Adhyaya 9

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिवंशवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः // ८// ऋषय ऊचुः कथं द्विवारावुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या / आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣେ (ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ) ମଧ୍ୟଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦରେ ‘ଋଷିବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ପୂର୍ବେ ସତୀ ଥିବା ଭବାନୀ କିପରି ଦୁଇଥର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ପୂର୍ବେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ଥିବା ସେ ଉମା କିପରି ଜନ୍ମିଲେ?

Verse 2

मेनायां पितृकन्यायां जनयञ्छैलराट् स्वयम् / के वै ते पितरो नाम येषां मेना तु मानसी

ପିତୃକନ୍ୟା ମେନାରେ ସ୍ୱୟଂ ଶୈଳରାଟ୍ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇଲେ। ଯାହାଙ୍କର ମାନସୀ କନ୍ୟା ମେନା, ସେହି ପିତୃମାନେ କିଏ, ତାଙ୍କ ନାମ କଣ?

Verse 3

मैनाकश्चैव दोहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा / एकपर्णा तथा चैव तथा चैवैकपाटला

ମୈନାକ ଦୌହିତ୍ର, ଏବଂ ଦୌହିତ୍ରୀ ଉମା; ତଥା ଏକପର୍ଣା ଓ ସେହିପରି ଏକପାଟଲା।

Verse 4

गङ्गा चापि सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा / सर्वमेतत्वयोद्दिष्टं निर्देशं तस्य नो वद

ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ—ନଦୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠା—ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂର୍ବଜା। ଏସବୁ ତୁମେ କହିଲ; ଏବେ ତାହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଆମକୁ କୁହ।

Verse 5

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च विधिं परम् / पुत्राश्च के स्मृतास्तेषां कथं च पितरस्तु ते

ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପରମ ବିଧି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର କିଏ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ସେମାନେ କିପରି ପିତୃ?

Verse 6

कथं वा ते समुत्पन्नाः किंना मानः किमात्मकाः / स्वर्गे वै पितरो ह्येते देवानामपि देवताः

ସେମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମାନ କଣ, ସ୍ୱରୂପ କଣ? ସ୍ୱର୍ଗରେ ଏହି ପିତୃମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବତା।

Verse 7

एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तममा / यथा च दत्तमस्माभिः सार्द्धं प्रीणाति वै पितॄन्

ମୁଁ ପିତୃମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେଲା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଏବଂ ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଦିଆ ଦାନ ପିତୃମାନଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରୀତ କରେ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।

Verse 8

यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् / स्वर्गे तु के च वर्त्तन्ते पितरो नरके व के

ସେମାନେ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ—ତାହାର କାରଣ କ’ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି? ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହନ୍ତି, କେଉଁମାନେ ନରକରେ?

Verse 9

अभिसंभाष्य पितरं पितुश्च पितरं तथा / प्रतितामहं तथा चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः

ପିତା, ପିତାମହ ଏବଂ ପ୍ରପିତାମହ—ଏଇ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ତିନିଟି ପିଣ୍ଡରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସମ୍ବୋଧନ (ଆହ୍ୱାନ) କରି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।

Verse 10

नाम्ना दत्तानि श्राद्धानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् / कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः

ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଖକୁ କିପରି ପହଞ୍ଚେ? ଏବଂ ଯେମାନେ ନରକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣି ଫଳ ଦେବାକୁ କିପରି ସମର୍ଥ?

Verse 11

के च ते पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः / देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम्

ସେ ପିତୃମାନେ କିଏ? ତେବେ ଆମେ ପୁଣି କାହାକୁ ପୂଜିବା? ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଯଜନ କରନ୍ତି।

Verse 12

एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुतम् / स्पष्टाभिधान मपि वै तद्भवान्वक्तुमर्हसि

ମୁଁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ, ବହୁଶ୍ରୁତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଆପଣ ଦୟାକରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।

Verse 13

सूत उवाच अत्र वो कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् / मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः

ସୂତ କହିଲେ—ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଯଥାପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଯଥାଶ୍ରୁତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ପିତୃମାନେ ଦେବସୂନୁ ଭାବେ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି।

Verse 14

अतीतानागताः श्रेष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु वै / देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो ऽन्येन्तरेषु वै

ଅତୀତ ଓ ଆଗାମୀ କାଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ କନିଷ୍ଠ ପିତୃମାନେ କ୍ରମଶଃ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ତରମାନେ ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ପୁରାତନକାଳରୁ ଅତୀତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 15

