Adhyaya 40

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकोनचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ३९// वसिष्ठ उवाच सुचन्द्रे पतिते राजन् राजेन्द्राणां शिरोमणौ / तत्पुत्रः पुष्कराक्षस्तु रामं योद्धुमथागतः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦର ଭାର୍ଗବଚରିତରେ ଏକୋନଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ରାଜେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ଶିରୋମଣି ସୁଚନ୍ଦ୍ର ପତିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଲା।

Verse 2

स रथस्थो महावीर्यः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः / अभिवीक्ष्य रणेत्युग्रं रामं कालातकोपमम्

ସେ ରଥସ୍ଥ ମହାବୀର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରରେ କୋବିଦ; ରଣରେ ଉଗ୍ର, କାଳାନ୍ତକ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି।

Verse 3

चकार शरजालं च भार्गवेन्द्रस्य सर्वतः / मुहूर्त्तं जामदग्न्यो ऽपि बाणैः संझदितो ऽभवत्

ସେ ଭାର୍ଗବେନ୍ଦ୍ର (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କୁ ସବୁଦିଗରୁ ଶରଜାଳରେ ଘେରିଦେଲା; କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବାଣରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହେଲେ।

Verse 4

ततो निष्कम्य सहसा भार्गवेन्द्रो महाबलः / शरबन्धान्महाराज समुदैक्षत सर्वतः

ତାପରେ ମହାବଳୀ ଭାର୍ଗବେନ୍ଦ୍ର (ପରଶୁରାମ) ହଠାତ୍ ବାହାରି ଆସିଲେ; ହେ ମହାରାଜ, ସେଇ ଶରବନ୍ଧନରୁ ସବୁଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 5

दृष्ट्वा तं पुष्काराक्षं तु सुचन्द्रतनयं तदा / क्रोधमाहारयामास दिधक्षन्निव पावकः

ତେବେ ସୁଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଷ୍କରାକ୍ଷକୁ ଦେଖି, ଦହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଅଗ୍ନି ପରି ସେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଉଠିଲା।

Verse 6

स क्रोधेन समाविष्टो वारुणं समवासृजत् / ततो मेघाः समुत्पन्ना गर्जन्तो भैरवान्नवान्

ସେ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ବରୁଣାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲା; ତାହାପରେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ନୂତନ ମେଘମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

Verse 7

ववृषुर्जलधाराभिः प्लावयन्तो धरां नृप / पुष्कराक्षो महावीर्यो वायव्यास्त्रुमवासृजत्

ହେ ନୃପ! ସେମାନେ ଜଳଧାରାରେ ବର୍ଷି ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ଲାବିତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତେବେ ମହାବୀର ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 8

तेन ते ऽदर्शनं नीताः सद्य एव बलाहकाः / अथ रामो भृशं क्रुद्धो ब्राह्मं तत्राभिसंदधे

ତାହାଦ୍ୱାରା ସେ ମେଘମାନେ ସତ୍ୱରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ; ତାପରେ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମାସ୍ତ୍ର ସଂଧାନ କଲେ।

Verse 9

पुष्कराक्षो ऽपि तेनैव विचकर्ष महाबलः / ब्राह्म सो ऽप्याहितं दृष्ट्वा दण्डाहत इवारगः

ମହାବଳୀ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସେହି ଶକ୍ତିରେ ଟାଣି ନିଆଗଲା; ବ୍ରାହ୍ମାସ୍ତ୍ର ସଂଧାନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ସେ ଦଣ୍ଡାଘାତ ପାଇଥିବା ସର୍ପ ପରି ହେଲା।

Verse 10

घोरं परशुमादाय निःश्वसंस्तमधावत / रामस्याधावतस्तत्र पुष्कराक्षो धनुर्धरः

ଭୟଙ୍କର ପରଶୁ ଧାରଣ କରି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଧାଇଁଲେ। ରାମ ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ।

Verse 11

संदधे पञ्चविशिखान्दीप्तास्यानुरगानिव / एकैकेन च बाणेन हृदि शीर्षे भुजद्वये

ସେ ଅଗ୍ନିମୁଖ ସର୍ପ ସଦୃଶ ପାଞ୍ଚୋଟି ବାଣ ସନ୍ଧାନ କଲେ। ହୃଦୟ, ମସ୍ତକ ଏବଂ ଦୁଇ ବାହୁରେ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାଣ ମାରିଲେ।

