ ଉତ୍ପଲାବତୀ—ଏହି ସମସ୍ତେ ମଲୟ ପର୍ବତରୁ ଜନ୍ମିତ, ଶୀତଳଜଳ ଓ ଶୁଭ ନଦୀ।
Verse 37
त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला / लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः
ତ୍ରିସାମା, ଋଷିକୁଲ୍ୟା, ବଞ୍ଜୁଲା, ତ୍ରିଦିବାବଳା, ଲାଙ୍ଗୂଲିନୀ ଓ ବଂଶଧରା—ଏମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତର କନ୍ୟା-ନଦୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 38
ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी / कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः
ଋଷିକୁଲ୍ୟା, କୁମାରୀ, ମନ୍ଦଗା, ମନ୍ଦଗାମିନୀ, କୃପା ଓ ପଲାଶିନୀ—ଏମାନେ ଶୁକ୍ତିମତ୍ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 39
तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः / विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः
ସେହି ନଦୀମାନେ ସରସ୍ୱତୀସ୍ୱରୂପ; ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ସମୁଦ୍ରଗାମୀ। ସେମାନେ ବିଶ୍ୱର ମାତା ଓ ଜଗତ୍ପାପହରା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 40
तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः / तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः
ସେହି ନଦୀମାନଙ୍କର ଆଉ ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ଉପନଦୀ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ତଟଭୂମିରେ କୁରୁ-ପାଞ୍ଚାଳ, ଶାଲ୍ୱ, ମାଦ୍ରେୟ ଓ ଜାଙ୍ଗଲ ଜନପଦ ବସେ।
Verse 41
शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः / मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः
ଶୂରସେନ, ଭଦ୍ରକାର, ବୋଧ ଓ ପଟଚ୍ଚର ସହ; ମତ୍ସ୍ୟ, କୁଶଲ୍ୟ, ସୌଶଲ୍ୟ, କୁନ୍ତଳ ଏବଂ କାଶୀ-କୋଶଳ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 42
गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह / मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः
ଗୋଧ, ଭଦ୍ର, କରିଙ୍ଗ ଏବଂ ଉତ୍କଳ ସହିତ ମାଗଧ—ମଧ୍ୟଦେଶର ଏହି ଜନପଦମାନେ ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 43
सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी / पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः
ସହ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରାନ୍ତରେ ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ବହେ, ସେ ଦେଶ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର।
Verse 44
तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् / रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः
ସେଠାରେ ‘ଗୋବର୍ଧନ’ ନାମକ ପୁର ରାମ ନିର୍ମାଣ କଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଓ ଔଷଧି ଅଛି।
Verse 45
भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः / अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः
ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାହାର ପ୍ରିୟାର୍ଥେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରୋପଣ କଲେ; ତେଣୁ ସେ ଦେଶର ପୂର୍ବଭାଗ ମନୋହର ହେଲା।
Verse 46
बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः / अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः
ବାହ୍ଲୀକ, ୱାଟଧାନ, ଆଭୀର, କାଳତୋୟକ; ଅପରାନ୍ତ, ମୁହ୍ମ ଓ ପାଞ୍ଚାଳ—ଏମାନେ ଚର୍ମମଣ୍ଡଳ ଦେଶର ଲୋକ।
Verse 47
गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः / चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः
ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ-ସୌବୀର ମଣ୍ଡଳ; ଚୀନ, ତୁଷାର ଓ ପଲ୍ଲବ—ଏମାନେ ପର୍ବତ-ଗୁହାବାସୀ ଲୋକ।
Verse 48
शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः / अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः
ଶାକ, ଭଦ୍ର, କୁଲିନ୍ଦ, ପାରଦ, ବିନ୍ଧ୍ୟଚୂଳିକ; ଅଭୀଷାହ, ଉଲୂତ, କେକୟ ଓ ଦଶାମାଲିକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ।
Verse 49
ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु / कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ର କୁଳ; ଏବଂ କାଂବୋଜ, ଦରଦ, ବର୍ବର, ଅଙ୍ଗଲୌହିକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିଲେ।
Verse 50
अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः / लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह
ଏଠାରେ ଅତ୍ରୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ-ସହିତ, ପ୍ରସ୍ଥଳ ଓ ଦଶେରକ; ତଥା ଲମକ, ତାଳଶାଳ ଓ ଭୂଷିକ—ଇଜିକମାନଙ୍କ ସହ—ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 51
एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत / अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः / तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा
ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦେଶ; ଏବେ ପୂର୍ବ ଦେଶମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ—ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ଚୋଲଭଦ୍ର; କିରାତମାନଙ୍କ ଜାତିଗୁଡ଼ିକ; ତଥା ତୋମର, ହଂସଭଙ୍ଗ, କାଶ୍ମୀର ଓ ତଙ୍ଗଣ।
Verse 52
झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च
ଝିଲ୍ଲିକ, ଆହୁକ; ତଥା ହୂଣ ଓ ଦର୍ବ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।
Verse 53
अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः / ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः
ଅନ୍ଧ୍ରବାକ, ମୁଦ୍ଗରକ, ଅନ୍ତର୍ଗିରି ଓ ବହିର୍ଗିରି; ତାପରେ ପ୍ଲବଙ୍ଗବ—ମଲଦ ଓ ମଲବର୍ତ୍ତିକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞେୟ।
Verse 54
समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः / प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः
ସମନ୍ତର, ପ୍ରାବୃଷେୟ, ଭାର୍ଗବ ଓ ଗୋପପାର୍ଥିବ; ତଥା ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ବିଦେହ ଓ ତାମ୍ରଲିପ୍ତକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।
Verse 55
मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः / अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः
ମଲ୍ଲ, ମଗଧ ଓ ଗୋନର୍ଦ—ଏମାନେ ପ୍ରାଚ୍ୟ ଦିଗର ଜନପଦ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଅନ୍ୟ ଜନପଦ ଦକ୍ଷିଣାପଥବାସୀ।
Verse 56
पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च / सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः
ପାଣ୍ଡ୍ୟ, କେରଳ, ଚୋଳ ଓ କୁଲ୍ୟ; ତଥା ସେତୁକ, ମୂଷିକ, କ୍ଷପଣ ଓ ବନବାସିକ—ଏହି (ଦକ୍ଷିଣ) ଜନପଦ।
Verse 57
माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः / आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा
ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମହିଷିକ ଓ ସର୍ବତ୍ର କଲିଙ୍ଗ; ତଥା ଆଭୀର, ସହୈଷୀକ, ଆଟବ୍ୟା ଓ ସାରବ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନପଦ।
Verse 58
पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह / पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः
ପୁଲିନ୍ଦ, ବିନ୍ଧ୍ୟମୌଲୀୟ ଓ ବୈଦର୍ଭ—ଦଣ୍ଡକ ସହ; ତଥା ପୌରିକ, ମୌଲିକ, ଶ୍ମକ ଓ ଭୋଗବର୍ଦ୍ଧିନ—ଏହି ଜନପଦ।
Verse 59
कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः / दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत
କୋଙ୍କଣ, କନ୍ତଳ ଓ ଆନ୍ଧ୍ର; କୁଲିନ୍ଦ, ଅଙ୍ଗାର ଓ ମାରିଷ—ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶ; ଅନ୍ୟ ଦେଶମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।
Verse 60
सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः / पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह
ସୂର୍ୟ୍ୟାରକ, କଲିବନ, ଦୁର୍ଗାଳ କୁନ୍ତର ସହ; ଏବଂ ପୌଲେୟ, କିରାତ, ରୂପକ ତାପକ ସହ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 61
तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः / नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः
ତଥା କରୀତୟ ଓ ସମସ୍ତ କରନ୍ଧର; ନାସିକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଯେମାନେ ଅନ୍ତର-ନର୍ମଦା ଦେଶର।
Verse 62
सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि / कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह
ସହକଚ୍ଛ ଓ ସମାହେୟ—ସାରସ୍ୱତମାନଙ୍କ ସହିତ; କଚ୍ଛିପ, ସୁରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଆନର୍ତ—ଅର୍ବୁଦ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।
Verse 63
इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः / मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह
ଏମାନେ ଅପରାନ୍ତ ଦେଶ—ହେ ବିନ୍ଧ୍ୟବାସୀମାନେ, ଶୁଣ; ମଲଦ, କରୂଥ ଓ ମେକଲ—ଐତ୍କଲ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।
Verse 64
उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह / तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा
ଉତ୍ତମ ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଶାର୍ଣ ଓ ଭୋଜ—କିଷ୍କିନ୍ଧକ ସହ; ତୋଶଳ, କୋଶଳ, ତ୍ରୈପୁର ଓ ବୈଦିଶ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 65
तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह / अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः
ତୁହୁଣ୍ଡ, ବର୍ବର ଏବଂ ଷଟ୍ପୁର—ନୈଷଧମାନଙ୍କ ସହ; ତଥା ଅନୂପ, ତୁଣ୍ଡିକେର, ବୀତିହୋତ୍ର ଓ ଅବନ୍ତୟ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଜନପଦ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 66
एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः / अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये
ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ପର୍ବତାଶ୍ରୟ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 67
निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः / अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः
ନିହୀର, ହଂସମାର୍ଗ, କୁପଥ, ତଙ୍ଗଣ, ଶକ; ତଥା ଅପପ୍ରାବ, ରଣ, ଊର୍ଣ୍ଣ, ଦର୍ବ ଓ ସହୂହୁକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ଜନପଦ) ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 68
त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह / चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्
ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ, ମଣ୍ଡଳ ଓ କିରାତ—ତାମରମାନଙ୍କ ସହ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)। ଭାରତବର୍ଷରେ ଚାରି ଯୁଗ ଅଛି—ଏହିପରି ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
Verse 69
कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च / तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः
କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ ତିଷ୍ୟ—ଏହି ଚାରି ଯୁଗ। ଏବେ ମୁଁ ପରେ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ କ୍ରମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି।
Frequently Asked Questions
Rather than listing a full royal vaṃśa, the chapter anchors Bhārata’s identity in Manu Bharata (an eponymic organizer of peoples), using etymology and manvantara logic to explain how populations and social order are sustained; detailed dynastic catalogues typically occur in later vaṃśānucarita sections.
It provides terrestrial measurements in yojanas for Bhārata’s extent (north–south length and transverse breadth) and frames Bhārata as the ninth, ocean-bounded division among nine; it also specifies boundary markers (ocean/Himālaya) and border ethnography (e.g., Kirātas east, Yavanas west).
This chapter is not part of the Lalitopākhyāna stream; it is a Bhuvana-kośa/Bhārata-varṣa geography unit, focused on karmic geography, divisions, and social order rather than Śākta vidyā/yantra exegesis.