वर्तन्ते सांप्रतं चे तु तान्वै पक्ष्यामि निश्चयात् / श्राद्धक्रियां मनुश्चैषां श्राद्धदेवः प्रवर्त्तयेत्

ଯେ ପିତୃମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏମାନଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିୟାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ମନୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିବେ।

Verse 16

देवान्सृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति च प्रभुः / तमुत्सृज्य तदात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः

ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପ୍ରଭୁ ଭାବିଲେ—‘ସେମାନେ ମୋତେ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିବେ’। କିନ୍ତୁ ଫଳାଶାରେ ସେମାନେ ସେଇ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଯଜନ କଲେ।

Verse 17

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ / तस्मात्किञ्चिन्न जानीत ततो लोकेषु मुह्यत

ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ମୂଢ଼ ଓ ସଂଜ୍ଞାହୀନ ହେବ; ତେଣୁ କିଛି ଜାଣିବ ନାହିଁ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋହିତ ହେବ।

Verse 18

ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् / अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଣାମ କରି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯାଚନା କଲେ; ଲୋକମାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ପୁନଃ କହିଲେ।

Verse 19

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः / पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ

ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର; କାରଣ ତୁମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମଭ୍ରଂଶ ହୋଇଛି। ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ପଚାର; ତେବେ ଜ୍ଞାନ ପାଇବ।

Verse 20

ततस्त स्वसुतांश्चैव प्रयश्चित्तजि घृक्षवः / अपृच्छन्संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः

ତାପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ, ସଂୟତ ଆତ୍ମା ଥିବା ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ବିଧିମତେ, ପରସ୍ପର ପଚାରିଲେ।

Verse 21

तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा / प्रयश्चित्तानि धर्मज्ञावाङ्मनः कर्मजानि च

ସେମାନଙ୍କୁ ସଂୟତ ଆତ୍ମା ଥିବା, ଧର୍ମଜ୍ଞ ପୁଅମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିଲେ—ବାକ୍, ମନ ଓ କର୍ମଜନିତ ଦୋଷ ପାଇଁ।

Verse 22

ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः / यूयं वै पितरो ऽस्माकं यैर्वयं प्रतिबोधिताः

ଦିବ୍ୟଲୋକବାସୀମାନେ ସଂଜ୍ଞା ପାଇ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ତୁମେ ହିଁ ଆମ ପିତୃ; ତୁମେ ଆମକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଛ।

Verse 23

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यं को वरो वः प्रदीयताम् / पुस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः

ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ତୁମମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ବର ଦିଆଯାଉ? ଏପରି ପଚାରାଯାଉଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ।

Verse 24

तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा / उक्तं च पितरो ऽस्माकं चेति वै तनयाः स्वकाः

ଏହିପରି ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେହିପରି ହିଁ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ କହିଲେ—“ତୁମେ ଆମ ପିତୃ।”

Verse 25

पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्यो ऽयं दीयतां वरः / तेनैव वचसा ते वै ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

ସେମାନେ ପିତୃ ହେବେ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ହିଁ ଏହି ବର ଦିଆଯାଉ—ଏପରି ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ଵଚନରେ କହିଲେ।

Verse 26

पुत्राः पितृत्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः / तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

ପୁତ୍ରମାନେ ପିତୃତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ପିତୃମାନେ ପୁନଃ ପୁତ୍ରତ୍ୱକୁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ପିତୃ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ—ସେମାନଙ୍କରେ ହିଁ ସେହି ପିତୃତ୍ୱ ସ୍ମୃତ।

Verse 27

एवं स्मृत्वा पितॄन्पुत्राः पुत्रांश्चैव पितॄंस्तथा / व्याजहार पुनर्ब्रह्मा वितॄनात्मविवृद्धये

ଏଭଳି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରି, ବ୍ରହ୍ମା ଆତ୍ମବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ପିତୃବିଧାନ କହିଲେ।

Verse 28

यो ह्य निष्टान्पितॄञ्श्राद्धि क्रियां काञ्चितकरिष्यति / राक्षसा दानवाश्बैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

ଯେ ଲୋକ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିୟା କରିବ, ତାହାର ଫଳ ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେ ପାଇବେ।

Verse 29

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् / आप्यायमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः

ଶ୍ରାଦ୍ଧଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ ପିତୃମାନେ ଅବ୍ୟୟ ସୋମକୁ ପାଆନ୍ତି; ତୁମେ ପୋଷଣ କରିଲେ ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ତୁମର ବୃଦ୍ଧି କରିବେ।

Verse 30

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति / कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम्