Verse 12

शिखायां च क्रमाद्भित्त्वा तस्तंभ भृश मातुरम् / स चैवं पीडीतो रामः पुष्कराक्षेण संयुगे

ଏବଂ ଶିଖାରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଭେଦ କରି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ତମ୍ଭୀଭୂତ କଲେ। ଏହିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାମ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ।

Verse 13

क्षणं स्थित्वा भृशं धावन्परशुं मूर्ध्न्यपतयात् / शिखामारभ्य पादान्तं पुथ्कराक्षं द्विधाकरोत्

କ୍ଷଣକାଳ ସ୍ଥିର ରହି, ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଧାଇଁ ସେ ପରଶୁକୁ ମସ୍ତକରେ ପ୍ରହାର କଲେ। ଶିଖାରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷଙ୍କୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।

Verse 14

पतिते शकले भूमौ तत्कालं पश्यता नृणाम् / आश्चर्यं सुमाहज्जातं दिवि चैव दिवौ कसाम्

ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା, ସେତେବେଳେ ଦେଖୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।

Verse 15

विदार्य रामस्तं क्रोधात्पुष्कराक्ष महाबलम् / तत्सैन्यमदहत्क्रुद्धः पावको विपिनं यथा

ମହାବଳୀ ରାମ କ୍ରୋଧରେ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷଙ୍କୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ବନକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ, ସେହିପରି ତାଙ୍କ ସୈନ୍ୟବାହିନୀକୁ ଜାଳିଦେଲେ ।

Verse 16

यतो यतो धावति भार्गवेन्द्रो मनो ऽनिलौजाः प्रहरन्परश्वधम् / ततस्ततो वाजिरथेभमानवा निकृत्तगात्राः शतशो निपेतुः

ମନ ଓ ପବନ ପରି ବେଗବାନ ଭାର୍ଗବେନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି କୁରାଢୀ ଚାଳନା କରି ଧାବିତ ହେଲେ, ସେଠାରେ ଶହ ଶହ ଅଶ୍ୱ, ରଥ, ହସ୍ତୀ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ ।

Verse 17

रामेण तत्रा तिबलेन संगरे निहन्यमानास्तु परश्वधेन / हा तात मातस्त्विति जल्पमांना भस्मीबभूवुः सुविचूर्णितास्तदा

ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତି ବଳଶାଳୀ ରାମଙ୍କ କୁରାଢୀ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, 'ହା ପିତା! ହା ମାତା!' ବୋଲି ବିଳାପ କରି ସେମାନେ ଚୂର୍ଣ୍ଣବିଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲେ ।

Verse 18

मुहूर्त्तमात्रेण च भार्गवेण तत्पुष्कराक्षस्य बलं समग्रम् / अनेकराजन्यकुलं हतेश्वरं इतं नवाक्षौहिणिकं भृशातुरम्

ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ଭାର୍ଗବ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷଙ୍କ ସମଗ୍ର ନଅ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଏବଂ ଅନେକ ରାଜବଂଶକୁ ନେତୃହୀନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ କରି ବିନାଶ କଲେ ।

Verse 19

पतिते पुष्कराक्षे तु कार्त्तवीर्यार्जुनः स्वयम् / आजगाम महावीर्यः सुवर्णरथमास्थितः

ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ ନିହତ ହେବା ପରେ, ମହାବୀର୍ଯ୍ୟବାନ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ନିଜେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ।

Verse 20

नानाशस्त्रसमाकीर्णं नानारत्नपरिच्छदम् / दशनल्वप्रमाणं च शतवाजियुतं नृपः

ସେ ନୃପ ନାନା ଶସ୍ତ୍ରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ନାନା ରତ୍ନାଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ରଥ ଦଶନାଲ୍ୱ-ପ୍ରମାଣ ଓ ଶତ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 21

युते बाहुसहस्रेण नानायुधधरेण च / बभौ स्वर्लोकमारोक्ष्यन्देहति सुकृती यथा

ହଜାର ବାହୁ ଓ ନାନା ଆୟୁଧଧାରୀମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଏମିତି ଶୋଭିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପୁଣ୍ୟବାନ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଆରୋହଣ କରେ।

Verse 22

पुत्रास्तस्य महावीर्याः शतं युद्धविशारदाः / सेनाः संव्यूह्य संतस्थुः संग्रामे पितुराज्ञया

ତାଙ୍କର ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧବିଶାରଦ ଶତ ପୁତ୍ର ସେନାକୁ ବ୍ୟୂହବଦ୍ଧ କରି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ାଇଲେ।

Verse 23

कार्त्तवीर्यस्तु बलवान्रामं दृष्ट्वा रणाजिरे / कालान्तकयमप्रख्यं योद्धुं समुपचक्रमे

ବଳବାନ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ରଣାଜିରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି—ଯିଏ କାଳାନ୍ତକ ଯମ ସଦୃଶ ପ୍ରତୀତ—ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉପଚକ୍ରମ କଲେ।

Verse 24

दक्षे पञ्चशतं बाणान्वामे पञ्चशतं धनुः / जग्रा ह भार्गवेन्द्रस्य समरे जेतुमुद्यतः

ସମରେ ଭାର୍ଗବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ପାଞ୍ଚଶତ ବାଣ ଓ ବାମ ହାତରେ ପାଞ୍ଚଶତ ଧନୁ ଧରିଲେ।

Verse 25

बाणवर्षं चकाराथ रामस्योपरि भूपते / यथा बलाहको वीर पर्वतोपरि वर्षति

ହେ ଭୂପତେ, ସେତେବେଳେ ସେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ବାଣବର୍ଷା କଲା; ବୀର, ଯେପରି ମେଘ ପର୍ବତ ଉପରେ ବର୍ଷେ।

Verse 26

बाणवर्षेण नेनाजौ सत्कृतो भृगुनन्दनः / जग्राह स्वघनुर्दिव्यं बाणवर्षं तथाकरोत्

ଏହି ବାଣବର୍ଷାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସତ୍କୃତ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଧନୁ ଧରି, ସେହିପରି ବାଣବର୍ଷା କଲେ।

Verse 27

तावुभौरणसंदृप्तौ तदा भार्गवहैहयौ / चक्रतुर्यद्धमतुलं तुमुलं लोमहर्षणम्

ତେବେ ରଣମଦେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ—ଭାର୍ଗବ ଓ ହୈହୟ—ଅତୁଳ, ଘୋର ଓ ଲୋମହର୍ଷଣ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 28

ब्रह्मास्त्रं च सभूपालः संदधे रणमूर्द्धनि / वधाय भार्गवेन्द्रस्य सर्वशस्त्रास्त्रधृगबली

ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ର ଧାରଣକାରୀ ବଳବାନ ସେ ରାଜା ରଣମୁଣ୍ଡରେ ଭାର୍ଗବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ସନ୍ଧାନ କଲେ।

Verse 29

रामो ऽपि वार्युपस्पृश्य ब्रह्मं ब्राह्मय संदधे / ततो व्योम्नि सदा सक्ते द्वे चाप्य स्त्रे नराधिप

ହେ ନରାଧିପ, ରାମ ମଧ୍ୟ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବ୍ରାହ୍ମ (ବ୍ରହ୍ମ) ଅସ୍ତ୍ର ସନ୍ଧାନ କଲେ; ତାପରେ ଆକାଶରେ ସେ ଦୁଇ ଅସ୍ତ୍ର ଅଟକି ରହିଲା।

Verse 30

ववृधाते जगत्प्रान्ते तेजसा ज्वलनार्कवत् / त्रयो लोकाः सपाताला दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्

ଜଗତର ପ୍ରାନ୍ତରେ ତାହା ଅଗ୍ନି-ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ତେଜରେ ବଢ଼ିଲା। ପାତାଳ ସହିତ ତ୍ରିଲୋକ ସେ ମହାଦ୍ଭୁତକୁ ଦେଖିଲା।

Verse 31

ज्वलदस्त्रयुगं तप्ता मेनिरे ऽस्योपसंयमम् / रामस्तदा वीक्ष्य जगत्प्रणाशं जगन्निवासोक्तमथास्मरत्तदा

ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ତାହାର ଉପସଂହାର ଚାହିଲେ। ତେବେ ରାମ ଜଗତ୍‌ପ୍ରଣାଶ ଦେଖି ଜଗନ୍ନିବାସଙ୍କ ବଚନ ସ୍ମରିଲେ।