ଶ୍ରାଦ୍ଧଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ସୋମ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ତୃପ୍ତ କରିବ—ପର୍ବତ ଓ ବନ ସହ, ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଘେରିଥିବା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ।

Verse 31

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः / तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा

ଯେ ମାନବ ପୁଷ୍ଟିକାମନାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ, ପିତୃମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ପୁଷ୍ଟି ଓ ସନ୍ତାନସମୃଦ୍ଧି ଦେବେ।

Verse 32

श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः / सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯେମାନଙ୍କୁ ନାମ-ଗୋତ୍ର ଅନୁସାରେ ତିନି ପିଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ପିତୃ ଓ ପ୍ରପିତାମହ ସର୍ବତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛନ୍ତି।

Verse 33

तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः / एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना

ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ସେହି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୁଷ୍ଟ କରିବେ—ଏହିପରି ଆଜ୍ଞା ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲେ।

Verse 34

तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः / ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

ଏହିପରି ଏହା ସର୍ବଥା ସିଦ୍ଧ—ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ତପ; ପିତୃମାନେ ହିଁ ଜ୍ଞାନଦାତା, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 35

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः / अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह

ଏହିପରି ପିତୃମାନେ ଦେବ, ଦେବମାନେ ପୁନଃ ପିତୃ; ଏମାନେ ପରସ୍ପର ଏକାପରଙ୍କ ପିତୃ—ଦେବ ଓ ପିତୃ ଉଭୟ।

Verse 36

एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विदितात्मनः / पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम्

ବିଦିତାତ୍ମା ସୂତଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମବଚନ ଶୁଣି, ମୁନିମାନେ ପୁନଃ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ତାହାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ତର କ’ଣ।

Verse 37

ऋषय ऊचुः कियन्तो वै मुनिगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः / पूर्वे तु देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ସେ ମୁନିଗଣ କେତେଜଣ ଥିଲେ ଏବଂ କେଉଁ କାଳରେ ସେମାନେ ଥିଲେ? ପୂର୍ବେ ସେମାନେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବମାନଙ୍କ ସୋମକୁ ବର୍ଦ୍ଧନ କରୁଥିଲେ।

Verse 38

सूत उवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् / शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम्

ସୂତ କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ପିତୃସର୍ଗର ଅନୁତ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣନା କହିବି। ପୂର୍ବେ ଶଂୟୁ ନିଜ ପିତା ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।

Verse 39

बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् / पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः

ସର୍ବଜ୍ଞାନର ଅର୍ଥରେ କୋବିଦ ବୃହସ୍ପତି ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶଂୟୁ ବିନୟସହ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 40

क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः / समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः

ଏହି ପିତରମାନେ କିଏ, ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କେତେ, ଏବଂ ନାମରେ ସେମାନେ କିଏ କିଏ? ସେମାନେ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ଏବଂ କିପରି ପିତୃତ୍ୱ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ?

Verse 41

कस्माच्च पितरः पूर्वं यज्ञं पुष्णन्ति नित्यशः / क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम्

କେଉଁ କାରଣରୁ ପିତରମାନେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଯଜ୍ଞକୁ ପୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି? ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ପୂର୍ବରେ ରଖି ଚାଲିଥାଏ।

Verse 42

कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्ते महाफलम् / केषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च

ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ କ’ଣ ଦାନ କଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ? କେଉଁ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ—ତୀର୍ଥ ଓ ନଦୀରେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ?

Verse 43

केषु वै सर्वमाप्तोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः / कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते

କାହା ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ସବୁକିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ? ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଯୋଗ୍ୟ କାଳ କ’ଣ, ଏବଂ କେଉଁ ବିଧି ଅନୁସରଣ ହୁଏ?

Verse 44

एतदिच्छामि भगवन्विस्तरेण यथा तथा / व्याख्यातमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया

ହେ ଭଗବନ, ମୁଁ ଚାହୁଁଛି—ମୁଁ ଯେପରି ଏଠାରେ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ପଚାରିଛି, ସେପରି ଏହାକୁ ଯଥାତଥ ଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ ଓ କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 45

बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः / व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः

ଏଭଳି ପଚାରାଯାଇଥିବାରୁ ମହାମତି ବୃହସ୍ପତି, ପ୍ରଶ୍ନବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 46

बृहस्पतिरुवाच कथ यिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि / विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम्

ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ହେ ତାତ, ତୁମେ ବିନୟସହ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ଯେ ଗମ୍ଭୀର ଓ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ ମୋତେ ପଚାରିଛ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 47

द्यौरंरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्त था / सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च