Verse 32

रक्षा विधेयाद्य मयास्य संयमो निवारणीयः परमांशधारिणा / इति व्यवस्य प्रभुरुग्रतेजा नेत्रद्वयेनाथ तदस्त्रयुगमम्

‘ଆଜି ମୁଁ ରକ୍ଷା କରିବି; ପରମାଂଶଧାରୀ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ସଂୟମ ଓ ନିବାରଣ ଆବଶ୍ୟକ’—ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି ଉଗ୍ରତେଜ ପ୍ରଭୁ ଦୁଇ ନେତ୍ରରେ ସେ ଅସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମକୁ ନିଗ୍ରହ କଲେ।

Verse 33

पीत्वातिरामं जगदाकलय्य तस्थौ क्षणं ध्यानगतो महात्मा / ध्यानप्रभावेण ततस्तु तस्य ब्रह्मास्त्रयुग्मं विगतप्रभावम्

ଅତିରାମକୁ ଶୋଷି ଓ ଜଗତକୁ ସଂହରି ସେ ମହାତ୍ମା କ୍ଷଣମାତ୍ର ଧ୍ୟାନସ୍ଥ ହେଲେ। ଧ୍ୟାନପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମ ତେଜହୀନ ହୋଇଗଲା।

Verse 34

पपात भूमौ सहसाथ तत्क्षणं सर्वं जगत्स्वास्थ्यमुपाजगाम / स जामदग्न्यो महातां महीयान्स्रष्टुं तथा पालयितुं निहन्तुम्

ସେହି କ୍ଷଣେ ତାହା ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଲାଭ କଲା। ସେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ମହାତ୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହୀୟାନ୍—ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରିବାକୁ ସମର୍ଥ।

Verse 35

विभुस्तथापीह निजंप्रभावं गोपायितुं लोकविधिं चकार / धनुर्द्धरः शूरतमो महस्वान्सदग्रणीः संसदि तथ्यवक्ता

ସେ ବିଭୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନିଜ ପ୍ରଭାବ ଗୋପନ କରିବାକୁ ଲୋକମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ଧନୁର୍ଧର, ପରମ ଶୂର, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ସତ୍ଜନଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ ଓ ସଭାରେ ସତ୍ୟବକ୍ତା।

Verse 36

कलाकलापेषु कृतप्रयत्नो विद्यासु शास्त्रेषु बुधो विधिज्ञः / एवं नृलोके प्रथयन्स्वभावं सर्वाणि कल्यानि करोति नित्यम्

ସେ କଳାକଳାପରେ ପ୍ରୟାସୀ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଣ୍ଡିତ, ଏବଂ ବିଧି-ନିୟମଜ୍ଞ। ଏଭଳି ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ କରି ସେ ନିତ୍ୟ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 37

सर्वे तु लोका विजितास्तु तेन रामेण राजन्यनिषूदनेन / एवं स रामः प्रथितप्रभावः प्रशामयित्वा तु तदस्त्रयुग्मम्

ରାଜନ୍ୟନିଷୂଦନ ସେଇ ରାମ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜୟ କଲେ। ଏଭଳି ପ୍ରଥିତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ ସେଇ ଯୁଗଳ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଶାନ୍ତ କରି ନିଷ୍ଫଳ କଲେ।

Verse 38

पुनः प्रवृत्तो निधनं प्रकर्तुं रणागणे हैहयवंशकेतोः / तुणीरतः पत्रियुगं गृहीत्वा पुङ्खे निधायाथ धनुर्ज्यकायाम्

ପୁନଃ ସେ ରଣାଙ୍ଗଣରେ ହୈହୟବଂଶକେତୁଙ୍କ ନିଧନ କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ତୁଣୀରରୁ ଦୁଇଟି ବାଣ ନେଇ, ପୁଙ୍ଖ ସହିତ ଧନୁର୍ଜ୍ୟାରେ ରଖିଲେ।

Verse 39

आलक्ष्य लक्ष्यं नृपकर्णयुग्मं चकर्त्त चूडामणिहर्तुकामः / स कृत्तकर्णो नृपतिर्महात्मा विनिर्जिताशेषजगत्प्रवीरः

ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ କାନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ଏବଂ ଚୂଡାମଣି ହରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲେ। କାନ କୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମଗ୍ର ଜଗତର ବୀରମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିବା ସେଇ ମହାତ୍ମା ନୃପତି (ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ)।

Verse 40

मेने निजं वीर्यमिह प्रणष्टं रामेण भूमीशतिरस्कृतात्मा / क्षणं धराधीशतनुर्विवर्णा गतानुभावा नृपतेर्बभूव

ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିରସ୍କୃତ ହୋଇ ସେ ନୃପତି ଭାବିଲେ—ଏଠାରେ ମୋର ନିଜ ବୀର୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲା। କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଭୂପତିଙ୍କ ଦେହ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବ ହରାଇଲା।

Verse 41

लेख्येव सच्चित्रकरप्रयुक्ता सुदीनचित्तस्य विलक्ष्यते ऽग / ततः स राजा निजवीर्यवैभवं समस्तलोकाधिकतां प्रयातम्

ଅତି ଦୀନଚିତ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦକ୍ଷ ଚିତ୍ରକର ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶିଲା। ତାପରେ ସେ ନିଜ ବୀର୍ୟ-ବୈଭବକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଦେଖିଲେ।

Verse 42

विचिन्त्य पौलस्त्यजयादिलब्धं शोचन्निवासीत्स जयाभिकाङ्क्षीं / दध्यौ पुनर्मीलितलोचनो नृपौ दत्तं तमात्रेयकुलप्रदीपम्

ପୌଲସ୍ତ୍ୟ-ଜୟ ଆଦିରେ ଲଭ୍ୟ ହୋଇଥିବା ସମ୍ପଦକୁ ଭାବି, ଜୟାକାଙ୍କ୍ଷୀ ସେ ରାଜା ଶୋକ କରି ବସି ରହିଲେ। ପରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି ଆତ୍ରେୟକୁଳର ପ୍ରଦୀପ ମହାନ୍ ଦତ୍ତଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 43

यस्य प्रभावानुगृहीत ओजसा तिरश्चकारा खिललोकपालकान् / यदास्य हृद्येष महानुभावो दत्तः प्रयातो न हि दर्शनं तदा

ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରଭାବାନୁଗ୍ରହିତ ଓଜସ୍‌ରେ ଦତ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅବମାନିତ କରିଥିଲେ—ସେଇ ମହାନୁଭାବ ଦତ୍ତ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ସେତେବେଳେ ଦର୍ଶନ ରହିଲା ନାହିଁ।

Verse 44

खिन्नो ऽतिमात्रं धरणीपतिस्तदा पुनः पुनर्ध्यानपथं जगाम / स ध्यायमानो ऽपि न चाजगाम दत्तो मनोगोचरमस्य राजन्

ସେତେବେଳେ ସେ ଧରଣୀପତି ଅତ୍ୟଧିକ ଖିନ୍ନ ହୋଇ ପୁନଃ ପୁନଃ ଧ୍ୟାନପଥକୁ ଗଲେ। ହେ ରାଜନ୍, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦତ୍ତ ତାଙ୍କ ମନୋଗୋଚରକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ।

Verse 45

तपस्विनो दान्ततमस्य साधोरनागसो दुष्कृतिकारिणो विभुः / एवं यदात्रेस्तनयो महात्मा दृष्टो न च ध्यानपथे नृपेण

ତପସ୍ବୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନକାରୀ ନିର୍ଦୋଷ ସାଧୁ ଏବଂ ଦୁଷ୍କର୍ମୀଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ପ୍ରଭୁ—ଏମିତି ଅତ୍ରିପୁତ୍ର ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ରାଜା ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧ୍ୟାନପଥରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 46

तदातिदुः खेन विदूयमानः शोकेन मोहेन युतो बभूव / तं शोकमग्नं नृपतिं महात्मा रामो जगादाखिलचित्तदर्शी

ତେବେ ସେ ଅତିଦୁଃଖରେ ଭିତରୁ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲା; ଶୋକ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହେଲା। ଶୋକମଗ୍ନ ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ସର୍ବଚିତ୍ତଦର୍ଶୀ ମହାତ୍ମା ରାମ କହିଲେ।

Verse 47

मा शोकभावं नृपते प्रयाहि नैवानुशोचन्ति महानुभावाः / यस्ते वरायाभवमादिसर्गे स एव चाहं तंव सादनाय

ହେ ନୃପତି, ଶୋକଭାବକୁ ଧରିବ ନାହିଁ; ମହାନୁଭାବମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଆଦିସୃଷ୍ଟିରେ ତୋତେ ବର ଦେବାକୁ ଯେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେଇ ମୁଁ—ତୋର କାର୍ଯ୍ୟସାଧନ ପାଇଁ।