ସେତେବେଳେ ଦ୍ୟୌ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ପୃଥିବୀ, ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଓ ଦିଗମାନ; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିନ-ରାତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 48

न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमभूज्जगत् / ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र तताप परमं तपः

ସେତେବେଳେ, ହେ ତାତ, କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ; ଜଗତ୍ ତମୋମୟ ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଦୁଷ୍କର ପରମ ତପ କଲେ।

Verse 49

शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् / सर्ववेदव्रतस्नातः सर्वज्ञानविदां वरः / कीदृशं सर्वभूतेशस्तपस्तेपे प्रजा पतिः

ପୁନର୍ବାର ଶଂୟୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ—ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପରମ ପାରଦର୍ଶୀ, ସର୍ବ ବେଦବ୍ରତରେ ସ୍ନାତ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ପଚାରିଲେ: ‘ହେ ସର୍ବଭୂତେଶ, ପ୍ରଜାପତି କିପରି ତପ କଲେ?’

Verse 50

बृहस्पतिरुवाच सर्वेषां तपसां यत्तत्तपो योगमनुत्तमम् / ध्यायंस्तदा स भगवांस्तेन लोकानवासृजत्

ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ— ‘ସମସ୍ତ ତପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ତପ, ସେହି ଅନୁତ୍ତମ ଯୋଗତପ। ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଭଗବାନ ସେତେବେଳେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।’

Verse 51

ज्ञानानि भूतभव्यानि लोका वेदाश्च सर्वशः / योगामृतास्तदा सृष्टा ब्रह्मणा लोकचक्षुषा

ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟର ଜ୍ଞାନ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସର୍ବପ୍ରକାର ବେଦ; ଏବଂ ଯୋଗାମୃତ ମଧ୍ୟ—ଏସବୁ ସେତେବେଳେ ଲୋକଚକ୍ଷୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 53

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः / वैराजा इति विख्याता देवानां दिवि देवता/ // ५२// योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः / देवानसृजत ब्रह्मा योगयुक्तान्सनातनान्

ଯେଉଁଠି ‘ସନ୍ତାନକ’ ନାମକ ଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ‘ବୈରାଜ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଦେବମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଦେବତା। ସେତେବେଳେ ଯୋଗ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ସନାତନ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 54

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः / सर्वकामप्रदाः पूज्या देवादानवमानवैः

ସେମାନେ ‘ଆଦିଦେବ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ—ମହାସତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହାଓଜସ୍ବୀ। ସେମାନେ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ; ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ।

Verse 55

तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः / अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु समूर्त्तयः

ସେମାନଙ୍କର ସାତ ଗଣ କୁହାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପୂଜିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନି ଅମୂର୍ତ୍ତ, ଚାରି ସମୂର୍ତ୍ତ (ସାକାର)।

Verse 56

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः / तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्त्तयः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉପରେ ତିନିଜଣ ‘ଭାବମୂର୍ତ୍ତି’ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତନ୍ତି; ତାଙ୍କ ତଳେ ଚାରିଜଣ ‘ସୂକ୍ଷ୍ମମୂର୍ତ୍ତି’ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତନ୍ତି।

Verse 57

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरंपरा / लोके वर्षन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः

ତାପରେ ଦେବମାନେ, ତାପରେ ଏହି ପୃଥିବୀ—ଏହାହିଁ ଲୋକପରମ୍ପରା। ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ପର୍ଜନ୍ୟ (ବୃଷ୍ଟିଦେବ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 58

अन्नं भवति वै वृष्ट्या लोकानां संभवस्ततः / आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः

ବର୍ଷାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନ ସମ୍ଭବ। ଯେମାନେ ଯୋଗରେ ସୋମ ଓ ଅନ୍ନକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 59

ऊचुस्तान्वै पितॄंस्त स्माल्लोकानां लोकसत्तमाः / मनोजवाः स्वधाभक्ष्यः सर्वकामपरिष्कृताः

ତେବେ ଲୋକଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନୋଜବ, ସ୍ୱଧାଭୋଜୀ ଓ ସର୍ବକାମସମ୍ପନ୍ନ ସେମାନେ ସେହି ପିତୃମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 60

लोभमोहभयोपेता निश्चिन्ताः शोक वर्जिताः / एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्

ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଭୟରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଶୋକବର୍ଜିତ ଥିଲେ। ଏମାନେ ଯୋଗକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସୁଦର୍ଶନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 61

दिव्याः पुण्या विपाप्मानो महात्मानो भवन्त्युत / ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः

ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ, ପାପହୀନ ଓ ମହାତ୍ମା ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ସହସ୍ର ଯୁଗର ଶେଷରେ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ (ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ) ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 62