Verse 48

समागतस्त्वं भवधीरचित्तः संग्रामकाले न विषादचर्चा / सर्वो हि लोकः स्वकृतं भुनक्ति शुभाशुभं दैवकृतं विपाके

ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ମନରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର—ସଂଗ୍ରାମକାଳରେ ବିଷାଦଚର୍ଚ୍ଚା ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିଜ କୃତକର୍ମର ଫଳ ଭୋଗେ; ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ ଦୈବବିଧାନରେ ପରିପାକ ହୁଏ।

Verse 49

अन्योनको ऽप्यस्य शुभाशुभस्य विपर्ययं कर्तुमलं नरेश / यत्ते सुपुण्यं बहुजन्मसंचितं तेनेह दत्तस्य वरार्हपात्रम्

ହେ ନରେଶ, ଏହି ଶୁଭାଶୁଭର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ କେହି ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୋର ବହୁଜନ୍ମସଞ୍ଚିତ ସୁପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ଗ୍ରହଣର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରତ୍ୱ ମିଳିଛି।

Verse 50

जातो भवानद्य तु दुष्कृतस्य फलं प्रभुङ्क्ष्व त्वमिहार्जितस्य / गुरुर्विमत्यापकृतस्त्वया मे यतस्ततः कर्णनिकृन्तनं ते

ତୁମେ ଜନ୍ମ ହୋଇଛ, କିନ୍ତୁ ଆଜି ନିଜ ଅର୍ଜିତ ପାପ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କର। ଯେହେତୁ ତୁମେ ମୋର ଗୁରୁ (ପିତା)ଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରି କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମର କର୍ଣ୍ଣ ଛେଦନ କରିବି।

Verse 51

कृतं मया पश्य हरन्तमोजसा चूडामणिं मामपत्दृत्य ते यशः / इत्येवमुक्त्वा स भृगुर्महात्मा नियोज्य बाणं च विकृष्य चापम्

ମୋର କର୍ମ ଦେଖ, ମୁଁ ବଳପୂର୍ବକ ତୁମର ଚୂଡ଼ାମଣି ହରଣ କରୁଛି ଏବଂ ତୁମର ଯଶ ନଷ୍ଟ କରୁଛି। ଏହା କହି ସେହି ଭୃଗୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ବାଣ ସଂଯୋଗ କରି ଧନୁ ଟାଣିଲେ।

Verse 52

चिक्षेप राज्ञः स तु लाघवेन च्छित्त्वा मणिं रामममुपाजगाम / तद्वीक्ष्य कर्मास्य मुनेः सुतस्य स चार्जुनो हैहयवंशधर्त्ता

ସେ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ବାଣ ନିକ୍ଷେପ କଲେ ଏବଂ ଅତି ସହଜରେ ମଣିକୁ କାଟି ବାଣ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରି ଆସିଲା। ମୁନିପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି କର୍ମ ଦେଖି ହୈହୟ ବଂଶର ଧାରକ ଅର୍ଜୁନ...

Verse 53

समुद्यतो ऽभूत्पुनरप्युदायुधस्तं हन्तुमाजौ द्विजमात्मशत्रुम् / शूलशक्तिगदाचक्रखढ्गपट्टिशतोमरैः

...ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଶତ୍ରୁ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା। ଶୂଳ, ଶକ୍ତି, ଗଦା, ଚକ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ପଟ୍ଟିଶ ଏବଂ ତୋମର...

Verse 54

नानाप्रहरणैश्चान्यैराजघान द्विजात्मजम् / स रामो लाघवेनैव संप्रक्षिप्तान्यनेन च

...ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେ ଦ୍ୱିଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ସେହି ରାମ ଅତି କ୍ଷିପ୍ରତା ସହ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିକ୍ଷିପ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ...

Verse 55

शूलादीनि चकर्त्ताशु मध्य एव निजाशुगैः / स राजा वार्युपस्पृश्य ससर्जाग्नेयमुत्तमम्

ରାଜା ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମଧ୍ୟରେଇ ଶୂଳାଦିକୁ ଶୀଘ୍ର କାଟିଦେଲେ। ପରେ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସେ ଉତ୍ତମ ଆଗ୍ନେୟ ଅସ୍ତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 56

अस्त्रं रामो वारुणेन शमयामास सत्वरम् / गान्धर्वं विदधे राजा वायव्येनाहनद्विभुम्

ରାମ ବାରୁଣ ଅସ୍ତ୍ରରେ ସେଇ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ କଲେ। ପରେ ରାଜା ବାୟବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଅସ୍ତ୍ର ବିଧାନ କରି ସେ ମହାବଳୀକୁ ଆଘାତ କଲେ।

Verse 57

नागास्त्रं गारुडेनापि रामश्चिच्छेद भूपते / दत्तेन दत्तं यच्छूलमव्यर्थं मन्त्रपूर्वकम्

ହେ ଭୂପତେ! ରାମ ଗାରୁଡ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନାଗାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଛେଦ କଲେ। ଦତ୍ତ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ଯେ ଶୂଳ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ଶୂଳ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏନି।

Verse 58

जग्राह समरे राजा भार्गवस्य वधाय च / तच्छूलं शतसूर्याभमनिवार्यं सुरासुरैः

ସମରରେ ରାଜା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ସେଇ ଶୂଳକୁ ଧରିଲେ। ସେ ଶୂଳ ଶତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତ, ଦେବାସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ରୋକିପାରିବେନି।

Verse 59

चिक्षेप राममुद्दिश्य समग्रेण बलेन सः / मूर्ध्नि तद्भार्गवस्याथ निपपात महीपते

ସେ ସମଗ୍ର ବଳରେ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତାହା ଛାଡ଼ିଲେ। ହେ ମହୀପତେ! ସେଇ ଶୂଳ ତେବେ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 60

तेन शूलप्रहारेण व्यथितो भार्गवस्तदा / मूर्च्छामवाप राजेन्द्र पपात च हरिं स्मरन्

ସେଇ ଶୂଳପ୍ରହାରରେ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ତେବେ ଭାର୍ଗବ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର; ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 61

पतिते भार्गवे तत्र सर्वे देवा भयाकुलाः / समाजग्मुः पुरस्कृत्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्

ସେଠାରେ ଭାର୍ଗବ ପତିତ ହେବାମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟାକୁଳ ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ।

Verse 62

शङ्करस्तु महाज्ञानी साक्षान्मृत्युञ्जयः प्रभुः / भार्गवं जीवयामास संजीवन्या स विद्यया

ମହାଜ୍ଞାନୀ ଶଙ୍କର, ସାକ୍ଷାତ୍ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ପ୍ରଭୁ, ସେଇ ସଂଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ପୁନଃ ଜୀବିତ କଲେ।

Verse 63

रामस्तु चेतनां प्राप्य ददर्श पुरतः सुरान् / प्रणनाम च राजेन्द्र भक्त्या ब्रह्मादिकांस्तु तान्

ରାମ ଚେତନା ପାଇ ସାମ୍ନାରେ ସୁରମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମାଦି ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 64

ते स्तुता भार्गवेन्द्रेण सद्यो ऽदर्शनमागताः / स रामो वार्युस्पृश्य जजाप कवचं तु तत्

ଭାର୍ଗବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ତୁତି ପାଇ ସେମାନେ ସତ୍ୱର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ତାପରେ ରାମ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆଚମନ କରି ସେଇ କବଚମନ୍ତ୍ରକୁ ଜପ କଲେ।

Verse 65

उत्थितश्च सुसंरब्धो निर्दहन्निव चक्षुषा / स्मृत्वा पाशुपतं चास्त्रं शिवदत्तं स भार्गवः

ତେବେ ଭାର୍ଗବ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଉଠିଲେ, ଯେନେ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଦହିଦେବେ। ଶିବଦତ୍ତ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 66

सद्यः संहृतवांस्तत्तु कार्त्तवीर्यं महाबलम् / स राजा दत्तभक्तस्तु विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् / प्रविष्टो भस्मसाज्जातं शरीरं बाहुनन्दन

ତତ୍କ୍ଷଣେ ସେ ମହାବଳୀ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟକୁ ସଂହାର କଲେ। ଦତ୍ତଭକ୍ତ ସେ ରାଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରରେ ଦହି ଭସ୍ମୀଭୂତ ଶରୀର ହେଲେ—ହେ ବାହୁନନ୍ଦନ!