प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः / व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन च

ପୁନର୍ବାର ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେମାନେ ଅମୂର୍ତ୍ତ (ସୂକ୍ଷ୍ମ) ହୋଇ ମୋକ୍ଷକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମହାଯୋଗବଳରେ ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ—ଦୁହେଁକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

Verse 63

नश्यन्त्युल्केव गगने क्षणद्विद्युत्प्रभेव च / उत्सृज्य देहजालानि महायोगबलेन च

ସେମାନେ ଗଗନରେ ଉଲ୍କା ପରି ଓ କ୍ଷଣିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭା ପରି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ମହାଯୋଗବଳେ ଦେହଜାଳ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

Verse 64

निराख्योपास्यता यान्ति सरितं सागरं यथा / क्रियया गुरुपूजाभिर्यागं कुर्वन्ति यत्नतः

ଯେପରି ନଦୀ ସାଗରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ନିରାଖ୍ୟ ଉପାସ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କ୍ରିୟା ଓ ଗୁରୁପୂଜାଦ୍ୱାରା ଯତ୍ନରେ ଯାଗ କରନ୍ତି।

Verse 65

श्राद्धे प्रीतास्ततः सोमं पितरो योगमास्थिताः / आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ଯୋଗାସ୍ଥିତ ପିତୃମାନେ ସୋମକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସେହି ଯୋଗେ ସେମାନେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଗତ୍ ଜୀବିତ ରହେ।

Verse 66

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगानां यत्नतः सदा / पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते

ଏହିହେତୁ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ଯତ୍ନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ; ପିତୃମାନଙ୍କର ବଳ ହେଉଛି ଯୋଗ, ଯୋଗରୁ ସୋମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 67

सहस्रशतविप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् / एकस्तानपि मन्त्रज्ञः सर्वानर्हति तच्छृणु

ଆସିଥିବା ସହସ୍ର-ଶତ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଏକ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ମାତ୍ର ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମାନ ଅର୍ହ—ଏହା ଶୁଣ।

Verse 68

एतानेव च मन्त्रज्ञान्भोजयेद्यः समागतान् / एकस्तान्स्नातकः प्रितः सर्वानर्हति तच्छृणु

ଯେ ସମାଗତ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ପ୍ରୀତ ଏକ ସ୍ନାତକ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ—ଏହା ଶୁଣ।

Verse 69

मन्त्रज्ञानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च / योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महातो भयात्

ହଜାର ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଶତ ସ୍ନାତକ ସମାନ—ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟ ଯେ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତାହା ମହାଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ।

Verse 70

गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च / ब्रह्मचारिसहस्रेण योग एव विशिष्यते

ହଜାର ଗୃହସ୍ଥ, ଶତ ଵାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ହଜାର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ତୁଳନାରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଏବେଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 71

नास्तिको वाप्यधर्मो वा संकीर्मस्तस्करो ऽपि वा / नान्यत्र तारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः

ନାସ୍ତିକ ହେଉ କି ଅଧର୍ମୀ, ମିଶ୍ରାଚାରୀ ହେଉ କି ଚୋର—ପ୍ରଜାପତି କହନ୍ତି: ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ହିଁ ଉଦ୍ଧାର କରେ; ଅନ୍ୟତ୍ର ନୁହେଁ।

Verse 72

पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनैव कर्षकाः / पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति

ଯେପରି ସୁବୃଷ୍ଟିରେ କୃଷକମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ତାହାର ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ତାହାର ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ପୌତ୍ର ଧ୍ୟାନୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ।

Verse 73

अलाभे ध्याननिष्ठानां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् / तदलाभे उदसीनं गूहस्थमपि भोजयेत्

ଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନ ମିଳିଲେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଅ; ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଅଲାଭେ ଉଦାସୀନ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଅ।

Verse 74

यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः / ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम्

ଯେ ଜଣେ ଶତବର୍ଷ ଏକପାଦରେ ଦଢ଼ି ରହି ବାୟୁକୁ ଆହାର କରେ—ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନଯୋଗୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁଶାସନ।

Verse 75

आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् / भावयन्सर्वलोकान्वै स्थित एष गणः सदा

ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ପିତୃଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗଣକୁ ଆଦ୍ୟ ଗଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ଗଣ ସଦା ସ୍ଥିତ ରହି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭାବିତ କରେ।

Verse 76

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानपि गणान्पुनः / संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम्

ଏହା ପରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଗଣମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ କହିବି—ତାଙ୍କର ପରମ୍ପରା, ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଭାବନାକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ।